پیام ما، وحیده اسماعیلی| طرح نهال‌کاری در جنگل لیشک، بخشی از جنگل‌های هیرکانی گیلان، طی پنج سال در عرصه‌ای به مساحت ۹۱ هکتار با کاشت ۵۸ هزار نهال اجرا شد. این طرح را جمعی از فعالان حوزه محیط‌زیست در قالب مؤسسه «سبزکاران بالان» اجرا کردند. اجرای این طرح از آذر ۱۳۹۹ تا آذر ۱۴۰۴ توانست الگویی برای تداوم حیات جنگل‌های هیرکانی ارائه دهد که دیگر نهادها و تشکل‌های مردمی و دستگاه‌های متولی دولتی نیز می‌توانند از آن استفاده کنند.پروژه «بانی جنگل» از سوی مؤسسه سبزکاران بالان با هدف طراحی و آزمون یک الگوی مشارکتی برای احیا، حفاظت و مدیریت پایدار جنگل شکل گرفت. در این پروژه تلاش شد نگاه به جنگل از کاشت نهال به فرایندی جامع تغییر کند که حفاظت، احیا، مراقبت، پایش، مشارکت جامعه محلی و ایجاد سازوکارهایی برای تداوم حفاظت را در بر می‌گیرد. غروب دوشنبه (۱۸ آبان‌ماه)، به همت مؤسسه سبزکاران بالان و با همکاری مجله «بخارا» و مجله «صنوبر»، نشست «شب لیشک؛ جنگلداری اجتماعی» به میزبانی «علی دهباشی» در «تالار مرکزی رشت» برگزار شد. این نشست با هدف معرفی الگوی جنگلداری اجتماعی و رونمایی از کتاب «بانی جنگل» در راستای مدیریت پایدار جنگل برگزار شد. سخنرانان این نشست «مقصود فراستخواه»، «آمال موسوی»، «عباس گلی جیرنده»، «محمد الموتی» و «نسرین امینیان» بودند. در پایان برنامه نیز «محمود مرادی» کتاب بانی جنگل را معرفی کرد و از آن رونمایی شد.
مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس و عضو هیئت‌علمی «مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی»، در این نشست با بیان اینکه سرزمین ایران در طول تاریخ به‌دلیل موقعیت جغرافیایی، گستردگی و شرایط خاص خود همواره در معرض مخاطرات گوناگونی قرار گرفته است، گفت: «در این کشور نیروهایی وجود داشته‌اند که بلاگردان ایران شده‌اند و در بزنگاه‌های تاریخی آن را از خطر زوال و فروپاشی نجات داده‌اند.»
فراستخواه ادامه داد: «خاندان‌های ایرانی در طول تاریخ، حامل ارزش‌هایی بوده‌اند که به نسل‌های بعد منتقل شده است. کسانی که با ارائه سازوکارهایی برای زیستن، دوام آوردن و تداوم حیات اجتماعی و فرهنگی این سرزمین کوشیده‌اند.»
به گفته او، این جنبش‌ها و تلاش‌های اجتماعی را می‌توان در نمونه‌های معاصر نیز مشاهده کرد: «از جمله در شب‌های بخارا. در جایی که با کمبودهای نهادی روبه‌رو هستیم، گاهی یک فرد می‌تواند با ارزش‌ها و هنجارهایی که در وجود خود نهادینه کرده و با اتکا به خلاقیت و صورت‌های خیال، به نهادی مستقل تبدیل شود.»
فراستخواه در ادامه با اشاره به جنگلداری اجتماعی گفت: «فعالان محیط‌زیست و جنگل نیروهایی هستند که در برابر زوال این خاک، زوال جنگل‌ها، زوال زیستی این سرزمین و مرگ مادر زمین ایستادگی می‌کنند. این نیروها نمی‌گذارند خورشید بمیرد و جنگل از میان برود. آن‌ها نیز بلاگردانان این سرزمین هستند.»
او گفت پروژه بانی جنگل خود یک اجتماع است و در دل این اجتماع دانشی وجود دارد که باید از آن بیاموزیم: «طبیعت دانشی در خود دارد که بر اساس آن، توانسته است طی سه میلیارد و هشتصد میلیون سال، حیات خود را حفظ کند. در این طبیعت، نیروهای خلاقی وجود دارند که امکان تداوم زندگی را فراهم کرده‌اند.»
او با بیان اینکه آنچه طبیعت را حفظ می‌کند، پروژه‌های بزرگ و مداخلات گسترده نیست، گفت: «مجموعه‌ای از پروژه‌های کوچک و شبکه‌ای از کنش‌های خرد و آگاهی‌های کوچکی است که در دل طبیعت وجود دارند و به یکدیگر پیوند می‌خورند تا در قالب شبکه‌ای از روابط، به حفظ جنگل و تداوم حیات کمک کنند.»
این جامعه‌شناس با اشاره به نقش تسهیلگر دانش نهفته در دل طبیعت تأکید کرد: «باید اجتماع انسانی خود را به اجتماع جنگل نزدیک کنیم تا از پیوند این دو، اجتماع بزرگ‌تری شکل بگیرد؛ اجتماعی که در آن، آگاهی گسترده‌تر و نوعی هوشمندی کائناتی پدیدار شود.»
از دیدگاه فراستخواه، باید در مدارس به فرزندان خود بیاموزیم که به‌دنبال کشف دانش جنگل باشند. باید بدانند دانش درخت چیست، دانش خاک چیست و چگونه می‌توان از درخت و طبیعت آموخت.
سبزکاران بالان؛ پیوند حفاظت از جنگل با کارآفرینی
آمال موسوی، مدیر توسعه کارآفرینی اجتماعی و توسعه پایدار و عضو «کمیسیون کارآفرینی اجتماعی»، نیز در این نشست با اشاره به نگاه ابزاری به انسان و نبود بسیاری از ملاحظات اخلاقی در محیط‌های کاری و صنعتی گفت: «امروز در جهان، بهره‌گیری از مدل‌های کارآفرینی اجتماعی و نوآوری اجتماعی به‌عنوان راهکارهایی برای مواجهه با معضلات و چالش‌های اجتماعی و محیط‌زیستی شناخته می‌شوند.»
موسوی ادامه داد: «پروژه بانی جنگل از سوی مؤسسه سبزکاران بالان نمونه‌ای از همین رویکرد است که توانسته جنگلداری اجتماعی را به اجرا درآورد و علاوه بر پرداختن به یک معضل و چالش محیط‌زیستی، موضوع اشتغال و کسب‌وکارهای اجتماعی را نیز در دستور کار قرار دهد. چنین الگوهایی علاوه بر ایجاد آثار مثبت محیط‌زیستی و اجتماعی، می‌توانند به پایداری مالی پروژه‌ها نیز کمک کنند.»
موسوی تأکید کرد که با این رویکرد، دیگر لازم نیست برای هر مشکل به اعتراض، مطالبه‌گری یا تجمع در خیابان‌ها متوسل شویم: «هر فرد می‌تواند متناسب با توانایی و ظرفیت خود، حول یک چالش اجتماعی یا محیط‌زیستی، کسب‌وکاری راه‌اندازی کند که قابلیت رشد و پایداری داشته باشد. اگر بتوانیم چنین کسب‌وکارهایی ایجاد کنیم، در واقع به سهم خود در ایجاد تغییرات اجتماعی و محیط‌زیستی مشارکت کرده‌ایم؛ تغییراتی که علاوه بر حل مسائل، می‌توانند از نظر اقتصادی نیز پایدار باشند.»
به گفته او، در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون کسب‌وکار اجتماعی در جهان فعالیت می‌کنند: «در این مدل، تأثیر اجتماعی و محیط‌زیستی بر سودآوری اولویت دارد و سود اقتصادی در خدمت تحقق آن قرار می‌گیرد. بر اساس آمارهای ارائه‌شده، گردش مالی این کسب‌وکارها حدود ۲ تریلیون دلار است؛ رقمی که از گردش مالی و سودآوری کل صنعت پوشاک جهان نیز بیشتر عنوان شده است. این آمار نشان می‌دهد کسب‌وکارهای اجتماعی نه‌تنها در حل مسائل اجتماعی، بلکه در اقتصاد جهانی نیز نقش قابل‌توجهی دارند.»
او اضافه کرد که حدود ۲۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان در کسب‌وکارهای اجتماعی فعالیت می‌کنند و نیمی از این کسب‌وکارها را زنان مدیریت و رهبری می‌کنند: «بر اساس آمارهای مطرح‌شده، کسب‌وکارهای اجتماعی در جهان توانسته‌اند برای حدود ۲۰۰ میلیون نفر دسترسی به آب آشامیدنی سالم فراهم کنند، دسترسی ۵۰۰ میلیون نفر به خدمات بهداشتی را بهبود بخشند و ۱۰۰ میلیون نفر را از فقر مطلق خارج کنند. همچنین گفته شده پروژه‌های اجتماعی و محیط‌زیستی سالانه بین ۳۰ تا ۵۰ میلیون تن از انتشار دی‌اکسید کربن را کاهش داده‌اند.»
آمال موسوی ادامه داد: «در کارآفرینی اجتماعی، موضوع پایداری مالی اهمیت اساسی دارد. در این مدل، کسب‌وکار باید بتواند از طریق فعالیت اقتصادی خود درآمد ایجاد کند و منابع لازم برای ادامه مسیر را فراهم آورد. سود در اینجا هدف نهایی نیست، بلکه ابزاری برای افزایش تأثیر اجتماعی و محیط‌زیستی است.»
منابع‌طبیعی و محیط‌زیست نیازمند دکترین جدید هستند
عباس گلی جیرنده، مدیرعامل شرکت دانش‌بنیان «نوآوران علوم مکانی»، نیز در این نشست به نقش علوم ژئوماتیک و انفورماتیک در مدیریت سرزمین، به‌ویژه در حوزه منابع‌طبیعی و جنگل، و به نقش مردم در حکمرانی داده پرداخت.
او با بیان اینکه ۳۰ سال از آغاز فعالیت دستگاه‌های اجرایی در زمینه مطالعات سرزمین گذشته است، گفت: «به گفته کارشناسان، تاکنون تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از این مطالعات انجام شده است. اگر بخواهیم با همین سرعت پیش برویم، شاید یک قرن زمان لازم باشد تا بتوانیم شناخت جامعی از سرزمین خود به دست آوریم. این در حالی است که سرعت تخریب سرزمین به اندازه‌ای بالاست که حتی فرصت یک قرن را هم نخواهیم داشت.»
به گفته او، حوزه‌های منابع‌طبیعی، محیط‌زیست و کشاورزی بیش از هر زمان دیگری به یک دکترین جدید نیاز دارند: «دکترینی که بتواند زمینه‌ساز تحول باشد. تا زمانی که تفکر خود را تغییر ندهیم، نمی‌توانیم خلأها و بدهی‌های خود را نسبت به طبیعت و سرزمین جبران کنیم. دنیا به سمت جایگزینی دکترین داده‌محور به‌جای رویکرد مسئله‌محور حرکت کرده. برای تبیین یک دکترین جدید، باید از حاشیه امن خود خارج شویم. کسی که می‌خواهد تحول ایجاد کند، باید توانایی شناسایی پارادایم‌ها و ابرانگاره‌های حاکم بر سیستم را داشته باشد و برای تغییر آن‌ها اقدام کند. اگر وضعیت کنونی ما نامطلوب است، باید با شناسایی این چارچوب‌ها، زمینه شکل‌گیری تفکری تازه را فراهم کنیم. مدیری که نتواند در زمان مناسب به داده درست دسترسی پیدا کند، نمی‌تواند تصمیم درستی بگیرد. مشکل اصلی ما در بسیاری از موارد، فقدان داده‌های دقیق و قابل‌اتکاست.»
او اضافه کرد که امروز در زمینه تولید، یکپارچه‌سازی و حکمرانی داده با مشکلات جدی مواجهیم: «مشکلاتی که گاهی به دلیل نگرانی از دست دادن جایگاه و موقعیت سازمانی نیز تشدید می‌شوند. امروز حجم عظیمی از داده و اطلاعات در جهان تولید می‌شود، اما بسیاری از دستورالعمل‌ها و شیوه‌نامه‌های ما اجازه بهره‌برداری درست از این ظرفیت را نمی‌دهند. متأسفانه هنوز بسیاری از مدیران و دستگاه‌های اجرایی ما این داده‌ها و امکانات را به‌درستی نمی‌شناسند؛ زیرا تغییر دشوار است و اصلاح یک شیوه‌نامه یا دستورالعمل نیز به‌سادگی اتفاق نمی‌افتد.»
جنگل‌های هیرکانی به جنگلداری اجتماعی نیاز دارند
محمد الموتی، دبیر «شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی»، که به‌صورت برخط در این نشست حضور داشت، احیای جنگل لیشک را نمونه‌ای موفق از مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد در حفاظت از منابع‌طبیعی دانست و بر ضرورت مستندسازی این تجربه و گسترش آن در جنگل‌های هیرکانی تأکید کرد. او گفت: «ما در این برنامه شاهد نمونه‌ای از فعالیت‌های موفق سازمان‌های مردم‌نهاد هستیم. کاری که به‌خوبی اجرا شده و در آن عشق، تخصص، فعالیت داوطلبانه و انگیزه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.»
دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی با اشاره به تجربه‌های مشابه در جنگل‌های هیرکانی گفت: «نمونه‌هایی از این اقدامات را در مازندران و گلستان نیز شاهد بوده‌ایم. تجربه‌هایی که در آن‌ها فرایند احیای جنگل از ابتدا تا انتها توسط سازمان‌های مردم‌نهاد انجام شده است.»
او به محدودیت‌های قانونی و اجرایی «سازمان منابع‌طبیعی» برای حمایت از چنین حرکت‌هایی اشاره کرد: «یکی از چالش‌های موجود، تداخل قوانین و ضعف مقررات است که گاهی امکان حمایت سازمان منابع‌طبیعی از این اقدامات را محدود می‌کند.»
الموتی در بخش دیگری از سخنان خود درباره تصمیم‌هایی که اخیراً برای جنگل‌های ایران گرفته می‌شود، هشدار داد: «باید به تصمیماتی که به بهانه‌های مختلف درباره جنگل‌های کشور اتخاذ می‌شوند، توجه جدی داشته باشیم. افرادی که برای اجرای برنامه‌های بلندمدت خود در زمینه تغییر کاربری اراضی و سوداگری زمین به‌دنبال فرصت هستند، از هر بهانه‌ای برای قطع درختان استفاده می‌کنند.»
روایت ۱۵ سال انتظار و پنج سال تلاش برای ساختن آینده
نسرین امینیان، رئیس هیئت‌مدیره مؤسسه سبزکاران بالان، در مراسم رونمایی از کتاب بانی جنگل، روند شکل‌گیری و اجرای این پروژه را روایت کرد و از ۱۵ سال پیگیری، ۲۴ ماه گفت‌وگو و برگزاری ۴۱ جلسه برای به ثمر رسیدن آن گفت. او تأکید کرد که مهم‌ترین دستاورد این تجربه، شکل‌گیری همکاری، اعتماد و مسئولیت‌پذیری جمعی در مسیر حفاظت از طبیعت بوده است.
امینیان با تأکید بر اهمیت مشارکت گروه‌های مختلف در پروژه بانی جنگل گفت: «اهمیت کار ما یکسان کردن نگاه‌ها نبود، بلکه پیدا کردن مسیری مشترک در میان این تفاوت‌ها بود. این نقطه مشترک می‌توانست حفاظت از آب و خاک، پایداری سرزمین، معیشت، آینده جوانان و حتی حق نسل‌های آینده برای برخورداری از سرزمینی زنده و آباد باشد.»
او اضافه کرد: «در این مسیر آموختیم که مشارکت با دعوت آغاز نمی‌شود، بلکه با اعتماد شکل می‌گیرد. شنیدن مهم‌تر از سخن گفتن است و کنار هم کار کردن، آغاز تغییر است. جنگل به ما یاد داد هیچ نسخه‌ای اگر از دل همان سرزمین برنخیزد، ماندگار نخواهد بود.»
رئیس هیئت‌مدیره مؤسسه سبزکاران بالان هدف از انتشار و رونمایی کتاب بانی جنگل را فراتر از ثبت تجربه‌ای در گذشته دانست: «شاید مهم‌ترین دستاورد بانی جنگل، تجربه همکاری بود؛ همکاری، کنار هم بودن، اعتماد کردن و پذیرفتن مسئولیت تا امید از یک احساس فردی به یک امکان جمعی تبدیل شود.»
محمود مرادی، مدیرعامل «صندوق‌های پژوهش و فناوری غیردولتی گیلان»، که رونمایی از این کتاب را عهده‌دار بود، این اثر را روایتگر تلاشی ملی در مقیاسی بومی و نمونه‌ای از حرکتی امیدوارکننده در خلاف جهت تخریب محیط‌زیست توصیف کرد و گفت: «این کتاب، روایت یک امید زنده و تلاشی در جریان است که در نقطه مقابل بسیاری از اتفاقات و روندهای مخربی قرار دارد که امروز در گوشه‌وکنار کشور محیط‌زیست را تهدید می‌کنند.»
به گفته مرادی، کتاب از همان مقدمه تلاش می‌کند نگاه متفاوتی به مفهوم جنگل ارائه دهد؛ نگاهی که جنگل را فقط مجموعه‌ای از درختان نمی‌داند، بلکه آن را جامعه‌ای زنده و زیست‌بومی به‌هم‌پیوسته معرفی می‌کند که انسان، حیوان، گیاه، خاک و آب در آن سرنوشت مشترکی دارند.
او اضافه کرد: «وقتی مطالعه کتاب را از مقدمه آغاز می‌کنیم، به‌تدریج با مفهوم حرکت در جریان مخالف آشنا می‌شویم؛ حرکتی که می‌خواهد شیوه مواجهه ما با جنگل و حفاظت از آن را تغییر دهد.»
مرادی با تأکید بر اینکه کاشت درخت به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده احیای جنگل باشد، گفت: «یکی از پیام‌های مهم این کتاب آن است که ما درخت می‌کاریم، اما حفاظت از جنگل اهمیت بیشتری از صرف کاشت درخت دارد. حفاظت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که پیوند گسسته‌شده میان جامعه محلی و عرصه طبیعی دوباره برقرار شود. باید این ارتباط را احیا کنیم و سپس با تکیه بر دانش اکولوژیک، به سراغ جنگلداری و کاشت درخت برویم.»
او یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه کتاب بانی جنگل را صداقت آن در روایت تجربه‌ها دانست: «این کتاب در کنار دستاوردها، به چالش‌ها، تجربه‌های دشوار و حتی ناکامی‌های پروژه نیز اشاره می‌کند. روایت صادقانه از دشواری‌ها و محدودیت‌ها، کتاب را از یک گزارش تبلیغاتی فراتر برده و آن را به راهنمایی عملی و علمی برای تجربه‌های مشابه تبدیل می‌کند.»
مرادی با انتقاد از رویکردهای متمرکز و تصمیم‌گیری‌های از بالا به پایین گفت: «تمرکزگرایی دیوان‌سالارانه و نگاه از بالا به پایین نمی‌تواند به‌تنهایی مسیر پایداری را ایجاد کند. در مقابل، محلی‌گرایی و اقدام در مقیاس جوامع محلی می‌تواند حرکت‌هایی پایدارتر در دل جوامع شکل دهد.»
او تجربه پروژه بانی جنگل را نمونه‌ای عینی از این رویکرد دانست و تأکید کرد که پایداری حفاظت از جنگل، بیش از آنکه به تعداد درختان کاشته‌شده وابسته باشد، به میزان مشارکت مردم، استمرار مراقبت و مسئولیت‌پذیری جوامع محلی بستگی دارد.
عکاس: افشین میرزایی
