در جستوجوی نفسهای باقیمانده بازار رشت؛
پایان یک تاریخ یا آغازی برای احیا؟
در پی وقوع آتشسوزی گسترده در بازار تاریخی رشت طی اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴، من به همراه دکتر «محمدمهدی رییس سمیعی»، بازدید میدانی جامعی از بناهای آسیبدیده به عمل آوردیم. هدف از این بررسی، ارزیابی مستقیم خسارات، واکاوی عوامل موثر و مستندسازی شرایط برای ارائه تحلیلی مبتنی بر مشاهده عینی بود. ماحصل این مشاهده میدانی در قالب دو یادداشت مستقل ارایه خواهد شد.
یادداشت نخست، که متن حاضر بخشی از آن است، به تحلیل علمی و عمیق ریشههای مساله، آسیبشناسی ساختاری و الزامات فنی مرمت خواهد پرداخت. یادداشت بعدی نیز به ارایه راهکارهای عملیاتی و طرح احیای کاربریهای سازگار اختصاص دارد. این رویکرد دوگانه، سعی دارد تا میان مبانی نظری و کاربردهای عملی در فرآیند نجات بخشی این میراث ملی، پیوندی منطقی برقرار نماید.
حادثه آتشسوزی در بازار تاریخی رشت، فارغ از هرگونه تحلیل و روایت متفاوت از چگونگی وقوع آن، به خودی خود فاجعهای انسانی-ملی و ضایعهای دردناک برای میراثفرهنگی و سرمایههای اقتصادی جامعه است.
این رویداد تلخ، علاوه بر آسیبزدن به بخشی از حافظه جمعی و هویت شهری رشت، موجی از اندوه و تاثر را در میان تمامی اقشار مردم، اصناف، میراث دوستان و همه کسانی که دل در گرو تاریخ و اصالت این سرزمین دارند، ایجاد کرده است.
در این شرایط، بهجای غرق شدن در مجادلاتی که جز عمیقتر کردن زخمها و انحراف از مسیر اصلیِ حل مساله ثمری ندارد، ضروری است همه نگاهها و همتها را بر نقطهای مشترک و مسلم متمرکز کنیم: نجات بخش بهجامانده این میراث تاریخی و برنامهریزی برای احیای عاقلانه و اصولی آن.
میراثفرهنگی، بهویژه در بافتهای زنده و پویایی مانند بازار رشت، تنها مجموعهای از سنگ و چوب نیست؛ بلکه تجلی حیات اجتماعی، تداوم حرفههای سنتی و پیوند نسلهاست. تخریب بخشهایی از این مجموعه، اعم از بخشهای اصیل تاریخی یا الحاقات بعدی، به معنای محو شدن برگهایی از تاریخ ملموس مردم این دیار است.
امروز وظیفه همگانی ما، اعم از حاکمیت، متخصصان، اصناف و مردم، فراتر از هر بحث دیگر، حفاظت فوری از آثار باقیمانده، مستندسازی آسیبها و تدوین طرحی جامع برای مرمت و احیای این اثر ثبت شده ملی است.
رویکرد صحیح، پرهیز از هرگونه اقدام شتابزده و تخریبگرایانه و بهکارگیری خرد تخصصی در مسیر باز زندهسازی است، مسیری که در نهایت به سود هویت شهر، عزت جامعه و اقتصاد پایدار منطقه خواهد بود.
تحلیل موضوع
ثبت یک اثر در فهرست میراث ملی به معنای به رسمیت شناختن ارزشهای تاریخی، معماری و هویتی آن برای تمام ملت است. هرگونه دخل و تصرف اساسی، تخریب یا ساختوساز جدید در چنین آثاری، صراحتا مغایر با قوانین ملی حفاظت از میراثفرهنگی (از جمله قانون اساسنامه سازمان میراثفرهنگی) و تعهدات بینالمللی است. حتی در صورت آسیبدیدگی، تکلیف قانونی و اخلاقی، «مرمت و احیا» است، نه نوسازی مخرب.
بررسیها نشان میدهد؛ بخش اصیل تاریخی تا حدودی آسیب جدی ندیده است. اصول علمی مرمت (بر اساس منشورهای بینالمللی مانند منشور ونیز) تاکید دارد که حتی الحاقات و بخشهای جدیدتر نیز اگر بهعنوان بخشی از تاریخ تحول بنا شناخته شوند، نیاز به مطالعه و حفاظت دارند. اما در این مورد، با تاکید بر سلامت بخش اصلی، هرگونه ادعای ضرورت تخریب کل بنا، فاقد پایه کارشناسی است.
همچنین بررسیها نشان میدهد؛ با درخواست برخی مالکین برای تخریب و ساخت مجدد به شکل دو صفحه و با فرمت جدید، نمونهای آشکار از نگاه صرفا اقتصادی و کوتاهمدت به میراث شهری است. این نگاه، هویت و اصالت را قربانی متراژ و سود آنی میکند و در نهایت به تولید فضاهای بیهویت و تقلیدی میانجامد که هیچ پیوندی با تاریخ و فرهنگ رشت ندارند.
حادثه آتشسوزی اخیر باید زنگ خطری باشد برای توجه بیشتر به سیستمهای حفاظتی و مدیریت خطر در بافتهای تاریخی. این واقعه به هیچ وجه مجوزی برای پاکسازی تاریخی و ساختوسازهای سودجویانه نیست. ما بهعنوان جمعی از معماران و دغدغهمندان میراثفرهنگی از مسوولان استانی و ملی بهویژه سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری و شورای عالی معماری و شهرسازی میخواهیم؛
1- مانع از هرگونه اقدام تخریبی غیرقانونی شوند.
۲- تشکیل کارگروه فوری متشکل از مرمتگران، معماران و… برای ارزیابی دقیق آسیبها و تهیه طرح مرمت فوری را در دستور کار قرار دهند.
۳- از طرحهای باززندهسازی و تغییر کاربری سازگار که به هویت بنا احترام گذاشته و باعث احیای اجتماعی-اقتصادی آن میشود، حمایت کنند.
میراثفرهنگی، سرمایهای غیرقابل جایگزین و هویت یک ملت است. بناهای تاریخی از جمله بازار تاریخی شهر رشت، حافظه جمعی ما هستند. اجازه ندهیم بهانهای مثل آتشسوزی، بهانهای برای از بین بردن این حافظه شود.
* معمار و مدرس دانشگاه