پروژه مشارکتی احیای جنگل با نام «بانی جنگل» در سال ۲۰۲۰ و در راستای پروژه بزرگ «درختان برای آینده»، متولد شد. پروژه‌ای ده ساله با هدف تغییر نگرش نسبت به کاشت و نگهداری درختان و تقویت مشارکت عمومی. این پروژه را در یکی از بکرترین بخش‌های جنگل‌های هیرکانی، یعنی لیشک سیاهکل در محدوده‌ای به وسعت ۹۰ هکتار، به اجرا درآمد.
حال اما پروژه «بانی جنگل» پس از پنج سال فعالیت در عرصه جنگل‌های آسیب‌دیده لیشک سیاهکل، وارد مرحله دوم خود شد؛ مرحله‌ای که تمرکز آن از صرفِ کاشت نهال به حفظ و زنده‌مانی درختان، تقویت معیشت جوامع محلی، گسترش مشارکت مردمی و تدوین الگویی پایدار برای احیای جنگل‌های هیرکانی تغییر پیدا کرده است.
در این‌جا گفت‌وگویی را با فاطمه ارمک، مسئول پایش و ارزشیابی پروژه بانی جنگل انجام دادیم تا ضمن مرور تجربه پنج ساله به بررسی چالش‌ها و دستاوردهای آن بپردازیم.
***
* چند سال است که در حوزه جنگل و محیط‌زیست فعالیت می‌کنید و چگونه با پروژه بانی جنگل و لیشک آشنا شدید؟
-من فاطمه ارمک هستم و در پروژه بانی جنگل مسئولیت پایش و ارزشیابی را بر عهده دارم. فعالیتم در این پروژه به صورت ناگهانی آغاز نشد، بلکه از حدود سال ۱۳۹۰ به عنوان داوطلب در موسسه سبزکاران فعالیت‌های محیط‌زیستی انجام می‌دادم و در پروژه‌های مختلف این مجموعه در کنار سایر اعضا حضور داشتم. پروژه بانی جنگل نیز یکی از پروژه‌هایی بود که در مؤسسه سبزکاران شکل گرفت و در ادامه در ابعادی گسترده‌تر از پروژه‌هایی مانند «درختکاری و درختانی برای آینده» دنبال شد.
پروژه بانی جنگل را پروژه‌ای موفق می‌دانم. البته مانند هر پروژه کوچک یا بزرگی، در مسیر اجرای آن نیز با موانع و چالش‌هایی روبه‌رو بوده‌ایم، اما در مقابل، موفقیت‌هایی هم به دست آورده‌ایم. ما بارها در جلسات مختلف دور هم جمع شده‌ایم، نقاط قوت و ضعف را شناخته‌ایم و برای شکست‌ها و مشکلات، راهکارهایی پیدا کرده‌ایم
* با شروع اجرای پروژه با چه چالش‌ها و موانعی مواجه شدید؟ آیا در ادامه توانستید این موانع را برطرف کنید و همچنان برای ادامه کار امیدوار هستید؟
-بزرگ‌ترین چالش ما در ابتدای پروژه، بلندمدت بودن آن و ضرورت جلب مشارکت ذی‌نفعان مختلف بود. منطقه لیشک در دل یک روستا قرار داشت و پیش از هر اقدامی باید در جامعه محلی اعتمادسازی می‌کردیم و سپس مردم را به مشارکت دعوت می‌کردیم. رایزنی برای جلب همکاری ذی‌نفعان و تامین منابع مالی مورد نیاز نیز از دیگر چالش‌های مهم ما بود.
از سوی دیگر، باید منطقه را به‌خوبی می‌شناختیم و بررسی می‌کردیم که طرحی که پشت میز نوشته و طراحی کرده بودیم، تا چه اندازه قابلیت اجرا در میدان و شرایط واقعی منطقه را دارد.
با این حال، امیدوار ماندن و استمرار در حرکت، بخشی از فرهنگ سازمانی موسسه سبزکاران است. ما همیشه بر این باور بوده‌ایم که حرکت در مسیر به انسان نیرو می‌دهد و حتی در برابر سهمگین‌ترین موانع نیز می‌توان با قدم‌های کوچک اما استوار به پیش رفت؛ مهم این است که متوقف نشویم.
فعالیت داوطلبانه در بستر یک موسسه مردم‌نهاد و غیرانتفاعی در کشور ما چالش‌های خاص خودش را دارد. تجربه سال‌های فعالیت در سبزکاران به ما آموخته است که انعطاف‌پذیر باشیم، خود را با شرایط تطبیق دهیم و تاب‌آوری داشته باشیم. همچنین یاد گرفته‌ایم که صرفا معطوف به نتیجه نباشیم، بلکه از مسیر یاد بگیریم و متناسب با شرایط، آن را اصلاح کنیم.
* اکنون پنج سال از آغاز اجرای پروژه بانی جنگل گذشته است. به‌عنوان یکی از عوامل اجرایی، تا چه اندازه خود را موفق می‌دانید و آیا به علاقه‌مندان توصیه می‌کنید که در این حوزه فعالیت کنند و به پروژه بپیوندند؟
-اگر بخواهم به کلیت پروژه نگاه کنم، بله، من پروژه بانی جنگل را پروژه‌ای موفق می‌دانم. البته مانند هر پروژه کوچک یا بزرگی، در مسیر اجرای آن نیز با موانع و چالش‌هایی روبه‌رو بوده‌ایم، اما در مقابل، موفقیت‌هایی هم به دست آورده‌ایم. ما بارها در جلسات مختلف دور هم جمع شده‌ایم، عملکردمان را ارزیابی کرده‌ایم، نقاط قوت و ضعف را شناخته‌ایم و برای شکست‌ها و مشکلات، راهکارهایی پیدا کرده‌ایم.
در کنار نهال‌هایی که کاشتیم و از آن‌ها مراقبت کردیم، از منطقه نیز محافظت کردیم و پایش‌های مختلفی انجام دادیم. باید توجه داشت که پروژه در شرایط دشوار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و هم‌زمان با همه‌گیری کرونا آغاز شد و ادامه پیدا کرد. با وجود محدودیت منابع مالی و نیازهای تجهیزاتی، توانستیم با حداقل امکانات کار را آغاز کنیم و این یکی از نقاط قوت پروژه بود.
در پاسخ به این‌که آیا به دیگران توصیه می‌کنم به این مسیر بپیوندند، باید بگویم صددرصد. پروژه بانی جنگل تنها یک پروژه نهال‌کاری نیست، بلکه تلاشی برای ایجاد رابطه‌ای پایدار میان جامعه محلی و طبیعت است. به نظرم کار تیمی که با چنین هدفی شکل گرفته، ارزشمند است و مشارکت در آن می‌تواند برای اقشار مختلف جامعه منافع جمعی زیادی داشته باشد.
افراد می‌توانند به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در فعالیت‌های کاشت، نگهداشت و احیای جنگل مشارکت کنند. خود من در بخش دولتی مشغول به کار هستم و شغلم ارتباط مستقیمی با این حوزه ندارد، اما به‌صورت داوطلبانه بخشی از فعالیت‌های پروژه را دنبال می‌کنم. این مشارکت در زندگی شخصی من نیز دستاوردهای بزرگی داشته است.
*آیا فکر می‌کنید پروژه بانی جنگل و احیای جنگل لیشک می‌تواند به عنوان الگویی برای سایر پروژه‌های جنگل‌داری و حفاظت از جنگل در کشور مطرح شود؟
-بله، حتما این ظرفیت وجود دارد. یکی از اهداف اصلی پروژه بانی جنگل و موضوعی که قرار است در پنج سال دوم بر آن تمرکز کنیم، تبدیل تجربیات به‌دست‌آمده به یک الگوی پایدار است؛ الگویی که در بستر حکمرانی مشارکتی شکل بگیرد و قابلیت تعمیم به سایر مناطق، چه در جنگل‌های هیرکانی و چه در دیگر نقاط کشور، را داشته باشد.
البته برای رسیدن به این هدف، باید تجربیات پنج سال نخست را به درستی مستند کنیم، نقاط قوت و ضعف را بشناسیم و سازوکارهای مشارکت و مدیریت پروژه را به شکلی پایدار توسعه دهیم.
از نگاه من، لیشک تنها یک محدوده جغرافیایی نیست که آن را محصور کرده باشیم، در آن نهال کاشته باشیم و از درختان مراقبت کرده باشیم. لیشک برای من تجلی ظرفیت‌های نهفته انسان‌هایی است که در کنار یکدیگر توانستند معجزه‌ای خلق کنند. وقتی به لیشک نگاه می‌کنم، استمرار، مقاومت و پیوستگی را می‌بینم؛ این منطقه برای من یادآور تمام روزهایی است که با وجود سختی‌ها، اما با عشق و امید، توانستیم از پس کارها برآییم.
*در پنج سالی که در این پروژه حضور داشته‌اید، چه خاطره یا چالش خاصی در ذهن شما ماندگار شده است؟ با آن چگونه مواجه شدید؟
-خاطرات زیادی از این پنج سال دارم، اما یکی از مهم‌ترین دستاوردهای شخصی من در این پروژه، تغییر نوع نگاهم به مفهوم موفقیت و رسیدن به هدف بوده است. من پیش از این فردی بودم که بیش از اندازه به نتیجه توجه می‌کردم، اما بانی جنگل به من آموخت که نباید آن‌قدر معطوف به نتیجه باشیم که اگر یک‌بار از چارچوب پیش‌بینی‌شده خارج شدیم، احساس شکست بر ما غلبه کند.
این پروژه به من یاد داد آموخته‌هایی که در طول مسیر به دست می‌آوریم، گاهی بسیار ارزشمندتر از نتایجی هستند که در ابتدای کار پشت میز برای خودمان ترسیم کرده‌ایم. به نظرم یکی از نقاط قوت ما همین آرام حرکت کردن، مشاهده شرایط، تلاش برای حل موانع، یادگیری از اتفاقات و اصلاح مسیر براساس واقعیت‌های میدان بوده است.
یکی از خاطراتی که به خوبی در ذهنم مانده، نخستین آتش‌سوزی در پروژه بانی جنگل و منطقه لیشک است. پس از آن حادثه، اعضای بخش‌های مختلف پروژه دور هم جمع شدند و تلاش کردیم مشاهدات خود را از زوایای مختلف بررسی و ثبت کنیم. به یاد دارم برای تحلیل این حادثه از روش استخوان ماهی استفاده کردیم تا بتوانیم عوامل مختلف مؤثر در وقوع آن را شناسایی کنیم.
خاطره دیگرم مربوط به روزی است که همراه تیم‌ها و بخش‌های مختلف پروژه به منطقه لیشک رفتیم و بخشی از محدوده را به‌صورت میدانی پایش کردیم. در آن بازدید، گیاهان مهاجم، ردپای حیوانات مختلف و نوع نهال‌های کاشته‌شده در منطقه را بررسی و ثبت می‌کردیم. این تجربه برای من بسیار آموزنده بود و کمک کرد ابعاد مختلف فعالیت‌هایمان را بهتر بشناسیم و ارزیابی کنیم.
یکی از اهداف اصلی پروژه بانی جنگل و موضوعی که قرار است در پنج سال دوم بر آن تمرکز کنیم، تبدیل تجربیات به‌دست‌آمده به یک الگوی پایدار است؛ الگویی که در بستر حکمرانی مشارکتی شکل بگیرد و قابلیت تعمیم به سایر مناطق، چه در جنگل‌های هیرکانی و چه در دیگر نقاط کشور، را داشته باشد
*ادامه مسیر را چگونه می‌بینید و چشم‌انداز شما از آینده پروژه بانی جنگل و احیای جنگل لیشک چیست؟
-ما برای ورود به پنج سال دوم آماده هستیم. عبور از پنج سال نخست، با وجود تمام چالش‌ها و موانع، خود یک سرمایه ارزشمند برای ماست. در این مدت شناخت و تجربه زیادی به دست آورده‌ایم و اکنون درک بهتری از نقاط قوت، ضعف‌ها، محدودیت‌ها و فرصت‌های پیش‌رو داریم. می‌دانیم چه کارهایی را نباید تکرار کنیم، کدام بخش‌ها نیازمند اصلاح هستند و در چه زمینه‌هایی باید تمرکز بیشتری داشته باشیم.
در پنج سال دوم، یکی از اولویت‌های اصلی ما افزایش مشارکت مردم است. در پنج سال نخست تلاش‌های زیادی برای جلب مشارکت جامعه محلی انجام دادیم، اما معتقدیم این موضوع باید با جدیت بیشتری دنبال شود. همچنین باید برای ایجاد و تقویت معیشت پایدار در منطقه تلاش کنیم تا جامعه محلی بتواند در کنار حفاظت از منابع طبیعی، از منافع آن نیز بهره‌مند شود.
از نگاه من، آینده لیشک زمانی پایدار خواهد بود که جامعه محلی، به ویژه جوانان روستا، خودشان ادامه‌دهنده مسیر بانی جنگل باشند و مسئولیت حفاظت از منابع طبیعی ارزشمند منطقه را بر عهده بگیرند؛ منابعی که معیشت و زندگی آن‌ها نیز به این سرمایه طبیعی گره خورده است.
در پنج سال دوم امیدواریم از مرحله صرفا کاشت نهال عبور کنیم و فعالیت‌هایی را دنبال کنیم که به پایداری پروژه منجر شود. مکتوب کردن تجربیات این پنج سال برای ما اهمیت زیادی دارد. از این پس، دیگر تنها تعداد نهال‌هایی که می‌کاریم و میزان بقای آن‌ها برایمان مهم نیست، بلکه تبدیل پروژه بانی جنگل به یک الگوی مشارکتی و قابل تعمیم نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
همچنین نظامی برای پایش و ارزشیابی پروژه طراحی کرده‌ایم که باید در پنج سال دوم اجرای آن را آغاز کنیم. تقویت کار تیمی، شناسایی و برطرف کردن ضعف‌ها و اصلاح سازوکارهای اجرایی نیز از دیگر برنامه‌های ماست.
در نهایت، امیدوارم بتوانیم در پنج سال دوم، علاوه بر ادامه حفاظت و احیای منابع طبیعی، جامعه محلی توانمندی داشته باشیم که خودش حافظ این سرمایه ارزشمند باشد. به نظرم موفقیت واقعی پروژه زمانی رقم می‌خورد که بانی جنگل به مسیری پایدار تبدیل شود و مردم منطقه بتوانند با اتکا به ظرفیت‌های خود، آن را ادامه دهند.