نام علمی: Araujia sericifera Brot
خانواده: خرزهره (Apocynaceae)
نام رایج: آروجیا، گیاه شبپره (Moth plant)
معرفی و ویژگیهای گیاهشناسی
آروجیا Araujia sericifera گیاهی چندساله، رونده و تاک مانند است که با رشد سریع و ساقههای پیچنده خود بهراحتی بر روی درختان، درختچهها و پوششهای گیاهی دیگر بالا میرود. این گیاه با ایجاد تودهای متراکم از برگ و ساقه، نور خورشید را از گیاه میزبان میگیرد و علاوه بر کاهش فرآیند فتوسنتز، با رقابت شدید برای منابع غذایی و آب، باعث ضعف تدریجی و در مواردی خشکشدن درختان و گونههای بومی میشود.
ساختار این گیاه شامل ساقههای بلند و پیچنده، برگهای پهن، سبز و نسبتا ضخیم و گلهایی سفید تا کرمرنگ با ظاهری زینتی است. میوههای آن کپسولی و نسبتا بزرگ بوده و پس از رسیدن، باز شده و تعداد زیادی بذر سبک و کرکدار آزاد میکنند. هر میوه قادر است هزاران بذر تولید کند. این بذرها بهکمک باد، انسان و حیوانات تا مسافتهای طولانی جابهجا میشوند و نقش مهمی در گسترش سریع گیاه دارند. شیرابه آروجیا حاوی ترکیبات شیمیایی فعالی است که میتواند موجب حساسیتهای پوستی و چشمی در انسان شود.
خاستگاه و پراکنش
خاستگاه طبیعی آروجیا آمریکای جنوبی، بهویژه مناطق گرم و نیمهگرمسیری است. این گیاه در زیستگاه بومی خود، بخشی از پوشش طبیعی بوده و بهعنوان یک گیاه زینتی و در برخی موارد برای مصارف دارویی و صنعتی استفاده شده و توسط عوامل طبیعی کنترل میشود. اما در مناطق خارج از خاستگاه، بهویژه در کشورهایی با اقلیم مرطوب و معتدل از جمله جنگلهای شمال ایران، بهدلیل فقدان دشمنان طبیعی، شرایط رشد مناسب و عوامل انسانی، رفتار مهاجمی از خود نشان میدهد.
در زیستگاههای بومی، اینگونه در لبههای جنگل، حاشیه باغها و مناطق باز رشد میکند. در ایران، آروجیا عمدتا در استانهای شمالی، بهخصوص گیلان و بخشهایی از مازندران مشاهده شده و بیشترین گسترش آن در حاشیه جنگلها، باغها و اراضی رهاشده گزارش شده است. آروجیا درختان پهنبرگ جنگلهای هیرکانی مانند بلوط، ممرز، انجیلی و سایر گونهها را نیز بهعنوان میزبان میپذیرد و بهسرعت میتواند به داخل جنگل نفوذ کند.
نحوه ورود به کشور
اولین گزارشهای علمی از حضور آروجیا در ایران مربوط به دهه ۱۳۹۰ در باغهای مرکبات مازندران است. بر اساس شواهد موجود، آروجیا احتمالا از طریق واردات گیاهان زینتی یا بذرهای آلوده وارد کشور شده است. ظاهر زیبا و گلهای زینتی این گیاه سبب شد که در مراحل اولیه خطر آن جدی گرفته نشود. پس از استقرار اولیه، پراکنش بذرها بهوسیله باد، آب، فعالیتهای انسانی و جابهجایی دامها باعث گسترش سریع آن در مناطق جنگلی و نیمهجنگلی شد.
چرا آروجیا به بحران منابع طبیعی تبدیل شده است؟
جنگلهای هیرکانی شمال ایران از کهنترین و باارزشترین اکوسیستمهای جنگلی جهانی بهشمار میروند و بهدلیل قدمت، تنوع زیستی و نقش اکولوژیکی برجسته، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند. حضور گونههای مهاجم مانند آروجیا، تهدیدی جدی برای تعادل اکولوژیک این جنگلها محسوب میشود. این گیاه با رشد سریع خود، ضمن رقابت شدید با گونههای بومی برای منابع نور، آب و مواد مغذی، پوشاندن تاج درختان، خفه کردن تدریجی درختان میزبان و کاهش رشد و توان تولیدمثل آنها، باعث کاهش تنوع زیستی، تضعیف زادآوری گونههای بومی، اختلال در زنجیره غذایی و تغییر ساختار طبیعی اکوسیستم جنگل میشود. از دیگر پیامدهای مهم گسترش آروجیا میتوان به افزایش خطر آفات و بیماریها، کاهش پایداری جنگل در برابر تنشهای اقلیمی، بروز خطرات بهداشتی و آلرژیک برای انسان و دام و افزایش هزینههای مدیریت و احیای جنگلها اشاره کرد. در صورت بیتوجهی و عدم اقدامات پیشگیرانه و کنترلی، اینگونه مهاجم میتواند در آیندهای نزدیک، بخشهای وسیعتری از جنگلهای شمال کشور را درگیر کند و باعث تخریب زیستگاههای ارزشمند شود.
نکته تکمیلی قابلتوجه
یکی از جنبههای کمتر مورد توجه قرار گرفته آروجیا، اثر آن بر گردهافشانها است. ساختار گلهای این گیاه میتواند باعث گرفتار شدن برخی حشرات گردهافشان شود و در بلندمدت بر جمعیت آنها تاثیر منفی بگذارد. این موضوع میتواند زنجیرهای از اختلالات اکولوژیک را در پی داشته باشد.
راهکارهای کنترل و مدیریت
کنترل آروجیا نیازمند رویکردی چندجانبه و مستمر است. تاکنون روشهای مختلفی برای مهار آروجیا در گیلان و سایر مناطق شمال ایران پیشنهاد شدهاند که مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. کنترل مکانیکی: قطع و جمعآوری گیاه پیش از تشکیل، رسیدن و انتشار بذر، بهویژه در فصل گلدهی، مؤثرترین روش در کنترل مراحل اولیه آلودگی است.
2. مدیریت بذر: جمعآوری و معدومسازی میوهها قبل از پخش دانهها، برای جلوگیری از پراکنش بذر اهمیت بالایی دارد.
۳. آموزش، آگاهیبخشی و مشارکت جوامع محلی: افزایش آگاهی مردم، جنگلبانان و بهرهبرداران محلی نقش کلیدی در شناسایی سریع، مهار گسترش گیاه و جلوگیری از تخریب ناخواسته محیطزیست دارد.
4. پایش منظم و برنامهریزی بلندمدت: پایش مستمر رویشگاههای حساس و تدوین برنامه مدیریت تلفیقی و یکپارچه توسط نهادهای مسؤول، شامل گزارشدهی سریع، کنترل فصلی و همکاری میان سازمانهای محلی و ملی ضروری است.
5. تحقیقات کنترل بیولوژیک: بررسی علمی دشمنان طبیعی آروجیا با رعایت کامل ملاحظات محیطزیستی میتواند در آینده بهعنوان روشی مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
جمعبندی
آروجیا نمونهای روشن از تهدید گونههای مهاجم برای منابع طبیعی کشور است. مدیریت این گیاه تنها با اقدامات مقطعی امکانپذیر نیست و نیازمند همکاری علمی، اجرایی و مردمی است. پیشگیری، شناسایی زودهنگام و اقدام بهموقع، کلید حفاظت از جنگلهای ارزشمند هیرکانی در برابر این تهدید خاموش خواهد بود.