من هفت ساله بودم و کلاس اول در همین بنا. هنوز بوی چوب خیس و آجر کهنهاش را به یاد دارم. آن روزها نمیدانستم زیر پایم چه میگذرد؛ نمیدانستم روی تاریخ راه میروم. امروز میدانم، و همان تاریخ دارد زیر باران و برف جان میدهد.
این عمارت دو طبقه آجری، بیش از ۱۲۰ سال پیش در دل رشت برپا شد. روایتهای محلی میگویند ابتدا دبستان بود و بعد به نخستین دانشسرای رشت تبدیل شد؛ جایی که معلمان این شهر در آن پرورش یافتند.
معلمهای ما، پدران ما و نسلهایی که هویت فرهنگی این شهر را ساختند. روایتهایی نیز از حضور سربازان و قزاقهای روس در این بنا و آسیبدیدن آن حکایت دارند. بنا آن روزگار را هم گذراند؛ از دست بیگانه جان به در برد. و حالا زیر پای کدام دشمن در حال فروریختن است؟
زیر پای ما؛ زیر بار بیتفاوتی ما!
سال ۱۳۸۷، دانشسرا با شماره ۲۳۰۴۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. یعنی رسما پذیرفتیم که این بنا بخشی از میراث مشترک ماست. اما همواره ثبت آسان است و حفاظت دشوار. مالکیت بنا از آموزش و پرورش به وراث رسید و دانشسرا میان نامهها و مسوولیتهای نهادهای مختلف گرفتار شد.
مدیرکل وقت میراثفرهنگی گیلان، شهرود امیر انتخابی، در مرداد ۱۳۹۸ طی مکاتبهای رسمی اعلام کرد که سقف بخشی از بنا فروریخته، مکاتبات با آموزشوپرورش و سازمان برنامه و بودجه استان تاکنون نتیجهای نداشته و تملک، بهترین راه نجات آن است. این را من نمیگویم در اسناد رسمی نوشته شده است.
آذر ۱۳۹۸ به وراث اعلام آمادگی شد. دیماه، وراث وکیل معرفی کردند. بهمن همان سال، طی نامه شماره ۹۵۵۹ به رییس سازمان مدیریت و برنامهریزی استان اعلام شد که ۱۸ میلیارد ریال تامین شده، درحالیکه ارزش بنا حدود ۴۰ میلیارد ریال برآورد شده بود؛ یعنی ۲۲ میلیارد ریال کسری. فقط ۲٫۲ میلیارد تومان، به قیمت آن روز!
بعدها شنیده شد شورای شهر خرید بنا را تصویب کرده و حتی از اختصاص ۵ میلیارد تومان سخن گفته شد. از وعده حمایت معاون رئیسجمهور نیز روایتهایی مطرح شد.
و حالا، سالها بعد، بنا هنوز در همین رشت ماست؛ اما در اخبار خوانده ام مدیرکل امروز از محدودیت اعتبار ۱۵٫۵ میلیارد تومانی میراث فرهنگی استان میگوید و شهرداری نیز گویا توان خرید را ندارد و اولویت هایش چیز دیگری است.
همه میگویند توان نداریم؛ اما دانشسرا توان ایستادن در برابر زمان را هم دیگر ندارد و هنوز گزارش شفاف و عمومی از سرنوشت این اعتبارات و ردیفهای بودجه منتشر نشده است.
پس من که روزی در این بنا سر کلاس نشستم، از مسوولان این سالها، شهرداران، اعضای شورای شهر، استانداران، مدیرانکل میراث فرهنگی و روسای سازمان برنامه و بودجه استان، پاسخ کتبی و مستند میخواهم:
-آن ۱۸ میلیارد ریال وزارتخانه در کدام ردیف نشست و چه سرنوشتی پیدا کرد؟ -نامه مربوط به ۲۲ میلیارد ریال کسری به کدام میز رسید و چرا پاسخ آن به مردم رشت داده نشد؟ -آن ۵ میلیارد تومان اعلامشده از سوی شورا و شهرداری چه سرنوشتی پیدا کرد؟
-اعتبارات فرهنگی و میراثی شهرداری، بودجه بازآفرینی بافت تاریخی و اعتبارات سالانه میراث فرهنگی گیلان در این سالها کجا هزینه شدند و چه کسانی مسوول تخصیص و نظارت بر آنها بودند؟ اگر برای مرمت و موزهسازی بناهای دیگر اعتبار وجود داشت، چرا دانشسرا در اولویت قرار نگرفت؟
اینها پرسشهایی درباره بودجه عمومی است؛ بودجهای که متعلق به مردم است و باید مسیر هزینهکرد هر ریال آن روشن باشد. این متن اتهام نیست؛ مطالبه است. اگر پول هزینه شده، گزارش بدهید. اگر مانده، نشان بدهید. اگر اقدامی ممکن نبوده، توضیح دهید چرا و چه کسی مسئول پیگیری آن است.
و تو، رشتی عزیز؛
شهری که برای جشنهایش گاه یک شب میلیاردها تومان هزینه میکند، برای مدرسهای که معلمانش را پرورانده، دستهایت خالی نیست. اگر ۲۲۰ هزار نفر از ما، هر کدام فقط ۱۰ هزار تومان میدادیم، کسری آن روز تامین میشد. من آماده همراهی با هر گلریزان شفافی هستم که حساب رسمی، ساز وکار مشخص و نظارت مردمی داشته باشد. البته این، پیش از هر چیز، وظیفه مسوولان است، نه لطف شهروندان.
اما حالا که ناگزیر باید در انتظار پاسخ مسوولان و روشنشدن سرنوشت نامهها، وعدهها و اعتبارات بمانیم، دانشسرا دیگر فرصتی برای انتظار ندارد. زمان به زیان این بنا میگذرد و هر باران و برف، بخشی از آنچه را که باید برای نسلهای بعد حفظ کنیم، با خود میبرد.
پس در کنار پیگیری پاسخگویی مسوولان، باید خودمان نیز آستین بالا بزنیم؛ دست در دست تشکلهای مردم نهاد، کنشگران میراث فرهنگی، معماران، دانشگاهیان و شهروندان، برای نجات و حفاظت از دانشسرا همقدم شویم. اینبار نباید فقط درباره ماندن یک بنای تاریخی حرف بزنیم؛ باید برای ماندنش کاری کنیم.
دانشسرا فقط میراث گذشته نیست؛ بخشی از حافظه زنده ماست و حفظ آن، مسئولیت امروز ماست. از امروز، یک شاخه از این صدا را شما ببرید. برف امسال خواهد بارید. دانشسرا چکمه سربازان روس را تاب آورد؛ بگذارید سنگینی بیتفاوتی ما او را زیر نگیرد.
* معمار، پژوهشگر