سعیدجلیلی، نماینده رهبری در شورای عالی امنیت ملی در یکی از شبکههای صداوسیما جمله زیر را نقل کرده است: “اخیرا یک مقالهای مطالعه میکردم که در آن به کتابی به قلم آقای بروکس مربوط به سه سال قبل اشاره شده است. در آن کتاب یک جمله مهمی دارد، آنجا بیان میکند؛ ما در جهانی هستیم که به تعبیر او کسی که بتواند بهترین روایت را داشته باشد بر کسی که واضحترین استدلالها را دارد، غلبه میکند.”
با گذشت قریب یک ماه از بزرگترین آتشسوزی دوران معاصر رشت و نابودی کامل حدود ۴۰۰ مغازه و علیرغم قول استاندار بر حمایت همهجانبه دولت از بازار با آرزوی ساختن بازار بهتر از قبل، آنچه در قطعی کامل اینترنت، توسط صداوسیما منتشر شده، نهتنها بر هیچ استدلالی پیروز نیست، بلکه با روایت بازاریان نیز در تضاد است.
با گذشت قریب یک ماه از بزرگترین آتشسوزی دوران معاصر رشت و نابودی کامل حدود ۴۰۰ مغازه و علیرغم قول استاندار بر حمایت همه جانبه دولت از بازار با آرزوی ساختن بازار بهتر از قبل، آنچه در قطعی کامل اینترنت، توسط صداوسیما منتشر شده، نه تنها بر هیچ استدلالی پیروز نیست، بلکه با روایت بازاریان نیز در تضاد است
ناخودآگاه جمعی مردم رشت و بازاریان، بر اثر این حادثه بهقدری آسیبدیده است که هیچ روایتی نمیتواند جای واقعیت ماجرا را پر کند. این گزارش با دو پیش فرض تهیه شده است:
۱ -آتشسوزی از مسجد و از سوی یک فرد قطعا آموزش دیده شروع شده است و بهدلیل شدت باد تغییر جهت داده است و باعث گسترش آن شده که قطعا شناسایی و معرفی فرد مورد نظر حداقل انتظار بازاریان است. همانگونه که حتی رییسجمهور تأکید کرد: هیچ فرد عادی امکان ایجاد چنین آتشی را ندارد.
۲ -بازاریان خشمگین هستند، نهتنها بازار شب عید را از دست دادهاند بلکه تمام کالا و سرمایهشان نابود شده است. جدای از جلسه استاندار با آنها و حضور مستمر آتشنشانی و اداره برق در بازار و جدای از هر اتفاقی که برای سایر ادارات افتاده است، برآورد اولیه خسارات حداقل پنج هزار میلیارد تومان است.
پرسنل ادارات مربوطه بهخصوص شهرداری و میراث فرهنگی، با توجه به نابودی سه بنای ثبت ملی، هیچگونه حضوری در بازدید از بازار در روزهای جمعه، شنبه و یکشنبه نداشتند تا راهنمای آنان در این بحران باشند. آنان وظیفه داشتند زودتر سراغ بازاریان بروند تا این زخم چرکین نشود.
در حوادث تاریخی آتشسوزی بازار رشت هم موارد مشابه از این دست به ثبت رسیده است؛
دربارهی آتشسوزی ۱۵ مرداد ۱۲۹۹،یقیکیان نوشته است: این آتشسوزی سبب ایجاد شایعات مخالف یکدیگر شد. بهقول مخالفین انقلاب، بلشویکها بازار را آتش زدند و برای اینکه کلیه موجودی انبارها و مغازهها و دکانها و حجرهها را به روسیه حمل نمایند، محوطه حریق را محاصره کردند تا هیچکس نبیند که چه میبرند و مردم تصور کنند داراییشان تماما طعمه آتش گردیده است.
بازاریان معتقدند: آتشسوزی از مسجد و از سوی یک فرد قطعا آموزش دیده شروع شده است و بهدلیل شدت باد تغییر جهت داده است و باعث گسترش آن شده که قطعا شناسایی و معرفی فرد مورد نظر حداقل انتظار بازاریان است
عدهای از مخالفین میرزا کوچک شهرت میدادند که میرزا کوچک با تحریک انگلیسیها حکم آتشسوزی بازار را داده است. ولی اکثر مردم با شایعاتی که از طرف مخالفین انقلاب منتشر میشد، ارزش و اهمیت میدادند. (یقیکیان ، ۱۳۶۳ : ۱۷۹)
روزنامه کامونیست ارگان رسمی حزب کمونیست ایران در شماره هفتم خود در اوت ۱۹۲۰ در مقاله مفصلی عنوان کرد: «از یک طرف پیشرفت قشون، از طرف دیگر ترقیات اداری حال دشمن انقلاب را بهقدری منقلب ساخت که مغلوب شدن خودش را به درجه قطع یقین نمود. دید که سنگر وثوقالدوله منهدم شد، قوای ضدانقلابی سخت شکست خورد، فهمید که از ایران بدر میرود.
یک چنین افعی که هوای تناول مغز ایران را بر سر داشت، از دست آحاد کاوه زخمهای بس کاری خورده، از آرزوی خود محروم و از هرگونه اظهارات محروم گشت. دیگر از اظهار کین خودداری نتوانست، به اقتضای سبعیت جهان سوزش یک قسمت عمده رشت را از روی کینه سوزاند.»
بیستم ذیقعده، سه ساعت از شب گذشته، جاسوسهای انگلیسی در سرای شیشه به یکی از حجرههایی که روغن ماشین داشته آتش انداخته و شعله آتشسوزی را به فوریت بلند کردند.
هرگز تصور نشود که این حادثه بهطور ناگهانی بوده، بلکه به موجب تحقیقات معلوم گشته که زمینه آن مخصوصا از چند روز قبل از طرف کارکنان انگلیس مهیا بوده است.(همان: ۱۷۹)
دشمنان انقلاب با دست خائن باعث شدند که قسمت مهم بازار را با خانه خدا طعمه آتش نمودند و شایعات میدادند که بازار را بلشویکها آتش زده و سوزاندهاند.
در ساعت حدود ۹ شب پنجشنبه، ۱۸ دی ۱۴۰۴، در زمانی که نیروهای امنیتی برای متفرق کردن جمعیت در خیابان شریعتی حمله کردند، یک نفر که مترصد و منتظر فرار جمعیت بود و یا در بین آنان حضور داشت، مسجد قاجاری حاج مجتهد را به آتش کشید. در این میان افراد ناشناختهای که همه بر سر پوشانده بودن صورتشان اجماع دارند و وظیفهشان شناسایی افرادی که فاجعه بازار رشت شد به تهدید همه میپرداختند
بالجمله همین که کاروانسرا مشتعل و دودش آسمان را فراگرفت، فیالحین قوای نظامی و مجاهدین تماما مسلح برای معاونت صاحبان مال شتافتند که اموال ایشان را از دست گرگهای دومان طلب باز گرفته، به خاموش کردن اشتعال کوشش میکردند…
لیکن همان پروکانورها از موقعیت استفاده کرده، خودشان را صاحب مال جلوه داده میگفتند: مادامی که مالهای ما را از دست ما خواهند گرفت، دیگر چه جای خلاص کردن است، بگذارید یکدفعه بسوزد. البته چنین حرفی در همچو موقعی به مراتب بیشتر میسوزاند تا روغن ماشین.(همان : ۱۸۰)
***
بنابراین دیرینگی جنگ روایت و استدلال حداقل در رشت به بیشتر از صد سال پیش باز میگردد. در ساعت حدود ۹ شب پنجشنبه، ۱۸ دی ۱۴۰۴، در زمانی که نیروهای امنیتی برای متفرق کردن جمعیت در خیابان شریعتی حمله کردند یک نفر که مترصد و منتظر فرار جمعیت بود و یا در بین آنان حضور داشت، مسجد قاجاری حاج مجتهد را به آتش کشید. در این میان در شبی که جمعیت بهطور خانوادگی در خیابان بود، افراد ناشناختهای که همه بر سر پوشیده بودن صورتشان اجماع دارند و وظیفهشان شناسایی افرادی که موجب فاجعه بازار رشت بودند و باید اولین اقدام نیروهای امنیتی باشد، به تهدید مردم و آتشنشانان میپرداختند.
این ماسکپوشان هم به نیروهای امنیتی حمله کردهاند هم به نیروهای یگان ویژه و هم به پرسنل آتشنشانی. مهمترین وظیفه حال حاضر مسؤولان امنیتی گیلان شناسایی آنان از دوربینهای متعدد خیابان شریعتی است. آتشسوزی به سمت شرق پیشروی کرده اما بعد از چند مغازه، بهدلیل تغییر جهت باد به سردر کاروانسرای ملک سرایت میکند.
بر اثر انفجار ادکلن و اسپریهای یکی از مغازهها و پرتاب آنها به روی سقف کاروانسرای طاقی کوچک و طاقی بزرگ و قیصریه فخر و قیصریه آهنی، آتش طوری گسترش مییابد که کار اطفای حریق و لکهگیری آن، حدود چهل ساعت زمان میبرد. علیرغم نزدیکی ایستگاه آتشنشانی بازار و صیقلان به مسجد حاج مجتهد در فاصله کمتر از ۳ دقیقه، بدلیل راهبندان افراد ماسک دار و تهدید آتشنشانان با اسلحه سرد و گرم، این فاصله به کندی طی شد و شد آنچه نباید اتفاق میافتاد.
طوری که یکی از بازاریان میگفت:”پیتا بوم ننم می دوکان کویتایه “(گیج شدم، نمیدانم مغازهام کدام است). حجرهها و مغازهها از شدت آتشسوزی یکی شده و نمیتوانست مغازه خود را بیابد.
***
شایعات زیادی مبنی بر حضور افراد خاص با شعلهافکنهای بزرگ برای ایجاد آتشسوزی همزمان و عمدی وجود دارد که با توجه به سرعت گسترش آتش در نقاط مختلف شهر حتما باید بررسی شود.
شایعات زیادی مبنی بر حضور افراد خاص با شعلهافکنهای بزرگ برای ایجاد آتشسوزی همزمان و عمدی وجود دارد که با توجه به سرعت گسترش آتش در نقاط مختلف شهر حتما باید بررسی شود. ادعای مشترک اکثر بازاریان نیز با واقعیت میدانی شدت آتشسوزی همسان است
ادعای مشترک اکثر بازاریان نیز با واقعیت میدانی شدت آتشسوزی همسان است. آتشنشانی نمیتوانست وارد شود و بالتبع نمیتوانست آتش را مهار کند. بهدلیل نزدیکی بازار شب عید اکثر بازاریان بزرگترین بازار شمال کشور، جنسهای کلان بهطور چکی آورده بودند تا با فروش مناسب در بازار شب عید هم مبلغی کاسب شوند هم چکها را پاس کنند، اما تقریبا تمامی اجناس خاکستر شد.
اکثر کسبه راسته زرگران در روز جمعه با کیف صندوقهای خود را خالی کردند اما این شانس به دلایل مختلف برای بازاریان بخش سوختهی بازار فراهم نبود. یک دلیل آن شدت ناآرامی و تیراندازی در خیابانها و کوچههای منتهی به بازار بود اما دلیل اصلی در سخن بازاریان، قطع کامل و بیسابقه خطوط تلفن همراه و پیامک بیان شد.
در تمام اعتراضات سالهای گذشته همچین اتفاقی سابقه نداشت. خیلی از کسبه معتقدند؛ اگر تلفن همراه یا حداقل پیامک برقرار بود حجم خسارت به سازههای بازار محدود میشد اما در اگر نتوان نشست.
در سالهای گذشته بارها در منابع مختلف دربارهی آتشسوزیهای بازار رشت خواندم اما آنچه جمعه نوزده دی دیدم تجسم کابوس بود. راسته لوازمالتحریر (قیصریه آهنی)، قیصریه فخر، کاروانسراهای ملک، طاقی بزرگ و طاقی کوچک، راسته میخفروشان و کفشفروشان بهطور کامل در آتش سوختند و زور آتش از زور آتشنشانان بیشتر بود. سه بنا از این بناها ثبت ملی بود اما جز استاندار و یکی از شورانشینان حداقل تا ظهر یکشنبه خبری از مقامات شهری و مقامات میراث فرهنگی در بازار نبود. بیمه نیز تا کنون پاسخ درستی به بازاریان نداده است. دستور استاندار برای همکاری شهرداری، آستان قدس و اوقاف با بازاریان نیز ضروری اما ناکافی بوده است.
خاکسترشدن بیشتر از ۳۸۰ مغازه و برآورد حدود پنج هزار میلیارد تومن زیان حاصله برای شهری که حتی میدان بزرگ آن به حضور گردشگران وابسته است، چیزی فراتر از فاجعه است.
مهمترین خواسته مردم رشت و بهخصوص بازاریان، شناسایی فرد یا افراد آتشزننده مسجد از روی دوربینهای مسیر است. همچین فاجعهای نه قابلجبران نه قابل گذشت و نه قابل فراموشیست و شدت و حجم آن باعث بهت و حیرت مردم رشت و حتی ایران شده است.
عکس: روزبه خلیقمعینی