تنها سکه‌ی رشت به نام بهادرخان مغول

امروز پنجشنبه ۱۱ دی‌ماه و به مناسبت روز رشت برای نخستین قرار است سکه‌ای در موزه باستان شناسی رشت به نمایش درآید. سکه‌ای که  به تاریخ ۷۲۴ قمری که در رشت ضرب می‌شد و تنها دو نمونه از این ضرب سکه در اختیار مجموعه داران خصوصی است.

 

یکی از این سکه‌ها در مجموعه «حسن اکبری» است و قرار است همراه با دیگر سکه‌های ضرب رشت در دیگر ادوار تاریخی، یک روز در موزه رشت در معرض دید عموم قرار گیرد.

 

به همین منظور با «حسن اکبری» گفتگویی داشتیم تا معلوم شود چرا باوجود آنکه مغولان هیچ‌گاه نتوانستند گیلان را تصرف کنند ولی سکه‌ای با نام بهادرخان مغول در رشت ضرب شده است.

 

***

قبل از معرفی سکه‌های ضرب رشت، درباره ضرابخانه و اهمیت آن در حکومت‌ها توضیح دهید؟

«ضرابخانه» یا «زرآبخانه» محل تولید و ساخت سکه بود. بجز تامین نیاز پولی، ضرب سکه در هر دوره پادشاهی، قلمرو و محدوده حکمرانی را تعیین می‌کرد و هر زمان پادشاهان بر قلمرو خود با جنگ یا تسلیم شدن یک سرزمین می‌افزوند، بلافاصله سکه‌ای به نام آن منطقه و پادشاه در قلمرو جدید ضرب می‌شد تا بیانگر مرز جغرافیایی و وسعت سرزمین باشد.

 

موانع طبیعی از یک سو و جنگاوران شجاع دیلمی از سوی دیگر، مهمترین دلیلی بود که مهاجمان از خیر تصرف بخش‌های شمالی بگذرند. اما این به معنای عدم نفوذ نبود. پیش از اسلام، به‌ خاطر همین موانع طبیعی، هیچ سکه‌ای به‌ نام پادشاهان ساسانی در گیلان ضرب نشده است

 

دوره ساسانی، اوج شکوفایی ضرابخانه در فرهنگ مالی ایران است و از آن پس شاهد ایجاد ضرابخانه در تمام سرزمین‌های ایران هستیم اما بسته به هر دوره تاریخی، تصاویر و نوشته‌های روی سکه متفاوت می‌شد.

 

 

سرزمین‌های حاشیه دریای کاسپین، توسط اعراب و پس از آن مغولان تصرف نشد ولی در مجموعه خصوصی شما سکه‌های ضرب تبرستان را هم با تصاویر خسروپرویز داریم؟

-موانع طبیعی از یک سو و جنگاوران شجاع دیلمی از سوی دیگر، مهمترین دلیلی بود که مهاجمان از خیر تصرف بخش‌های شمالی بگذرند. اما این به معنای عدم نفوذ نبود. پیش از اسلام، به‌ خاطر همین موانع طبیعی، هیچ سکه‌ای به‌ نام پادشاهان ساسانی در گیلان ضرب نشده است.

 

در اواخر دوره‌ی ساسانی، سکه‌هایی به‌ نام حکام تبرستان یا تپورستان که به اسپهبدان معروف بودند ضرب شد. اگرچه تا آن زمان نمی‌توان چندان بین دو سرزمین گیلان و مازندران تفکیک سرزمینی قایل شد ولی سکه‌های ضرب تبرستان را نمی‌توان به طور کامل به گیلان منتصب کرد.

 

سلسله‌های بزرگ تاریخی تلاش کردند با ضرب سکه‌ای به‌نام آن محل و اخذ مقادیری خراج سالیانه از خیر اشغال آن سرزمین بگذرند و ما می‌دانیم که در اواخر ساسانی، برخی از شاهزادگان شورشی و یا فراری به تبرستان پناهنده می‌شدند.

 

مغولان نیز هیچگاه نتوانستند گیلان را تصرف کنند اما در دوره ایلخانان مغول و تیمور گورکان سکه به ‌نام شهرهای گیلان داریم. درحالیکه عملا بعضی مناطق را اصلا نتوانستند تصرف کنند و این سکه ها را می‌توان از همان نوع پرداخت خراج به حساب آورد.

 

 

تا پیش از صفویه، شرق و غرب سفیدرود توسط فرمانروایان محلی اداره می‌شد. یکی به مرکزیت گسکر و فومنات و دیگری رانکوه و بعدها لاهیجان. عملا رشتی نبود که به نامش سکه‌ای ضرب شود!

-رشت در جنگ‌های این دو گروه مدام دست به دست می‌شد و چون مابین بیه پس و بیه پیش قرار گرفته بود به لحاظ جغرافیایی اهمیت داشت. پیش از حمله مغول‌ها به گیلان و در زمان اولجایتو، سکه‌ای با محل ضرب لاهیجان بدون تاریخ ضرب از «غازان محمود»، هفتمین ایلخان مغول و پدر اولجایتو داریم.

 

مغولان هیچگاه نتوانستند گیلان را تصرف کنند. اما در دوره ایلخانان مغول و تیموری سکه به ‌نام شهرهای گیلان داریم. درحالیکه عملا بعضی مناطق را اصلا نتوانستند تصرف کنند و این سکه ها را می‌توان از همان نوع پرداخت خراج به حساب آورد

 

با توجه به عدم حمله غازان محمود به گیلان می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که حاکمان لاهیجان به‌خاطر جلوگیری از حمله «غازان‌خان» با وی معامله ای انجام داده و با پرداخت باج و خراج و ضرب سکه به‌نام وی با محل ضرابخانه لاهیجان، این شهر را از تاخت و تاز مغولان در امان نگاه داشته‌اند.

در کتاب «کرونولوژی تاریخ گیلان» نوشته قربان فاخته نیز به وجود این سکه اشاره شده است.

 

 

پس از حمله گسترده مغول به گیلان و در زمان اولجایتو در سال ۷۰۶ هجری قمری مناطقی از گیلان به تصرف وی درآمد. اما تنها سکه‌ای که از اولجایتو درگیلان مشاهده شده، بازهم ضرب لاهیجان است.

 

 

یادآور می‌شوم؛ ضرب سکه پس از جنگ و تصرف یک منطقه جدید از این نظر دارای اهمیت ویژه‌ای بود که فرمانروای پیروز در جنگ به همگان نشان می‌داد که آن شهر را تصرف کرده و به قلمرو حکومتش افزوده است. همچنین گاهی حاکمان محلی شهرها تمایلی به جنگ خونریزی نداشتند و قبول می‌کردند دست نشانده پادشاه پیروز باشند  و باید باج و خراج سالانه پرداخت کنند و به‌صورت داوطلبانه سکه‌ای با نام محل ضرب آن شهر بنام پادشاه ضرب می‌کردند.

 

قبلا در کانال تلگرامی خود اعلام کردید که نخستین سکه ضرب رشت را به مجموعه خود افزوده اید. درباره مشخصات و تاریخ ضرب این سکه توضیح دهید؟

– اولین سکه ضرب شهر رشت، با نام «ابوسعید بهادرخان ایلخان مغول»، فرزند «اولجایتو» است که در سال ۷۲۴ قمری ضرب شده.

 

روی سکه عبارت؛« لا اله الا الله / محمد رسول الله »، در حاشیه اسامی خلفای راشدین حک شده است. پشت سکه عبارت؛ ضرب السلطان ابوسعید بهادرخان رشت در حاشیه تاریخ ضرب یعنی« فی سنه اربعه و عشرین و سبعمائه ۷۲۴» حک شده است. جنس این سکه نقره، وزن آن : ۹/۲ گرم و به   قطر: ۲۳ میلی متر است.

 

نکته مهم اینجاست که در تاریخ یاد شده، اولین سکه ضرب رشت را داریم که کلمه رشت با حفظ نقطه‌های آن مشاهده می‌شود و اهمیت موقعیت جغرافیایی رشت را می‌رساند که بسیاری می‌پندارند بعد از تسلط صفویه به این منطقه اهمیت داده شده است.

 

مغولان می‌دانستند که گیلانیان سر به فرمان حکام بیگانه فرود نخواهند آورد و با وجود موانع طبیعی و دشواری حمله های مجدد و یا نگهداری و حفظ نیرو در گیلان، ولایات آنان را به خودشان واگذار کردند و تنها به گرفتن خراج اکتفا کردند

 

گفتید که مغولان نتوانستند لاهیجان را فتح کنند و به گرفتن خراج اکتفا کردند؟

-مغولان می‌دانستند که گیلانیان سر به فرمان حکام بیگانه فرود نخواهند آورد و با وجود موانع طبیعی و دشواری حمله های مجدد و یا نگهداری و حفظ نیرو در گیلان، ولایات آنان را به خودشان واگذار کردند و تنها به گرفتن خراج اکتفا کردند. به همین خاطر این سکه‌ها به تعداد بسیار اندک موجود است. مخصوصا سکه ضرب رشت تنها دو نمونه داریم؛ یکی در مجموعه خصوصی «بهرام علاء الدینی» و دیگری درمجموعه اینجانب. و مورد مشابه دیگری در هیچ موزه یا مجموعه دیگری تاکنون مشاهده نشده است.

 

 

و سکه دیگری به نام رشت و بدون درج نقطه دارید.

-بله این سکه نیز در زمان سلطان ابوسعید و دو سال بعد در ۷۲۶ قمری در رشت ضرب شده است. جنس آن نیز نقره، وزن ۴/۳ گرم و قطر ۲۵ میلی متر و بازهم با نام سلطان ابوسعید و نام خلفای راشدین. عدم درج نقطه در کلمات در تاریخ زبان فارسی بسیار مرسوم بوده است و مخصوصا در حکاکی سکه‌ها، بسیار مشاهده شده است.

 

دلیل کمیاب بودن و حتی نایاب بودن اولین سکه‌های ضرب رشت این است که مغولان مدت کوتاهی بر رشت و گیلان مسلط بودند و این تسلط تنها به‌صورت اخذ خراج و مالیات سالیانه بوده و احتمال می‌رود این سکه‌ها در همان ابتدای معاهده باج و خراج ضرب می‌شده و ضرب آنها در تعداد محدود بوده است.

 

مجموعه سکه‌های ضرب گیلان و شهرهای شمالی ایران شامل صدها سکه کمیاب و منحصربفرد است که حاصل سالها تلاش نگارنده برای حفظ مسکوکات ضرب گیلان از اواخر دوره ساسانی تا دوران قاجار بوده و لازم است یک موزه تخصصی سکه‌های ضرب گیلان در این استان ایجاد شود تا به حفظ و نگهداری آن برای آینده‌گان کمک کند.

 

گفتنی است؛ سکه‌های ضرب رشت تنها در یک روز و همراه با نشست تخصصی در موزه رشت به نمایش درمی‌آید.