فرصت اندک تا جلوگیری از نابودی زبان گیلکی

از سال ۱۹۹۹ میلادی، روز ۲۱ فوریه (۲ اسفند) از سوی یونسکو به‌عنوان روز جهانی زبان مادری یا International Mother Language Day  نامگذاری شده‌ است.

 

این نامگذاری با عمری بیش از دو دهه با هدف کمک به تنوع فرهنگی و زبانی صورت گرفت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز به دلیل اهمیت زیاد آن، سال ۲۰۰۸ میلادی را سال جهانی زبان‌ها اعلام کرد.

 

زبان کانال ارتباطی انسان‌ها و ابزاری برای انتقال میراث فرهنگی و انسانی از نسلی به نسل دیگر است و از دست رفتن و خاموش شدن هر زبان، باعث افول بخشی از اندوخته‌های بشر در حوزه‌های مختلف (انواع هنرها، تاریخ، ادبیات، سنن و شیوه‌های رفتار فرهنگی) می‌گردد.

 

گیلان، دارای دو زبان اصلی تالشی و گیلکی است که در طبقه‌بندی زبان‌های ایرانی زیرشاخه شمال غربی قرار دارند.

در متون زیدیه بخصوص متون‌ دینی کلمات زیادی از زبان گیلکی وجود دارد اما قدیمی‌ترین متون گیلکی موجود در کتابخانه‌های مختلف جهان شامل متون زیر است:

۱ -دیوان شرفشاه دولایی

اشعار این دیوان گیلکی و از سده هشتم قمری است. این اشعار و دیوان از جنبه‌های گوناگون تاکنون به وسیله تنی چند بررسی شده است. اشعار گیلکی این دیوان سند ارزنده و کهنی برای گیلکی نوشتاری است.

 

۲- غزلیات گیلکی قاسم انوار

از سده نهم قمری. دردیوان اشعار قاسم انوار به کوشش روان‌شاد سعید نفیسی، این غزلیات گیلکی آمده است.

 

۳ـ دست‌نوشته‌های دُرن

منبع دیگری که مقداری از اشعار پیرشرفشاه گیلانی را دربردارد، دست‌نوشته‌های دُرن است. این اشعار در سال ۱۸۶۰ میلادی توسط میرزا ابراهیم گیلانی برای دُرن (Dorn) خاورشناس آلمانی/روسی نگاشته و ترجمه شده و امروزه در کتابخانه سالتیکوف شچردین در شوروی نگه‌داری می‌شود.

 

۴- اشعار گیلکی از میرزا عابد فومنی، ملارضا ابن ملارستم فومنی، میرزا باقر لشت‌نشایی (به گویش لشت‌نشا) و میرزا ابراهیم گیلانی از سده سیزدهم قمری. این آثار نیز در شمار گردآورده‌های دُرن است.

 

۵– ترجمه فصلی از تاریخ طبرستان، رویان و مازندران (بنای آمل)

تالیف سید ظهیرالدین مرعشی، به گیلکی توسط میرزا ابراهیم گیلانی از سده سیزدهم قمری. در دست‌نوشته دُرن.

 

۶– واژه‌های گیلکی، از سده دوازدهم قمری

سی و چند واژه گیلکی در جانورشناسی از یک نسخه خطی سده یازدهم، گیلان‌نامه در این گفتار سی و هشت واژه مضبوط گیلکی با شرح و تفسیر و به همراه نام لاتین جانوران و تصاویرشان به دست داده شد. این واژه‌ها از نسخه خطی «خواص الحیوان» نوشته ملاعلی کامی لاهیجانی است که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگه‌داری می‌شود.

 

۷– نسخه‌ای در خصوص «مطبوعات گیلان»

در هفت باب و… خطی از سده سیزدهم قمری در کتاب‌خانه مجلس شورای ملی پیشین. در این نسخه با وجودی‌که جایش معلوم است، ولی هنوز گمشده و نایافته به شمار می‌آید.

 

با وجود پیشینه کهن و حضور گسترده زبان گیلکی در متون تاریخی، ادبی و شفاهی، این زبان در دهه‌های اخیر با چالش‌های جدی روبه‌رو شده است.

 

از دوره پهلوی اول و ملی‌گرایی افراطی آن دوران، عملا سطح زبان گیلکی در حد لهجه فرو کاهید. در حالی که این زبان علاوه بر فرهنگ لغت و دستور نوشتاری دارای رسم‌الخط نیز هست.

 

از گوراب زرمیخ و فومن تا آمل و بابل و ساری، لهجه‌های مختلف این زبان به کار می‌رود و حتی در مازندران به نام زبان گیلکی شناخته می‌شود. از اواسط دهه نود بکارگیری این زبان رو به رشد بوده است اما به‌دلیل رشد منفی جمعیت گیلان عملا زبان گیلکی جز زبان‌های در معرض خطر انقراض محسوب می‌شود.

 

تغییر سبک زندگی، مهاجرت گسترده جوانان، تمرکززدایی فرهنگی و کاهش جمعیت بومی گیلان، همگی موجب شده‌اند که انتقال طبیعی زبان از نسل‌های مسن‌تر به کودکان با اختلال مواجه شود.

 

بسیاری از خانواده‌ها به دلیل فشارهای اجتماعی یا تصور نادرست «رسمی نبودن» زبان، از آموزش گیلکی به فرزندان خود خودداری می‌کنند؛ در حالی‌که پژوهش‌های زبان‌شناسی نشان می‌دهد دو یا چندزبانه بودن نه‌تنها آسیبی به یادگیری زبان رسمی نمی‌زند، بلکه توان شناختی و خلاقیت کودکان را افزایش می‌دهد.

 

در کنار این چالش‌ها، نبود حضور موثر زبان گیلکی در رسانه‌ها حتی شبکه باران، نظام آموزشی و تولیدات فرهنگی نیز روند فرسایش را سرعت بخشیده است. با این حال، تجربه نشان داده است که احیای زبان‌های در معرض خطر کاملا ممکن است؛ به شرط آن‌که جامعه، نهادهای فرهنگی و خانواده‌ها هم‌زمان وارد عمل شوند.

 

تولید محتوا در شبکه‌های اجتماعی، انتشار کتاب و موسیقی گیلکی، آموزش در مهدکودک‌ها، استفاده در مکاتبات اداری محلی بطور موازی با فارسی و حتی برگزاری رویدادهای کوچک محلی می‌تواند جریان زبانی را دوباره زنده کند. آینده زبان گیلکی وابسته به همین انتخاب‌های روزمره است.