نیما فرید مجتهدی- دکتری آب و هواشناسی، سیّد اکبر قاسمی- دکتری ژئوپلیتیک و ژئواستراتژی، سمانه نگاه- دکتری هواشناسی/ اقلیم همواره یکی از عوامل بنیادین در شکل‌دهی به شرایط زندگی بشر، سازمان فضایی جوامع، تحولات جغرافیایی و حتی سرنوشت کشورها بوده است؛ خواه از منظر جبر اقلیمی به آن بنگریم و خواه از منظر اختیار و عاملیت انسان در جغرافیای انسانی. به هر روی با وجود تمام پیشرفت‌های فناورانه، اقلیم همچنان جایگاه و سیطره خود را بر ابعاد مختلف زندگی بشر حفظ کرده است.
این محدودیت یا هر نام دیگری که بر آن بگذاریم، در عصر تغییر اقلیم انسان ساخت، ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته است؛ چرا که انسان نه تنها همچنان تحت تاثیر نیروهای اقلیمی قرار دارد، بلکه خود نیز به یکی از عوامل مؤثر در دگرگونی نظام اقلیمی زمین تبدیل شده است.
این وضعیت، علاوه بر پیچیده‌تر کردن شرایط زیستی جوامع انسانی، پیامدهای گسترده‌ای برای جغرافیای سیاسی، مناسبات قدرت و روابط بین‌الملل به همراه داشته است. تغییر اقلیم در دهه‌های اخیر از یک مساله صرفا زیست‌محیطی فراتر رفته و به یکی از موضوعات مهم در مطالعات امنیتی، روابط بین‌الملل و ژئوپلیتیک تبدیل شده است.
افزایش دمای زمین، تغییر الگوهای بارش، تشدید خشکسالی‌ها، کاهش منابع آب شیرین، بالا آمدن سطح آب دریاها و افزایش فراوانی برخی مخاطرات حدی، می‌توانند ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورها را تحتِ تاثیر قرار دهند. در این میان، مفهوم «امنیت اقلیم» (Climate Security) به بررسی ارتباط میان تغییرات اقلیمی و امنیت انسان‌ها، جوامع، دولت‌ها و نظام بین‌الملل می‌پردازد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم تغییر اقلیم علاوه بر ایجاد مخاطرات محیطی، می‌تواند تنش‌های موجود بر سر منابع طبیعی، رقابت‌های منطقه‌ای، مهاجرت‌های اجباری و ناپایداری سیاسی را تشدید کند. این مقاله ضمن معرفی مفهوم امنیت اقلیمی، مهم‌ترین سازوکارهای اثرگذاری تغییر اقلیم بر امنیت جهانی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چرا شناخت پیامدهای ژئوپلیتیکی تغییر اقلیم به یکی از ضرورت‌های مطالعات راهبردی قرن بیست و یکم تبدیل شده‌است.
***
چرا تغییر اقلیم به مساله امنیت جهانی تبدیل شده است؟
در گذشته، تغییرات اقلیمی عمدتا در چارچوب علوم جوی، محیط‌زیست و توسعه پایدار بررسی می‌شدند. موضوعاتی مانند افزایش دمای میانگین زمین، ذوب یخچال‌ها، تغییر الگوهای بارش و افزایش سطح آب دریاها، مهم‌ترین محورهای پژوهش‌های اقلیمی بودند. اما به تدریج مشخص شد که پیامدهای تغییر اقلیم به محیط طبیعی محدود نمی‌شوند و می‌توانند بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورها نیز تاثیر بگذارند.
برای مثال، کاهش منابع آب در یک حوضه آبریز مشترک میان چند کشور ممکن است علاوه بر ایجاد مشکلات کشاورزی و اقتصادی، به اختلافات سیاسی و افزایش تنش‌های دیپلماتیک منجر شود. همچنین خشکسالیهای طولانی‌مدت می‌توانند معیشت جوامع روستایی را تحتِ فشار قرار دهند و زمینه مهاجرت، رقابت بر سر منابع و نارضایتی اجتماعی را فراهم کنند.
از همین رو، تغییر اقلیم به‌تدریج وارد حوزه مطالعات امنیتی شد. یکی از نقاط عطف این تحول، سال ۲۰۰۷ بود؛ زمانی‌که شورای امنیت سازمان ملل برای نخستین‌بار موضوع تاثیر تغییر اقلیم بر صلح و امنیت بین‌المللی را به‌صورتِ رسمی مورد بحث قرار داد. در همان دوره، مفهوم مهمی در ادبیات امنیتی با مضمون تغییر اقلیم به‌عنوانِ «تشدید کننده تهدیدها» محسوب می‌شود. این مفهوم بیان می‌کند که تغییر اقلیم لزوما به‌تنهایی عامل ایجاد جنگ یا بی‌ثباتی سیاسی نیست، بلکه می‌تواند مشکلات و تنش‌های موجود را تشدید کند و شرایط را برای بروز بحران‌های امنیتی فراهم آورد.
در گذشته، تغییرات اقلیمی عمدتا در چارچوب علوم جوی، محیط‌زیست و توسعه پایدار بررسی می‌شدند. موضوعاتی مانند افزایش دمای میانگین زمین، ذوب یخچال‌ها، تغییر الگوهای بارش و افزایش سطح آب دریاها، مهم‌ترین محورهای پژوهش‌های اقلیمی بودند. اما به تدریج مشخص شد که پیامدهای تغییر اقلیم به محیط طبیعی محدود نمی‌شوند و می‌توانند بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورها نیز تاثیر بگذارند
امنیت اقلیمی به مجموعه مطالعات و تحلیل‌هایی گفته می‌شود که ارتباط میان تغییرات اقلیمی و انواع تهدیدهای امنیتی را بررسی می‌کنند. در این رویکرد، اقلیم صرفا یک متغیر طبیعی نیست، بلکه عاملی است که می‌تواند بر دسترسی جوامع به منابع حیاتی، ثبات اقتصادی، ساختارهای اجتماعی و روابط میان کشورها تاثیر بگذارد.
امنیت اقلیمی را می‌توان در چهار سطح اصلی بررسی کرد؛
الف) امنیت انسانی؛ که این سطح به امنیت و رفاه انسان‌ها مربوط می‌شود از جمله دسترسی به آب آشامیدنی سالم؛ امنیت غذایی و تغذیه، سلامت عمومی، امنیت معیشت و اشتغال، برخورداری از سرپناه و شرایط زیست مناسب. افزایش موج‌های گرما، خشکسالی، سیلاب و سایر مخاطرات اقلیمی می‌تواند امنیت زندگی میلیون‌ها نفر را تحتِ تأثیر قرار دهد.
ب) امنیت ملی؛ در این سطح، تاثیر تغییر اقلیم بر توانایی دولت‌ها برای حفظ ثبات داخلی، مدیریت بحران‌ها و تامین نیازهای اساسی جمعیت بررسی می‌شود. برای مثال، کاهش منابع آب، آسیب به زیرساخت‌های حیاتی، افت تولید کشاورزی و افزایش هزینه‌های مدیریت بحران می‌توانند فشار زیادی بر ساختار حکمرانی کشورها وارد کنند.
ج) امنیت منطقه‌ای؛ این سطح به روابط میان کشورهای همسایه و تاثیر تغییر اقلیم بر مناسبات منطقه‌ای مربوط است. حوضه‌های آبریز مشترک، منابع آبی فرامرزی، مناطق خشک و نیمه خشک و مناطق ساحلی از مهم‌ترین کانون‌های مطالعات امنیت اقلیمی منطقه‌ای هستند.
د) امنیت بین‌المللی؛ در این سطح، پیامدهای فرامرزی تغییر اقلیم بررسی می‌شوند؛ از جمله رقابت قدرت‌های جهانی بر سر منابع جدید، تغییر مسیرهای تجاری، مهاجرت‌های گسترده، اختلال در زنجیره تأمین جهانی و تغییر اهمیت ژئوپلیتیکی مناطق مختلف جهان.
مهم‌ترین سازوکارهای اثرگذاری تغییر اقلیم بر امنیت جهانی
آب یکی‌از مهم‌ترین متغیرهای ارتباط‌دهنده تغییر اقلیم و امنیت بین‌المللی است. تغییر الگوهای بارش، افزایش تبخیر، کاهش ذخایر برفی و عقب‌نشینی یخچال‌های کوهستانی می‌توانند بر میزان و زمان دسترسی به منابع آب تاثیر بگذارند. این مساله به ویژه در مناطقی که رودخانه‌های مشترک میان چند کشور وجود دارند، اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا می‌کند.
برای نمونه حوضه رودخانه نیل در شمال و شرق آفریقا؛ حوضه دجله و فرات در خاورمیانه؛ حوضه آمو دریا و سیر دریا در آسیای مرکزی؛ حوضه رودخانه سند در جنوب آسیا. در این مناطق، تغییر در مقدار و زمان جریان آب می‌تواند بر کشاورزی، تولید انرژی برق آبی و روابط میان کشورهای بالادست و پایین‌دست اثر بگذارد.
البته باید توجه داشت که اختلافات آبی صرفا ناشی از تغییر اقلیم نیستند؛ سیاست‌های سدسازی، مدیریت منابع، رشد جمعیت و ساختارهای حقوقی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. امنیت غذایی و ژئوپلیتیک کشاورزی، تغییر اقلیم می‌تواند نظام تولید و توزیع مواد غذایی را در مقیاس جهانی تحت‌ِتاثیر قرار دهد.
افزایش دما، تغییر رژیم بارش، خشکسالی، سیلاب و تنش گرمایی می‌توانند بهره‌وری محصولات کشاورزی را در برخی مناطق کاهش دهند .این مساله به ویژه برای کشورهایی اهمیت دارد که وابستگی زیادی به واردات مواد غذایی دارند. در چنین شرایطی، امنیت غذایی به یک موضوع راهبردی تبدیل می‌شود.
آب یکی‌از مهم‌ترین متغیرهای ارتباط‌دهنده تغییر اقلیم و امنیت بین‌المللی است. تغییر الگوهای بارش، افزایش تبخیر، کاهش ذخایر برفی و عقب‌نشینی یخچال‌های کوهستانی می‌توانند بر میزان و زمان دسترسی به منابع آب تاثیر بگذارند. این مساله به‌ویژه در مناطقی که رودخانه‌های مشترک میان چند کشور وجود دارند، اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا می‌کند
کشورهایی که بخش بزرگی از نیاز غذایی خود را از بازارهای خارجی تامین می‌کنند، ممکن است در برابر اختلالات اقلیمی در کشورهای صادرکننده آسیب‌پذیر شوند. از سوی دیگر، تغییر شرایط تولید کشاورزی ممکن است جایگاه برخی مناطق را در تجارت جهانی محصولات غذایی تغییر دهد.
بنابراین، تغییر اقلیم می‌تواند به‌صورتِ غیرمستقیم بر روابط تجاری، وابستگی اقتصادی و قدرت چانه‌زنی کشورها اثرگذار باشد. مهاجرت اقلیمی و پیامدهای ژئوپلیتیکی، یکی دیگر از ابعاد مهم امنیت اقلیمی، جابه‌جایی جمعیت در نتیجه مخاطرات و تغییرات محیطی است.
خشکسالیهای طولانی مدت، سیلاب‌های شدید، فرسایش سواحل، بالا آمدن سطح دریاها و کاهش قابلیت سکونت برخی مناطق می‌توانند مردم را به ترک محل زندگی خود وادار کنند. این جابه‌جایی‌ها ممکن است در داخل مرزهای یک کشور یا در سطح بین‌المللی اتفاق بیفتند. مهاجرت اقلیمی می‌تواند پیامدهای مختلفی داشته باشد.
افزایش فشار بر شهرهای مقصد؛ افزایش تقاضا برای آب، مسکن و خدمات عمومی؛ تغییر ساختار جمعیتی مناطق؛ افزایش رقابت بر سر فرصت‌های اقتصادی؛ ایجاد چالش‌های جدید در سیاست‌های مهاجرتی کشورها. با‌این‌حال، نباید هر مهاجرتی را مستقیما به تغییر اقلیم نسبت داد.
مهاجرت معمولا حاصل ترکیب عوامل محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است. تغییر اقلیم و افزایش احتمال تنش‌های سیاسی و درگیری‌های مسلحانه، یکی‌از بحث‌برانگیزترین موضوعات در مطالعات امنیت اقلیمی، ارتباط میان تغییر اقلیم و درگیری‌های خشونت‌آمیز است.
پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که مخاطرات اقلیمی در برخی شرایط می‌توانند احتمال بروز تنش و درگیری را افزایش دهند. به‌عنوانِ مثال، در مناطقی که منابع طبیعی محدود هستند؛ ساختارهای حکمرانی ضعیف‌اند فقر و نابرابری گسترده است.
این مساله پتانسیل تنش‌های قومی و سیاسی را افزایش می‌دهد، ظرفیت مدیریت بحران پایین را پایین می آورد. خشکسالی یا کاهش منابع آب می‌تواند فشارهای موجود را تشدید کند. در چنین شرایطی، تغییر اقلیم ممکن است به عاملی برای افزایش آسیب‌پذیری و بی‌ثباتی تبدیل شود.
مهاجرت معمولا حاصل ترکیب عوامل محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است. تغییر اقلیم و افزایش احتمال تنش‌های سیاسی و درگیری‌های مسلحانه، یکی‌از بحث‌برانگیزترین موضوعات در مطالعات امنیت اقلیمی، ارتباط میان تغییر اقلیم و درگیری‌های خشونت‌آمیز است
با این‌حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد و ان این است که تغییر اقلیم به تنهایی علت مستقیم جنگ نیست. رابطه میان اقلیم و درگیری‌های مسلحانه پیچیده، غیرمستقیم و وابسته به شرایط سیاسی و اجتماعی هر منطقه است. پژوهش‌های جدید نیز بر همین رابطه چندعاملی تاکید دارند.
امنیت انرژی و تغییر موازنه قدرت، تغییر اقلیم از دو مسیر مهم بر امنیت انرژی تاثیر می‌گذارد. نخست، تغییرات اقلیمی می‌توانند زیرساخت‌های انرژی را در برابر مخاطرات طبیعی آسیب‌پذیر کنند. برای مثال، خشکسالی ممکن است تولید برق‌آبی را کاهش دهد و موج‌های گرما تقاضای برق برای سرمایش را افزایش دهند.
دوم، گذار جهانی به انرژی‌های کم‌کربن می‌تواند ساختار قدرت در بازارهای جهانی انرژی و مواد معدنی را تغییر دهد. در اقتصاد جدید انرژی، دسترسی به منابعی مانند لیتیوم، کبالت، نیکل و عناصر خاکی کمیاب اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کرده است. بنابراین، ممکن است اهمیت ژئوپلیتیکی برخی کشورها و مناطق براساس موقعیت آن‌ها در زنجیره تامین مواد معدنی و فناوری‌های انرژی تغییر کند. این موضوع یکی‌از مهم‌ترین زمینه‌های ارتباط میان امنیت اقلیمی و ژئوپلیتیک انرژی است.
تغییر اقلیم چگونه می‌تواند موازنه قدرت جهانی را تغییر دهد؟
یکی‌از جذاب‌ترین موضوعات در مطالعات امنیت اقلیمی، بررسی تاثیر تغییرات اقلیمی بر جغرافیای قدرت در جهان است. قدرت کشورها تنها به توان نظامی، اقتصادی و جمعیت آن‌ها وابسته نیست؛ موقعیت جغرافیایی، دسترسی به منابع طبیعی، ظرفیت سازگاری با تغییرات محیطی و کنترل مسیرهای تجاری نیز در شکل‌گیری قدرت ژئوپلیتیکی نقش دارند.
تغییر اقلیم ممکن است این مولفه‌ها را دستخوش تغییر کند. برای نمونه، گرم شدن مناطق قطبی و کاهش یخ دریایی در اقیانوس منجمد شمالی می‌تواند دسترسی به مسیرهای دریایی جدید را در برخی فصل‌ها تسهیل کند. این تحول می‌تواند اهمیت راهبردی شمالگان را افزایش دهد و رقابت میان قدرت‌های بزرگ را بر سر مسیرهای کشتیرانی، منابع طبیعی و حضور نظامی تشدید کند.
امری که همین امروز هم در لابلای اخبار قابلِ ردیابی است و نمونه بارز آن فشار و دست‌اندازی ایالات متحده به جزیره گرینلند است. از سوی دیگر، تغییر شرایط اقلیمی در برخی مناطق ممکن است هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی کشورها را افزایش دهد و توان آن‌ها برای سرمایه‌گذاری، توسعه و حفظ ثبات داخلی را کاهش دهد. در نتیجه، تغییر اقلیم می‌تواند در بلندمدت بر جایگاه نسبی کشورها در نظام بین‌الملل اثر بگذارد.
تغییر اقلیم معمولا در تعامل با عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی عمل می‌کند. از این منظر، شناخت امنیت اقلیمی مستلزم پیوند میان چند رشته علمی از جمله اقلیم‌شناسی، ژئوپلیتیک، جغرافیای سیاسی، علوم محیطی، اقتصاد سیاسی و مطالعات امنیت بین‌الملل است
البته این تغییرات لزوما به معنای انتقال قطعی قدرت از یک کشور به کشور دیگر نیست، بلکه مجموعه‌ای از فرصت‌ها و تهدیدهای جدید را ایجاد می‌کنند. نکته مهم در مطالعات امنیت اقلیمی این است که تغییر اقلیم می‌تواند علاوه بر تهدید، فرصت‌هایی برای همکاری بین‌المللی نیز ایجاد کند. برای مثال، کشورهای مشترک در یک حوضه آبریز ممکن است در واکنش به کاهش منابع آبی و به سمتِ همکاری‌های منطقه‌ای، تبادل اطلاعات و مدیریت مشترک منابع حرکت کنند.
هرچند تجربه‌های اینچنینی در دنیای امروز عملا کم سابقه است. همچنین مخاطرات اقلیمی می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری توافق‌های جدید در زمینه انرژی، فناوری، حفاظت از اکوسیستم‌ها و مدیریت بحران شوند. برای درک بهتر ابعاد مناطق مهم جهان در مطالعات امنیت اقلیمی، می‌توان جهان را به چند منطقه مطالعاتی تقسیم کرد. این مناطق از نظر نوع مخاطرات و ظرفیت سازگاری متفاوت‌اند؛ بنابراین نمی‌توان یک الگوی یکسان برای تحلیل امنیت اقلیمی همه آن‌ها در نظر گرفت.
| منطقه | مهم‌ترین مسئله امنیت اقلیمی |
| قطب شمال | رقابت ژئوپلیتیکی، مسیرهای دریایی و منابع طبیعی |
| خاورمیانه | کمبود آب، امنیت غذایی و تنش‌های فرامرزی |
| آسیای مرکزی | کاهش منابع آب، ذوب یخچال‌ها و رقابت آبی |
| شمال آفریقا و ساحل آفریقا | خشکسالی، ناامنی غذایی و مهاجرت |
| جنوب آسیا | تنش آبی، امنیت غذایی و مخاطرات اقلیمی |
| جزایر اقیانوس آرام | بالا آمدن سطح دریا و تهدید سرزمینی |
| اروپا | امنیت انرژی، مخاطرات حدی و مهاجرت |
تغییر اقلیم دیگر صرفا یک مساله زیست‌محیطی نیست، بلکه به یکی‌از متغیرهای اثرگذار بر امنیت انسانی، ثبات ملی، روابط منطقه‌ای و مناسبات بین‌المللی تبدیل شده‌است. کاهش منابع آب، تهدید امنیت غذایی، جابه‌جایی جمعیت، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی و تغییر شرایط ژئوپلیتیکی مناطق مختلف، از مهم‌ترین مسیرهایی هستند که تغییر اقلیم از طریق آن‌ها می‌تواند بر امنیت جهانی تاثیر بگذارد. با‌این‌حال، در تحلیل این پدیده باید از نگاه تک‌عاملی پرهیز کرد.
تغییر اقلیم معمولا در تعامل با عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی عمل می‌کند. از این منظر، شناخت امنیت اقلیمی مستلزم پیوند میان چند رشته علمی از جمله اقلیم‌شناسی، ژئوپلیتیک، جغرافیای سیاسی، علوم محیطی، اقتصاد سیاسی و مطالعات امنیت بین‌الملل است.
شاید مهم‌ترین پرسش راهبردی قرن بیست‌ویکم این باشد که در جهانی که اقلیم آن به‌سرعت در حال تغییر است، کدام کشورها توانایی بیشتری برای سازگاری دارند و کدام کشورها در معرض افزایش آسیب‌پذیری و از دست دادن جایگاه ژئوپلیتیکی خود قرار خواهند گرفت؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند یکی از محورهای مهم مطالعات آینده‌نگرانه در حوزه امنیت اقلیمی باشد.