در روزهایی که افکار عمومی کشور درگیر بحرانهای ملی، نگرانیهای اقتصادی و التهابات اجتماعی است، انتظار میرود نظارت بر پروژههای حساس صنعتی با دقت و حساسیت بیشتری دنبال شود. با اینحال، تداوم فعالیت معدن وابسته به کارخانه سیمان دیلمان در هفتههای اخیر، پرسشهایی اساسی درباره زمانبندی این فعالیتها و میزان نظارت موثر بر آن ایجاد کرده است.
این فعالیتها درحالی ادامه دارد که پیشتر طی مکاتبات رسمی با دستگاههای اجرایی استان، علاوه بر پوشش منحصربهفرد جنگلی نسبت به وجود محوطههای تاریخی ثبتشده و شناساییشده در محدوده بهرهبرداری هشدار داده شده بود.
این پهنه از لحاظ باستانشناختی بسیار مهم و در عینحال ناشناخته است و تعدد محوطههای شناسایی شده در یک بازدید فشرده نشان میدهد که فعالیت معدنی بر روی یک سایت تاریخی انجام میشود. البته در طی مکاتبات انجام شده بررسی باستانشناختی این پهنه در دست تهیه است.
در این مکاتبات با ارگانهای مربوطه و حتی استانداری گیلان بر ضرورت توقف یا دستکم بازنگری فوری عملیات تا انجام بررسیهای تخصصی تاکید شده بود. در طول هفتههای اخیر، گزارشهای متعددی از سوی اهالی محلی حاکی از آن بوده که پیمانکار معدن در پی کمبود خاک، به بخشهای مختلف زمینهای اطراف دست زده و حتی محدودههای دیگر با مالکیت خصوصی را هدف برداشت قرار داده است.
این تعرضها و سوءاستفاده از خلا نظارت، باعث اعتراض فوری چند نفر از اهالی به پیمانکار و مدیر معدن شد و باعث توقف موقت این اقدامات شد که این امر، نشاندهنده ارتباط مستقیم بین کمکاری نظارتی و تعرض به حقوق مالکین است.
همچنین زمینهای متعلق به چند نفر از اهالی منطقه، که بر اساس اسناد رسمی و سابقه پیگیریهای حقوقی در سالهای گذشته، همواره از هرگونه برداشت غیرمجاز محافظت شدهاند، در جریان آخرین عملیات برداشت خاک، اعضای خانواده مالک با اطلاع فوری به مراجع محلی تلاش کردند از حقوق مالک دفاع کنند.
ابتدا برخی مسئولان محلی نسبت به اقدام قانونی تعلل کردند و حتی حقوق مالک را نادیده گرفتند! اما پس از حضور مستقیم مالک و پیگیری جدی خانواده، پیمانکار معدن فعالیت در آن بخش را متوقف کرد. این رویداد نشاندهنده حساسیت و اهمیت پایش دقیق فعالیتهای معدنی در محدودههای دارای سابقه قانونی است.
در همین راستا، ارایه گزارش تعرض به محوطههای شناساییشده میراثفرهنگی به کارشناسان پژوهشکده باستانشناسی و هشدار آنها باعث توقف کوتاهمدت عملیات شد، اما بررسیها نشان میدهد که عملیات از روز بعد دوباره آغاز شده است. این چرخه مستمر تعرض، اعتراض و توقف موقت نشان میدهد که نبود نظارت مستمر، زمینهای حساس و تاریخی را آسیبپذیر کرده است.
این درحالی است که با توجه به نامه کلی ارایه شده محیطزیست سیاهکل در مورد شدت آسیبها به این محوطهها و نادیده گرفتن حقوق مردمی به دادستانی سیاهکل، تاکنون هیچ اقدامی از جانب دادستانی صورت نگرفته است! در صورتی که در فعالیتهای خودجوش مردمی چندماه اخیر، عدهای از اهالی توسط دادستانی سیاهکل تهدید و مجبور به تعهد شدند.
لازم به ذکر است که شیوه صدور برخی از مجوزهای صادر شده برای کارخانه سیمان دیلمان در استان از جانب ارگانهای مربوطه مانند منابعطبیعی، میراثفرهنگی، صنعت و معدن و به ویژه مجوز محیطزیست، همچنان در هالهای از ابهام هستند.
نامهای رسمی از سال ۱۳۹۶ نشان میدهد که این کارخانه فاقد مجوز اکتشاف و برداشت معدنی در محیطزیست استان بوده است، در حالیکه فعالیتهای برداشت از دهه ۱۳۸۰ آغاز شده بود. این تضاد، نگرانیها درباره صحت مجوزها و رعایت الزامات قانونی را افزایش میدهد.
علاوه بر محوطههای تاریخی، یکی از مهمترین قنوات منطقه دیلمان، که تک قنات فعال این پهنه محسوب میشود و سابقه احتمالی آن به پیش از اسلام باز میگردد، طی سالهای گذشته توسط فعالیتهای معدنی به شدت آسیب دیده است.
گزارشها و پیگیریهای مستند نشان میدهد که کارخانه سیمان، به صورت عمدی یا با بیتوجهی، روی حلقه چاههای این قنات خاکریزی کرده و آن را پوشانده بود. پیگیریهای قانونی توسط یکی از کارشناسان جهاد کشاورزی منجر شد که کارخانه محکوم به احیای قنات شود.
این حادثه، نمونهای دیگر از تاثیر فعالیتهای معدنی بر منابع حیاتی و میراث تاریخی منطقه است و بر ضرورت نظارت دقیق و مستمر تاکید میکند. نگارنده همچنین پیگیر ثبت ملی این قنات در میراثفرهنگی است تا این اثر تاریخی و حیاتی برای همیشه حفظ شود.
آنچه امروز در دیلمان رخ میدهد، تنها یک اختلاف محلی نیست؛ آزمونی است برای سنجش میزان پایبندی به قانون، حقوق مالکیت و صیانت از میراث عمومی. این گزارش آغاز یک پرسش است، نه پایان آن و پاسخ مسئولان مسیر ادامه این پرونده را روشن خواهد کرد.