انتشار تصاویری از یک ملک در فضای مجازی، بهانهای شد برای تهیه این گزارش دربارهی سرگذشت و سرنوشت کنسولگری انگلیس در رشت. آنطور که مهری شیرمحمدی در کتاب خانههای تاریخی رشت آورده است، این خانه از دهه سی خورشیدی متعلق به خاندان سبحانیپور بوده که همسر وی دختر «چینیچیان»، خیر و تاجر معروف رشت بود.
بنایی با معماری دوره پهلوی دوم که ارتباطی با بنای اولیه و البته کنسولگری انگلیس ندارد. «عباس پناهی» مورخ و عضو هیات علمی دانشگاه گیلان، علت اصلی تاسیس کنسولگری انگلیس در رشت را نه تجارت بلکه نظارت بر رفتار سیاسی و نظامی روسیه عنوان کرده است و «ناصر عظیمی» در کتاب تاریخ گیلان، ضمن اشاره به حمله مجاهدان جنبش جنگل به کنسولگری انگلیس در رشت، زمان آن را در مرداد ۱۲۹۷ دانسته است.
در نقشه ۱۲۹۶ رشت نیز که در انگلیس یافت شده، خط قرمزی از پل عراق تا محل کنسولگری انگلیس کشیده شده است که نشاندهنده مسیر دسترسی سربازان انگلیس در اوج جنگ جهانی اول و درگیریهای انگلیس با قوای جنگل است.
در نبود دولت مرکزی و در شرایطی که جنگلیها برای اخراج بیگانگان میجنگیدند، قویترین قدرت نظامی آن دوران به رشت حمله کرد تا از مسیر انزلی به باکو برسد و در نهایت با شکست جنگلیها، قرارداد مرداد ۱۲۹۶ صف سر بین انگلیس و جنبش جنگل نگاشته شد.
در نبود دولت مرکزی و در شرایطی که جنگلیها برای اخراج بیگانگان میجنگیدند، قویترین قدرت نظامی آن دوران به رشت حمله کرد تا از مسیر انزلی به باکو برسد و در نهایت با شکست جنگلیها، قرارداد مرداد ۱۲۹۶ صف سر بین انگلیس و جنبش جنگل نگاشته شد
اما تاریخچه کنسولگری انگلیس چیست؟
بر اساس پیمان صلح پاریس در ۱۳ اسفند ۱۲۳۵، دولت انگلستان اجازه تاسیس کنسولگری در رشت را بدست آورد که شروع رقابت انگلیس و روسیه در رشت بود. دو سال بعد «چارلز مکنزی» بهعنوان اولین کنسول انگلیس وارد رشت شد و شروع به پژوهش دربارهی گیلان کرد.
در ۱۲۴۴ «ویلیام جرج» بهعنوان دومین کنسول انگلیس در رشت شروع به کار کرد و طی گزارشی اوضاع زارعان گیلان و شیوه معیشت و زندگی آنان را اسفبار توصیف کرد.
«سرهنگ استوارت» در ۱۲۶۶ کنسول انگلیس در رشت شد. در شهریور ۱۲۸۵ مردم گیلان در اعتراض به استبداد حاکم بر کشور و در حمایت از بستنشینان سفارت انگلیس، در کنسولگری انگلیس در رشت بست نشستند و با ارسال تلگراف به علمای ایران هدف خود را از تحصن درخواست قانون، عدالت و سویت (شورا) اعلام کردند.
سفارت انگلستان در تهران، چرچیل کاردار سفارت را به رشت فرستاد. دو تن از رهبران جنبش میرزا رحیم شیشهبر و ملکالحکما به نمایندگی از بستنشینان با چرچیل گفتوگو کردند و بهرغم درخواست وی برای پایان تحصن، بر ادامه تحصن خود تاکید کردند.
با فتوای ملا احمد خمامی از روحانیون متنفذ گیلان، در خصوص ناسازگاری مبانی مشروطیت با مبانی دین اسلام و ارسال تلگراف به مظفرالدین شاه و تقبیح بستنشینی در کنسولگری انگلیس، بستنشینان با فرستادن تلگرافی خطاب به پیشوایان دینی پایتخت، با رد ادعاهای ملا محمد خمامی دربارهی بستنشینان، هدف خود را از تحصن، نفی ظلم و استبداد، درخواست قانون و عدالت و حکومت مشروطه اعلام داشتند.
در اواخر شهریور ۱۲۸۵ جمعی از بستنشستگان کنسولگری انگلیس با فرستادن تلگرافی خطاب به نمایندگان مجلس شورای ملی و علما و پیشوایان مشروطیت در تهران از اینکه گیلان همانند دوران پیش از مشروطیت زیر سلطه مستبدان و ظالمین اداره میشود و از آزادی و مشروطیت برخوردار نیست، زبان به شکایت گشودند و خواستار تعمیم نظام مشروطیت در کشور و گشایش عدالتخانه در گیلان همانند پایتخت شدند.
با انقراض قاجاریه و شروع دوره پهلوی و همزمان با انقلاب شوروی، گیلان به بنبست مواصلاتی رسید و نقش کنسولگری انگلیس رفته رفته کمرنگ شد تا سرانجام همزمان با قطع رابطه ایران و انگلیس در ۳۰ مهر ۱۳۳۱ و توسط دکتر فاطمی، کنسولگری انگلیس در رشت نیز تعطیل شد
در مهر ۱۲۸۵ بعد از گفتوگوی طولانی بین نمایندگان بستنشینان و چرچیل فرستاده سفارت انگلیس، بستنشینان با گرفتن قول حمایت از خواستههایشان به تحصن خود پایان دادند و پس از خروج از کنسولگری به دارالحکومه رشت رفته و شعار زندهباد مشروطه سر دادند.
در ۲۷ فروردین ۱۲۸۶، رابینو بهعنوان کنسول انگلیس در رشت منصوب شد. از وی کتابهای زیادی دربارهی فرهنگ و آداب و سنن گیلان باقی مانده است که توسط استاد جعفر خمامیزاده ترجمه شده است که مهمترین آن ولایات دارالمرز ایران: گیلان و کاشت برنج در جنوب دریای کاسپین و گیلان است.
نقش کنسولگری در اعتراضات تاریخی رشت
در آبان ۱۲۹۶ در اعتراض به گرفتن مالیات از مالکان از سوی جنگلیها، صدها مالک در کنسولگری انگلیس در رشت متحصن شدند.
در اسفند ۱۲۹۶ مکلارن کنسول انگلیس در رشت به کارکنان بانک انگلیس در رشت دستور داد از پرداخت پول به مشتریان خودداری کرده و بانک را تعطیل کنند که سبب خشم جامعه تجاری گیلان شد. در مهر ۱۲۹۸ گروهی از خرده مالکان گیلان در اعتراض به بیدادگریهای امینالدوله و همسرش به معاون کنسولگری انگلیس متوسل شدند.
اما با انقراض قاجاریه و شروع دوره پهلوی و همزمان با انقلاب شوروی، گیلان به بنبست مواصلاتی رسید و نقش کنسولگری انگلیس رفته رفته کمرنگ شد تا سرانجام همزمان با قطع رابطه ایران و انگلیس در ۳۰ مهر ۱۳۳۱ و توسط دکتر فاطمی، کنسولگری انگلیس در رشت نیز تعطیل شد و علیرغم برقراری این ارتباط، چهار ماه بعد از کودتای ۲۸ مرداد، کنسولگری رشت دیگر دایر نشد.