نهصد و نود و یکمین شب از شب‌های بخارا به لیشک، جنگلداری اجتماعی اختصاص پیدا کرد. این نشست توسط موسسه سبزکاران بالان و با همکاری مجله بخارا و مجله صنوبر، دوشنبه هجدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵ با سخنرانی مقصود فراستخواه، آمال موسوی، عباس گلی جیرنده، محمد الموتی، نسرین امینیان، اجرای علی دهباشی و با حضور جمع زیادی از علاقمندان به حوزه محیط‌زیست، گروه‌های مردم نهاد و جامعه محلی در تالار مرکزی شهر رشت برگزار شد. رونمایی از کتاب «پروژه بانی جنگل» با ارائه محمود مرادی از دیگر بخش‌های این نشست بود.
بانی جنگل یک پروژه تنها نهال کاری نیست، بلکه یک مدل احیای اکوسیستم در ۹۱/۵ هکتار از جنگل‌های آسیب‌دیده لیشک گیلان است. سبزکاران با ایجاد فرصت مشارکت برای ایرانیان، ۲۰ هزار نفر از سراسر کشور را در این مشارکت اجتماعی فعال و از ۸۵ هزار نهال کاشته شده مراقبت کرد.
بانی جنگل فرصت گسترش مسئولیت اجتماعی و شکل‌دهی جنگلداری اجتماعی در راستای مدیریت پایدار جنگل را به اجرا درآورد. به همین مناسبت این شب از شب‌های بخارا با هدف معرفی این الگو و جنگلداری اجتماعی برگزار شد.
***
ایران فقط یک دولت و کشور نیست، بلکه یک ایده تمدنی است
«مقصود فراستخواه»، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در ابتدای این همایش در سخنانی بیان داشت: ایران سرزمین بزرگی است؛ فلاتی پهناور با تاریخی طولانی و تمدنی عظیم، اما در عین حال سرزمینی که همواره با بلایا و دشواری‌های بسیاری روبه‌رو بوده است.
موقعیت جغرافیایی، گستردگی و شرایط خاص این سرزمین آن را در معرض مخاطرات گوناگونی قرار داده است. با این حال، در طول تاریخ، همواره نیروهایی در این سرزمین وجود داشته‌اند که بلاگردان ایران شده‌اند و در بزنگاه‌های تاریخی، آن را از خطر زوال و فروپاشی نجات داده‌اند.
وی افزود: زمانی که ایران به تصرف درآمد و خلافت بنی‌امیه و سلطه خلافت عربی بر این سرزمین گسترش پیدا کرد، از دل همین جامعه و اصناف، جنبشی اجتماعی و برابری‌خواه شکل گرفت که در برابر فراموشی هویت ایرانی ایستاد و به حفظ ظرفیت‌های فرهنگی این سرزمین کمک کرد. این جنبش را می‌توان یکی از بلاگردانان ایران دانست.
پروژه «بانی جنگل» را ستایش می‌کنم و از موسسه سبزکاران بالان نیز به دلیل تلاش‌هایش در این زمینه قدردانی به عمل می‌آورم. جنبش‌هایی مانند جنبشی که امشب در حضورشان هستیم، نیروهایی هستند که در برابر زوال این خاک، زوال جنگل‌ها، زوال زیستی این سرزمین و مرگ مادر زمین ایستادگی می‌کنند. این نیروها نمی‌گذارند خورشید بمیرد و جنگل از میان برود. آن‌ها بلاگردانان این سرزمین هستند
مقصود فراستخواه عنوان کرد: وقتی به تعداد و استمرار شب‌های بخارا فکر می‌کنیم، درمی‌یابیم که پشت این حرکت، چه میزان کار و پیگیری وجود دارد؛ کاری که هفته به هفته و ماه به ماه ادامه پیدا کرده است. این نشان می‌دهد که ایران تنها یک دولت و کشور نیست، بلکه یک ایده تمدنی است. حتی اگر ظلمات و تاریکی همه‌جا را فرا بگیرد، باز هم نور و استعدادی از این سرزمین خواهد درخشید و کاری خواهد کرد که وفاداری تمدنی در ایران تداوم پیدا کند.
وی ادامه داد: جنبش‌هایی مانند جنبشی که امشب در حضورشان هستیم، نیروهایی هستند که در برابر زوال این خاک، زوال جنگل‌ها، زوال زیستی این سرزمین و مرگ مادر زمین ایستادگی می‌کنند. این نیروها نمی‌گذارند خورشید بمیرد و جنگل از میان برود. آن‌ها نیز بلاگردانان این سرزمین هستند.
آن‌چه طبیعت را حفظ می‌کند، لزوما پروژه‌های بزرگ و مداخلات گسترده نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از پروژه‌های کوچک و شبکه‌ای از کنش‌های خرد است. هر دانشی بر پایه نوعی دانش ضمنی و پیشین شکل می‌گیرد و هیچ دانشمندی از نقطه صفر آغاز نمی‌کند. همواره ذخیره‌ای از دانش وجود دارد که خلاقیت‌ها و انقلاب‌های علمی بر مبنای آن شکل می‌گیرند و به اکتشافات بزرگ می‌رسند
فراستخواه پروژه «بانی جنگل» را ستایش و از موسسه سبزکاران بالان نیز به دلیل تلاش‌هایش در این زمینه قدردانی کرد و گفت: طبیعت خودش یک اجتماع است و در دل این اجتماع، دانشی وجود دارد که ما باید از آن بیاموزیم. طبیعت دانشی در خود دارد که بر اساس آن توانسته است طی سه میلیارد و هشتصد میلیون سال، حیات خود را حفظ کند. در این طبیعت، نیروهای خلاقی وجود دارند که امکان تداوم زندگی را فراهم کرده‌اند.
وی با بیان این‌که آن‌چه طبیعت را حفظ می‌کند، لزوما پروژه‌های بزرگ و مداخلات گسترده نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از پروژه‌های کوچک و شبکه‌ای از کنش‌های خرد است ابراز کرد: هر دانشی بر پایه نوعی دانش ضمنی و پیشین شکل می‌گیرد و هیچ دانشمندی از نقطه صفر آغاز نمی‌کند. همواره ذخیره‌ای از دانش وجود دارد که خلاقیت‌ها و انقلاب‌های علمی بر مبنای آن شکل می‌گیرند و به اکتشافات بزرگ می‌رسند.
وقتی کنشگران محیط‌زیست جای خالی نهادها را پر می‌کنند
عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی ادامه داد: در دنیای امروز که دانش با سرعتی بی‌سابقه در حال گسترش است و بنا بر برخی برآوردها، بخش بزرگی از اطلاعات موجود جهان در دهه اخیر تولید شده، اگر به این روایت از دانش و به دانش ضمنی نهفته در دل طبیعت بی‌توجه باشیم، از جای خود کنده خواهیم شد.
از این رو، وقتی دوستان ما در موسسه سبزکاران بالان چنین پروژه‌هایی را دنبال می‌کنند، اهمیت کار آن‌ها دوچندان می‌شود. باید تسهیل‌گری کنیم تا دانش درونی طبیعت بتواند با ما سخن بگوید. باید بیاموزیم که چگونه در طبیعت سکونت کنیم و چگونه این دانش را به نسل‌های آینده منتقل کنیم.
کسب و کارهای اجتماعی؛ راهی برای تبدیل چالش‌ها به فرصت
«آمال موسوی»، مدیر توسعه کارآفرینی اجتماعی و توسعه پایدار هم در این همایش در سخنانی بیان کرد: از همان ابتدای ورودم، عشق و تعهد مجموعه سبزکاران بالان به اندازه‌ای در جمع تاثیرگذار بود که از آن زمان به این فکر می‌کنم که در روزگاری که مدام درباره فقدان‌ها صحبت می‌کنیم، حضور انسان‌های شریف و متعهد چه ظرفیت بزرگی می‌تواند ایجاد کند.
چنین انسان‌هایی می‌توانند تعهد را در وجود دیگران زنده نگه دارند و آن‌ها را دوباره به حرکت وادارند تا مسئولیت خود را در قبال جامعه و محیط زیست ایفا کنند.
سبزکاران بالان؛ پیوند حفاظت از جنگل با اشتغال و کارآفرینی
مدیر توسعه کارآفرینی اجتماعی و توسعه پایدار ادامه داد: پروژه‌ای که موسسه سبزکاران بالان به درستی روی آن تمرکز کرده، نمونه‌ای از همین رویکرد است. این مجموعه توانسته است جنگلداری اجتماعی را به اجرا درآورد و علاوه بر پرداختن به یک معضل و چالش محیط زیستی، موضوع اشتغال و کسب‌وکارهای اجتماعی را نیز در دستور کار قرار دهد.
این پروژه می‌تواند الگویی موفق باشد که امیدوارم در سایر مناطق کشور نیز مورد استفاده قرار گیرد و توسعه پیدا کند. چنین الگوهایی علاوه بر ایجاد آثار مثبت محیط زیستی و اجتماعی، می‌توانند به پایداری مالی پروژه‌ها نیز کمک کنند. به اعتقاد من، مجموعه سبزکاران بالان در این مسیر داستان‌های زیادی برای روایت کردن دارد که امیدوارم در آینده فرصت بازگویی آن‌ها فراهم شود.
موسسه سبزکاران بالان توانسته است جنگلداری اجتماعی را به اجرا درآورد و علاوه بر پرداختن به یک معضل و چالش محیط‌زیستی، موضوع اشتغال و کسب‌وکارهای اجتماعی را نیز در دستور کار قرار دهد
آمال موسوی ابراز کرد: ما در کشوری زندگی می‌کنیم که با چالش‌های فراوانی روبه‌روست. وقتی درباره مسائل کشور صحبت می‌کنیم، معمولا بحث را با فهرستی از مشکلات و کمبودها آغاز می‌کنیم. ما می‌خواهم دعوت کنم به‌جای آن‌که همواره در سرزمین فقدان زندگی کنیم، به سرزمین امکان قدم بگذاریم.
باید یاد بگیریم چالش‌های خود را به فرصت‌هایی تبدیل کنیم که علاوه بر اثرگذاری بر مشکلات اجتماعی و محیط زیستی، بتوانند به پایداری اقتصادی نیز برسند و بر چرخه گردش مالی و اقتصاد تأثیر بگذارند.
قدردانی از تلاش‌های سبزکاران در حفاظت از جنگل
«عباس گلی‌جیرنده»، مدیرعامل شرکت دانش بنیان نوآوران علوم مکانی، هم در این همایش در سخنانی ابراز کرد: پیش از هر چیز، از تلاش‌های موسسه سبزکاران و اجرای پروژه «بانی جنگل» تشکر می‌کنم. من با گوشت و پوست خودم درک می‌کنم که اداره کردن یک مجموعه، سرپا نگه داشتن آن و به سرانجام رساندن کاری در این ابعاد، چقدر دشوار است. به همین دلیل، قدردان زحمات این مجموعه هستم و می‌دانم برای رقم زدن چنین اتفاق بزرگی چه مسیر دشواری باید طی شده باشد.
منابع‌طبیعی به دکترین جدید نیاز دارند
گلی جیرنده افزود: وضعیت ما در حوزه منابع طبیعی و محیط زیست مطلوب نیست. همیشه گفته‌اند وقتی یک معضل با سطح مشخصی از آگاهی و نگرش به وجود می‌آید، نمی‌توان با همان سطح آگاهی و نگرش آن را حل کرد. برای حل چنین مشکلاتی باید نگرش خود را تغییر دهیم و از زاویه دیگری به مسائل نگاه کنیم. حوزه‌های منابع طبیعی، محیط‌زیست و کشاورزی بیش از هر زمان دیگری به یک دکترین جدید نیاز دارند؛ دکترینی که بتواند زمینه‌ساز تحول باشد.
عباس گلی جیرنده ادامه داد: دنیا به این سمت حرکت کرده است که دکترین داده محور را جایگزین رویکرد مساله محور کند. برای تبیین یک دکترین جدید، باید از حاشیه امن خود خارج شویم. کسی که می‌خواهد تحول ایجاد کند، باید توانایی شناسایی پارادایم‌ها و ابر‌انگاره‌های حاکم بر سیستم را داشته باشد و برای تغییر آن‌ها اقدام کند.
باید برای نسل امروز که علاقه و ارتباط گسترده‌ای با فناوری دارد، بستری فراهم کنیم تا به‌جای آن‌که تمام ظرفیت و زمان خود را در شبکه‌های اجتماعی صرف جلب توجه کند، بتواند از همین ابزارها برای انجام کاری مفید در زمینه شناخت، حفاظت و صیانت از سرزمین استفاده کند
وی گفت: کشورهای اروپایی نیز خود را از مشارکت مردم بی‌نیاز نمی‌دانند. وقتی مردم در یک پروژه مشارکت می‌کنند، نسبت به آن احساس تعلق پیدا می‌کنند و خود را بخشی از فرایند می‌دانند. اما در کشور ما مردم اغلب با پروژه‌های منابع طبیعی و محیط زیست بیگانه‌اند. باید برای نسل امروز که علاقه و ارتباط گسترده‌ای با فناوری دارد، بستری فراهم کنیم تا به‌جای آن‌که تمام ظرفیت و زمان خود را در شبکه‌های اجتماعی صرف جلب توجه کند، بتواند از همین ابزارها برای انجام کاری مفید در زمینه شناخت، حفاظت و صیانت از سرزمین استفاده کند.
تجربه موسسه سبزکاران نمونه‌ای موفق از مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد در حفاظت از منابع‌طبیعی
«محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی هم که به‌صورت آنلاین در این همایش حضور داشت، با قدردانی از برگزارکنندگان برنامه، تجربه موسسه سبزکاران بالان در احیای جنگل لیشک را نمونه‌ای موفق از مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد در حفاظت از منابع طبیعی دانست و بر ضرورت مستندسازی این تجربه و گسترش آن در جنگل‌های هیرکانی تاکید کرد.
الموتی اظهار کرد: ما در این برنامه شاهد نمونه‌ای از فعالیت‌های موفق سازمان‌های مردم‌نهاد هستیم؛ کاری که به‌خوبی اجرا شده و در آن عشق، تخصص، فعالیت داوطلبانه و انگیزه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
کاری که اعضای موسسه سبزکاران آن انجام داده‌اند، نیازمند مستندسازی دقیق و جزئی است تا این تجربه برای نسل‌های آینده باقی بماند. حتی می‌توان بر مبنای این تجربه، آموزش‌هایی را برای سایر سازمان‌های مردم‌نهاد طراحی کرد
ضرورت مستندسازی تجربه جنگل لیشک
«محمد الموتی» با تاکید بر اهمیت فعالیت‌های موسسه سبزکاران بالان در جنگل لیشک تصریح کرد: کاری که اعضای این موسسه و دست‌اندرکاران آن انجام داده‌اند، نیازمند مستندسازی دقیق و جزئی است تا این تجربه برای نسل‌های آینده باقی بماند. حتی می‌توان بر مبنای این تجربه، آموزش‌هایی را برای سایر سازمان‌های مردم‌نهاد طراحی کرد.
وی همچنین از برگزارکنندگان برنامه و مجموعه «شب‌های بخارا» برای پرداختن به چنین موضوعی قدردانی کرد و این رویکرد را نمونه‌ای ارزشمند از توجه به فعالیت‌های اجتماعی، داوطلبانه و مشارکت‌محور دانست.
الموتی ابراز امیدواری کرد: تجربه‌هایی مانند فعالیت سبزکاران بالان در سایر مناطق نیز گسترش یابد و افزود: امیدوارم این نمونه‌ها تکثیر شوند و جنگل‌های هیرکانی ما به سمت جنگلداری و جنگلبانی اجتماعی حرکت کنند.
بانی جنگل؛ روایت ۱۵ سال انتظار و پنج سال تلاش برای ساختن آینده
«نسرین امینیان»، رییس هیات مدیره موسسه سبزکاران بالان، نیز در این در مراسم با روایت روند شکل‌گیری و اجرای این پروژه، از ۱۵ سال پیگیری، ۲۴ ماه گفت‌وگو و برگزاری ۴۱ جلسه برای به ثمر رسیدن آن سخن گفت و تاکید کرد که مهم‌ترین دستاورد این تجربه، شکل‌گیری همکاری، اعتماد و مسئولیت‌پذیری جمعی در مسیر حفاظت از طبیعت بوده است.
امینیان با اشاره به سابقه فعالیت موسسه سبزکاران بالان اظهار کرد: این موسسه فعالیت خود را از سال ۱۳۷۶ آغاز کرد و در سال ۱۳۸۰ موفق به دریافت مجوز از وزارت کشور شد. در حال حاضر سه برنامه در دستور کار داریم که یکی از آن‌ها برنامه «سرا» یا «سیر رهیافت آگاهی» است. اکنون در آستانه اجرای سیزدهمین برنامه از این مجموعه با عنوان «بیایید حال هم را خوب کنیم» هستیم.
هیچ برنامه حفاظتی بدون حضور و مشارکت جامعه محلی به پایداری نمی‌رسد. مردم محلی باید در مرکز برنامه‌های حفاظت از جنگل قرار بگیرند؛ زیرا شناخت آن‌ها از سرزمین و تجربه زیسته‌شان ظرفیتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت
۱۵ سال انتظار، ۲۴ ماه گفت‌وگو و ۴۱ جلسه برای آغاز بانی جنگل
رییس هیات مدیره موسسه سبزکاران بالان با اشاره به روند شکل‌گیری پروژه بانی جنگل گفت: امروز برای رونمایی از کتاب بانی جنگل گرد هم آمده‌ایم و می‌خواهم روایت خودم را از این تلاش ارزشمند با شما در میان بگذارم. پس از ۱۵ سال پیگیری طرحی با عنوان «درختانی برای آینده»، سرانجام پس از ۲۴ ماه گفت‌وگو و ممارست و برگزاری ۴۱ جلسه، پروژه بانی جنگل در ۲۰ آبان ۱۳۹۹ به امضا رسید و در آذرماه همان سال به موسسه سپرده شد.
امینیان در تشریح اقدامات انجام‌شده برای جلب مشارکت بخش اقتصادی گفت: در پنج سال نخست پروژه، تیم ارتباطات و بازاریابی بانی جنگل با ۷۶۹ بنگاه اقتصادی گفت‌وگو کرد. این به معنای ۷۶۹ فرصت برای آشنایی با پروژه بانی جنگل بود. هیچ برنامه حفاظتی بدون حضور و مشارکت جامعه محلی به پایداری نمی‌رسد. مردم محلی باید در مرکز برنامه‌های حفاظت از جنگل قرار بگیرند؛ زیرا شناخت آن‌ها از سرزمین و تجربه زیسته‌شان ظرفیتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
کتاب «بانی جنگل»؛ روایت امید در دل بحران‌های محیط زیستی
«محمود مرادی»، مدیرعامل صندوق‌های پژوهش و فناوری غیردولتی گیلان نیز در بخش دیگری از این همایش که به رونمایی از کتاب «بانی جنگل» اختصاص داشت؛ این اثر را روایت‌گر تلاشی ملی در مقیاسی بومی و نمونه‌ای از یک حرکت امیدوار کننده در مسیر مخالف جریان تخریب محیط زیست توصیف کرد و گفت: این کتاب، روایت یک امید زنده و تلاشی در جریان است که در نقطه مقابل بسیاری از اتفاقات و روندهای مخربی قرار دارد که امروز در گوشه‌وکنار کشور محیط زیست را تهدید می‌کنند.
مرادی با تاکید بر این‌که کاشت درخت به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده احیای جنگل باشد، گفت: یکی از پیام‌های مهم این کتاب آن است که ما درخت می‌کاریم، اما حفاظت از جنگل اهمیت بیشتری از صرف کاشت درخت دارد. حفاظت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که پیوند گسسته‌شده میان جامعه محلی و عرصه طبیعی دوباره برقرار شود.
یکی از پیام‌های مهم کتاب بانی جنگل آن است که ما درخت می‌کاریم، اما حفاظت از جنگل اهمیت بیشتری از صرف کاشت درخت دارد. حفاظت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که پیوند گسسته‌شده میان جامعه محلی و عرصه طبیعی دوباره برقرار شود
محمود مرادی یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتاب «بانی جنگل» را صداقت آن در روایت تجربه‌ها دانست و اظهار کرد: این کتاب در کنار دستاوردها، به چالش‌ها، تجربه‌های دشوار و حتی ناکامی‌های پروژه نیز اشاره می‌کند. همین روایت صادقانه از دشواری‌ها و محدودیت‌هاست که کتاب را از یک گزارش صرفا تبلیغاتی فراتر می‌برد و آن را به راهنمایی عملی و علمی برای تجربه‌های مشابه تبدیل می‌کند.
به اعتقاد مرادی، بدون حضور و مشارکت واقعی مردم محلی نمی‌توان انتظار داشت برنامه‌های حفاظت از جنگل در بلندمدت استمرار پیدا کنند. وی تجربه پروژه بانی جنگل را نمونه‌ای عینی از این رویکرد دانست و تاکید کرد که پایداری حفاظت از جنگل، بیش از آن‌که به تعداد درختان کاشته‌شده وابسته باشد، به میزان مشارکت مردم، استمرار مراقبت و مسئولیت‌پذیری جوامع محلی بستگی دارد.
لازم به ذکر است؛ گروه کر شهر باران نیز در این همایش چندین قطعه را به زبان‌های فارسی و گیلکی اجرا کرد و با اجرای خود، حال و هوای فرهنگی و هنری ویژه‌ای به این برنامه بخشید. این اجرا با استقبال حاضران همراه شد.
عکاس: افشین میرزایی