نگاهی به نمایش «بنبست آشتیکنان» به کارگردانی رضا فتوتخواه؛
ویرانی خود را به تماشا نشستهایم با طرح خندهای
«بنبست آشتیکنان» به کارگردانی رضا فتوتخواه در تئاتر شهر رشت روی صحنه رفته است، بنبستی که شاید بسیاری از ما نشانیاش را بدانیم؛ بنبستی که از قضا در آن خبری از مهر و آشتی یا راهی برای رهایی نیست.
نمایشنامهی مجید کاظمزاده مژدهی در ظاهر یک کمدی خانوادگی است، اما در لایههای زیرین، تصویری از بخشهای تاریک روابط انسانی و آسیبهای اجتماعی (فقر، اعتیاد، خشونت، خیانت، آزار و …) را نشان میدهد.
خانه در این نمایش فقط یک خانه نیست؛ نمادی است از جامعهای که آدمهایی با خواستهها، محرومیتها و زخمهای متفاوت در فضایی مشترک کنار هم گرد آمدهاند، انسانهایی که از داشتن رابطهای سالم و انسانی با هم ناتواناند. خانهای که باید پناهگاه باشد به فضایی ناامن تبدیل شده است؛ جایی که آدمها کنار هماند، اما با هم نیستند.
اینجاست که «بنبست» از یک مکان فراتر میرود و به موقعیتی اجتماعی تبدیل میشود، وضعیتی که گفتوگو جای خود را به تقابل، اعتماد به سوءظن و همبستگی به منفعت طلبی شخصی داده است.
ابزار جامعهشناسی به ما امکان دیدن مساله اصلی با خوانشی دیگر را میدهد، خوانشی که موضوع نمایش را صرفا فقر یا اعتیاد نمیبیند و فقدان توانایی کنشگری اجتماعی را به میانه صحنه نمایش میکشاند. در نمایش شخصیتها بیشتر واکنشی عمل میکنند و گویی هیچ عاملیتی از خود ندارند.
از این منظر فضای نمایش را میتوان با مفهوم «آنومی» دورکیم نیز بررسی کرد؛ وضعیتی که در آن پیوندها و هنجارهای مشترک فراموش شده و آدمها در جهانی بیثبات، بدون پشتوانه و امکان رهایی جمعی گرفتار ماندهاند. موضوع فقط فقر مادی نیست؛ رابطهها نیز از معنا تهی شدهاند.
تلخترین ویژگی نمایش اما شاید این باشد که هیچ روزنهای برای رهایی دیده نمیشود. نه آشتی اتفاق میافتد و نه کسی راه خروجی از این وضعیت نابهسامان پیدا میکند. خانه به باتلاقی بدل شده که آدمها مدام در آن دست و پا میزنند و ناتوان از نجات خود، بیشتر در آن فرو میروند.
«بنبست آشتیکنان» از همینجا از یک کمدی خانوادگی فراتر رفته و به نقد جامعهای می پردازد که به اجتماعی بدل شده که آدمها از “با هم زیستن” غافلند.
خندهای که هنگام خروج از سالن با خود میبریم، دیگر خنده ابتدای نمایش نیست؛ خندهای است آمیخته با بغض و حیرت از مواجهه با واقعیتی که احتمالا بعد از برگشت به خانه هم با آن مواجه میشویم.
نمایش کمدی «بنبست آشتیکنان» جدیدترین اثر گروه تئاتر روژاست که از اول شهریور ۱۴۰۵ در تئاتر شهر رشت، سالن سردار جنگل، روی صحنه رفت. مهرداد آبسالان، وحید ارباب، یاشار نصر ماسوله، روژان فتوتخواه، آرمین رافعی، علی اخوان و رضا فتوتخواه در این نمایش به ایفای نقش میپردازند.
نیلوفر نصرتی کار گریم و محبوبه خانعلیپور تهیهکنندگی آن را بر عهده دارند. «بنبست آشتیکنان» از اول شهریور، هر شب ساعت ۲۰، در تئاتر شهر رشت، سالن سردار جنگل روی صحنه است.
عکاس: شبنم شهیدی