اعتراضات در سالهای اخیر و به ویژه اعتراض سال ۱۴۰۴ را باید از کدام زاویه دید؟ چه متغیرهایی در آن بیش از سایرین کار کرده است؟ زبان اعتراض چه تغییراتی داشته است؟ در این گزارش ما به دنبال جستوجو و پیدا کردن پاسخی هر چند کوتاه برای این پرسشها هستیم.
باید اعتراف کرد وقایع تلخ و وحشتناکی که در دی ماه امسال با جانباختن هزاران نفر اتفاق افتاد تکراری صرف از الگوهای پیشین اعتراضات سالهای ۹۶، ۹۸ و ۱۴۰۱ نبود. هرچند که در منطق، زبان و نوع بیان، شباهتهایی وجود داشت و میتوان با متغیرهای اقتصادی و اجتماعی که جامعه ایران را درنوردیده است، توضیحی برای آن ارائه کرد.
اعتراضات سال ۱۴۰۴ را باید از چه زاویهای دید؟
شواهد و قرائن نشان میدهد؛ اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ مطالبه محور بود. این نظریه درست است اما بیشتر از مطالبه محوری، اعتراضات سراسری دی ماه امسال، در واقع انباشت بیپاسخی برای بسیاری از چالشها و ابرچالشهایی بود که محصول نوعی خاص از حکمرانی انتحاری است، بهطورِیکه زندگی و زیست جامعه را اینچنین به خطر انداخت و یا به ورطه سقوط کشاند. متاسفانه حاکمیت در معنای کل و دولت پزشکیان در معنای جزء، هیچ یک پاسخ قابل اعتنایی برای مطالبات افکار عمومی از قشرهای مختلف نداشت و از یک سو به گفتار درمانی ادامه داد و از سوی دیگر پا روی میثاقها و وعدهها گذاشت.
زاویه نسلی( نقش نسل z و آلفا)
بزرگ شدن با اینترنت، موبایل و شبکههای ارتباطی از خصوصیات بارز نسل Z است. متولدان سالهای اواخر دهه ۷۰ تا دهه ۹۰ خورشیدی، نسلی که به عدالت، هویت و آزادی بیان حساس است. بی اعتمادی به رسانههای رسمی و روایتهای یکطرفه، تصویری روشن از این نسل در دیدگان ما ارائه میدهد.
اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ مطالبه محور بود. این نظریه درست است اما بیشتر از مطالبه محوری، اعتراضات سراسری دی ماه امسال، در واقع انباشت بیپاسخی برای بسیاری از چالشها و ابرچالشهایی بود که محصول نوعی خاص از حکمرانی انتحاری است
متولدان دهه ۹۰ به بعد هم به نسل آلفا معروفند. نسلی که صبرش برای متنهای طولانی و ساختارهای قدیمی کمتر و در عصر دیجیتال کاملا غوطهور است. هم نسل Z و هم نسل آلفا، قدرت قابل توجهی برای پخش روایت در شبکههای اجتماعی دارند و در سبک زندگی، فرهنگ و اعتراض معادلات قدیمی را بر هم میزنند.
با نگاه به رسانههای داخلی در بدنه حاکمیت میتوان دریافت تحلیلگران این دسته از جریانها، هیجان کاذب و اینکه بستری سالم برای تخلیه آن برای این دو نسل فراهم نشده را دلیل حضور پررنگ این دو نسل در اعتراضات خیابانی میدانند. در اعتراضات سال ۱۴۰۱ هم دلایلی از همین دست و نقش مهم بازیهای رایانهای را مطرح میکردند.
اما بهنظر میرسد طرح و پافشاری بر روی دلایلی از این دست کلیگویی، بیش از اندازه سادهانگارانه، سطحی و حتی سادهلوحانه باشد. این متغیرها را میشد در جریان اعتراضات خیابانی دید اما نمیتوان همه اتفاقاتی که رخ داد را به آن نسبت داد. نسل Z و نسل آلفا برخلاف این گفتارهای سطحی، اتفاقا محافظهکاری را به ارث نبردهاند و حتی به قاعده روشنفکرند، مطالبات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی روشن و آشکاری دارند که هیچجوره شنیده نشد و با توجه به روند فعلی احتمالا هرگز هم شنیده نخواهد شد.
خشم آرام اما مداوم
ناکامیهای پی در پی دولت و حاکمیت برای سروسامان دادن به وضعیت اقتصاد، اشتغال، مسکن، معیشت و شکست در کنترل نرخ دلار، فشاری مضاعف بر قشرهای مختلف مردم به خصوص بازاریان وارد کرد و نخستین شعلههای اعتراض دی ماه ۱۴۰۴ در بین همین بخش جرقه زده شد.
ویدیوهای زیادی در نیمه دی ماه امسال از اعتراض بازاریان تهران و دیگر شهرهای ایران و خروج مسالمتآمیز بازاریان رشت در شبکههای اجتماعی منتشر شد که ناشی از خشمی فروخفته و بیاعتمادی مزمن بود. این خشمِ آرامِ شکل گرفته در دی ماه ۱۴۰۴ که انتظار میرفت بهصورت مداوم و پیوسته ادامه پیدا کند و گفتمان خود را با دلیل و منطق به کرسی بنشاند، متاسفانه به دهها دلیل به خشونت عریان ختم شد.
چه متغیرهایی بیش از همه اثرگذار بودهاند؟
متغیر اقتصادی؛ شامل تورم، سقوط طبقه متوسط، صعود نرخ ارز، تبعیض، نابرابری محسوس، معیشت و گسترش فقر از جمله دلایل مهم شکلگیری اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ بود. در دی ماه ۱۴۰۱ اما متغیرهای اقتصادی چنین نقش پررنگی نداشتند و بیشتر مطالبات حول محور از دست رفتن آزادیهای فردی، جمعی، کرامت انسانی، نقض گسترده حقوق شهروندی، نبود سازوکار برای بیان مطالبات مدنی و بعضا تبعیض جنسیتی شکل گرفت و در ادامه با متغیرهایی از جنس مطالبات سیاسی ادامه پیدا کرد.
خستگی جمعی و از دست رفتن امید به اصلاح اقتصادی در دولت به واقع ضعیف مسعود پزشکیان در شروع اعتراضات دی ماه امسال یکی از بازیگران اصلی بود. بهطورِ مثال فقط در یک نمونه نرخ دلار بازار آزاد اوایل فروردین ۱۴۰۴ در محدوده ۱۰۰ هزار تومان قرار داشت که قیمت آن در اوایل بهمن ۱۴۰۴ بین ۱۶۰ تا ۱۷۰ هزار تومان متغیر شد. همچنین تورم نقطه به نقطه خانوارهای کشور فروردین امسال ۳۸.۹ درصد ثبت شد که در دی ۱۴۰۴ به ۵۴.۹ درصد رسیده و رکورد سه ساله خود را شکست.
متغیر ارتباطی؛ قطع اینترنت، فیلترینگ
در خلال اعتراضات سالهای ۹۶، ۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ قطع اینترنت پایه ثابت واکنشهای حاکمیت بود. دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان وعدههای زیادی در مورد برچیدن فیلترینگ داد و توانست اعتماد بخشی از جامعه را برای شرکت و نهایتا پیروزی در انتخابات جلب کند اما فیلترینگ در دوران تقریبا دو ساله دولت وی نهتنها از میان برداشته نشد، بلکه فاش شدن توزیع سیمکارتهای سفید و اینترنت سفید با قابلیت دور زدن فیلیترینگ و ارتباط با اینترنت جهانی در کنار بازار سیاه فروش فیلترشکن توسط آقازادهها و ضرر و زیان هنگفت به کسب و کارهای اینترنتی به زعم مردم به یکی از لکههای سیاه عملکرد دولت تبدیل شد و در برافروختن خشم عمومی و تقویت احساس تحقیر جمعی تاثیر زیادی داشت.
زبان اعتراض چه تغییری کرده است؟ آیا کوتاهتر و تندتر شده است؟ آیا نمادینتر شده است؟ آیا طنزآلود و کنایهآمیز شده است؟
بهنظر میرسد در این دوره از اعتراضات، زبان اعتراض تندتر شده، نوع نگاه جامعه به اعتراض نیز ظاهرا متفاوت است. حضور نسل جوان در خیابان و ادبیاتی که در بین خود با آن گفتوگو میکنند در صحنه موثر بوده است و بخشی از این ادبیات نیز از بازیها، فیلمها و انیمههایی که این نسل بیشتر مشاهده میکند، برآمده و برخی از کلمات و اصطلاحات از این مرحله نفوذ کرده است.
وقایع تلخ دی ماه ۱۴۰۴ علاوه بر خیابانها در ذهن و زندگی روزمره جامعه جریان داشت و دارد. بنابراین بدون فهم آن (که البته تاکنون ارادهای هم برای این سطح از درک شکل نگرفته است) سیاستگذاریهای آینده در هر بخشی موفق نخواهد بود و همچنان تنها شکل مطالبهگری در خیابان عوض خواهد شد
از سوی دیگر بررسی روانشناسانه این نسل نشان میدهد که وضوح، شفافیت و بیپروایی بیشتری نسبت به نسل پدران و مادران خود دارند که این نیز در اعتراضات این دوره خود را نشان داده است. از طرفی نمادین بودن و حتی کنایهآمیز و طنزآلود بودن هم از دیگر موارد مهمی است که در شعارهای قشرهای مختلف شرکتکننده به چشم میخورد.
تفاوت اعتراضات ۱۴۰۴ با سالهای قبل/ اعتراضات ۱۴۰۴ چه چیزی نیست؟ متمرکز؟ رهبرمحور؟ محدود به طبقهای خاص؟ دارای پایانی مشخص؟
با نگاه به رخدادهایی که اتفاق افتاد، شاید بتوان گفت که این دوره از اعتراضات رهبری متمرکزی نداشت. حتی نوع رهبری محله به محله و شهر به شهر متفاوت بوده و خانوادهها در کنار هم در خیابان حضور داشتهاند. در اعتراضات دی ۱۴۰۴ نوع اعتراض از مسایل اجتماعی و خواستههای روشنفکرانه به موضوعات عینیتر و روزمره رسید و مسایل معیشتی باعث شد گلوله برفی که شکل گرفته بود، بزرگتر شده و خیلی سریع به حرکت درآید.
از منظر دیگر بهنظر میرسد ورود به مراحل عملیاتی با سرعت بالا و بهصورت همزمان در مناطق مختلف، ناشی از نوعی خستگی و ناخرسندی شدید و مزمن از رفتار پریشانوار دولت و حاکمیت و عدم اعتماد به تغییر در حکمروایی کشور بود که در طی سالیان انباشته شده و نهایتا روندی شتابان به خود گرفت.
آنچه مهار شد خیابان بود و نه نارضایتی!
در نهایت باید به این نکته هم اشاره کرد که اعتراضات پیشین از سال ۹۶ گرفته تا دی ماه ۱۴۰۴ نقش ابزارهای امنیتی را در مهار و کنترل آنها برایمان بازگو میکنند که قادر به مهار ریشههای نارضایتی نبود. باید توجه داشت که وقایع تلخ دی ماه ۱۴۰۴ علاوه بر خیابانها در ذهن و زندگی روزمره جامعه جریان داشت و دارد. بنابراین بدون فهم آن (که البته علیالحساب تا این لحظه، ارادهای هم برای این سطح از درک شکل نگرفته است) سیاستگذاریهای آینده در هر بخشی موفق نخواهد بود و همچنان تنها شکل مطالبهگری در خیابان عوض خواهد شد.