گیلان سال‌هاست با حضور بالای گردشگران بیگانه نیست، شلوغی و ازدحامی که دیگر به تعطیلات و فصل خاصی محدود نمی‌شود. خیابان‌ها و جاده‌های پرتردد، افزایش رفت‌وآمد خودروها، رونق اقامتگاه‌ها و حضور مسافران در شهرها و روستاها، بخشی از واقعیت امروز این استان شده است.
طبیعت، دریا، جنگل و خوراک محلی، گیلان را به یکی از مقصدهای پرطرفدار سفر تبدیل کرده‌اند، وضعیتی که برای بسیاری از کسب‌وکارها فرصت درآمدزایی به همراه دارد. اما برای مردمی که در همین شهرها و روستاها زندگی می‌کنند، افزایش حضور گردشگران همیشه به معنای رونق و آسایش نیست. زندگی در مقصدی که همواره میزبان مسافران است، هزینه‌هایی دارد که کمتر در محاسبات اقتصادی گردشگری دیده می‌شوند.
یکی از نخستین نشانه‌های افزایش حضور گردشگران، تغییر وضعیت رفت‌وآمد در شهرها و جاده‌های گیلان است. در روزهای پرتردد، مسیری که در روزهای عادی زمان چندانی نمی‌گیرد، ممکن است به سفری طولانی تبدیل شود. این وضعیت برای کسی که چند روزی را به استراحت و تفریح اختصاص داده، بخشی از دشواری سفر است، اما شهروندی که باید به محل کار برسد، فرزندش را به مدرسه برساند و یا برای انجام یک کار روزانه از خانه خارج شود، مسئله‌ای متفاوت است.
ترافیک فقط اتلاف وقت نیست. افزایش مصرف سوخت، دشواری دسترسی خودروهای امدادی، فشار بر معابر و کاهش امکان رفت‌وآمد آسان در محله‌ها، بخشی از پیامدهای آن است. در شهرهایی که شبکه‌ی معابر و ظرفیت پارکینگ‌ها با حجم خودروهای ورودی تناسب کافی ندارد، بار این وضعیت بر زندگی ساکنان سنگین‌تر می‌شود.
***
«فرزاد رشیدی» مدرس و مشاور پروژه‌های مدیریت مقصد گردشگری، معتقد است؛ یکی از موضوعاتی که در برنامه‌ریزی گردشگری کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، تاثیر حضور گردشگران بر زندگی روزمره ساکنان است. به گفته‌ی او، افزایش تردد خودروها، کمبود پارکینگ، سروصدا، افزایش پسماند و شلوغی فضاهای عمومی، به‌ویژه در ایام تعطیلات، می‌تواند آرامش محله‌های مسکونی را تحت تاثیر قرار دهد.
البته رشیدی حضور گردشگران را دارای پیامدهای مثبت اجتماعی نیز می‌داند و معتقد است؛ گردشگری می‌تواند به پویایی اجتماعی، رونق فضاهای شهری و افزایش تعاملات فرهنگی کمک کند اما زمانی که فعالیت‌های گردشگری با کارکرد اصلی محله‌ها هماهنگ نباشد به‌تدریج تعارض میان نیازهای گردشگران و ساکنان شکل می‌گیرد.
او برای توضیح این مساله به محله‌های مسکونی اشاره می‌کند که ممکن است در ایام پرتردد، به محل استقرار واحدهای اقامتی، فعالیت‌های شبانه و رفت‌وآمد گسترده‌ی گردشگران تبدیل شوند. درچنین شرایطی، ساکنان با کاهش آرامش و اختلال در زندگی روزمره مواجه می‌شوند؛ وضعیتی که ضرورت توجه به کاربری فضاهای شهری و مدیریت فعالیت‌های گردشگری را نشان می‌دهد.
از نگاه این مدرس و مشاور مدیریت مقصد گردشگری، نباید حق گردشگر و حق شهروند را در مقابل یکدیگر قرار داد. گردشگر حق دارد از مقصدی باکیفیت، ایمن و برخوردار از خدمات مناسب استفاده کند و شهروند نیز حق دارد از آرامش، امنیت، حریم خصوصی و خدمات شهری مطلوب برخوردار باشد. وظیفه‌ی مدیریت مقصد، ایجاد تعادل میان این دو حق است.
او مدیریت صحیح کاربری فضاهای شهری و مناطق مسکونی، طراحی مسیرها و محصولات متنوع گردشگری برای جلوگیری از تمرکز بازدیدکنندگان در نقاط محدود و توسعه زیرساخت‌های شهری متناسب با جمعیت شناور را از اقدامات ضروری در این زمینه می‌داند.
گردشگری برای بخشی از جامعه محلی فرصت درآمدزایی ایجاد می‌کند. صاحبان اقامتگاه‌ها، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، رانندگان و تولیدکنندگان محصولات محلی می‌توانند از حضور مسافران بهره ببرند. این درآمدها برای اقتصاد گیلان اهمیت دارند و نمی‌توان از نقش گردشگری در ایجاد فرصت‌های شغلی چشم پوشید. اما این موضوع، زمانی شکل دیگری پیدا می‌کند که افزایش تقاضا، هزینه‌ی زندگی ساکنان را نیز بالا ببرد، بی‌آن‌که همه خانوارها از درآمد حاصل از گردشگری سهمی داشته باشند.
بازار مسکن یکی از زمینه‌های مهم بررسی این مساله است. گسترش اجاره‌ی کوتاه‌مدت خانه‌ها و افزایش تقاضا برای خرید ملک در مناطق گردشگرپذیر، این مبحث را پیش می‌کشد که وضعیت دسترسی ساکنان، به‌ویژه جوانان و خانوارهای مستاجر به مسکن چگونه تغییر کرده است. برای پاسخ به این سوال باید روند قیمت اجاره و خرید ملک، میزان گسترش اقامتگاه‌های کوتاه‌مدت و وضعیت درآمد خانوارها بررسی شود.
نسبت دادن تمام افزایش قیمت‌ها به گردشگری، بدون توجه به تورم عمومی و دیگر عوامل بازار مسکن، تصویری ناقص از موضوع ارایه می‌دهد، اما نادیده گرفتن اثر تقاضای گردشگری نیز نمی‌تواند به شناخت دقیق شرایط کمک کند.
در رویکرد مورد تأکید سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) نیز رضایت جامعه‌ی میزبان و مدیریت آثار گردشگری بر زندگی ساکنان، از موضوعات مهم پایداری مقصد به شمار می‌رود. این نگاه نشان می‌دهد که ارزیابی موفقیت گردشگری تنها با شمارش مسافران، میزان اشغال اقامتگاه‌ها یا درآمد کسب‌وکارها امکان‌پذیر نیست، بلکه کیفیت زندگی مردمی که در مقصد گردشگری زندگی می‌کنند نیز باید در این ارزیابی جایگاه داشته باشد
توزیع نابرابر منافع گردشگری در جامعه محلی
در این زمینه «مینا رضایی» کارشناس حوزه گردشگری بر ضرورت توجه به توزیع عادلانه منافع اقتصادی گردشگری تاکید می‌کند. به اعتقاد او با وجود سفرهای پراکنده و حضور گردشگران در طول سال، منافع اقتصادی این فعالیت به طور متوازن میان کسب وکارها و جوامع محلی توزیع نمی‌شود و لازم است رویکرد گردشگری درآمدمحور جای خود را به گردشگری جامعه‌محور و مسوولانه بدهد.
رضایی ساماندهی خانه‌های اجاره‌ای گردشگری، نظارت بر ساخت و سازهای غیرمجاز و حمایت از تامین مسکن مناسب برای ساکنان مناطق گردشگرپذیر را از جمله اقداماتی می‌داند که می‌تواند به حفظ کیفیت زندگی جامعه میزبان کمک کند.
از نظر او، رشد اقامتگاه‌های گردشگری و خانه‌های اجاره‌ای کوتاه‌مدت نباید به کاهش دسترسی ساکنان به مسکن مناسب یا افزایش بی‌رویه قیمت‌ها منجر شود. هزینه‌های روزمره نیز نیازمند بررسی هستند. این‌که آیا قیمت خدمات، خوراک و کالاهای پرمصرف در مناطق گردشگرپذیر به‌ویژه در فصل‌های شلوغ، تغییر محسوسی دارد؟ و یا کدام کسب وکارها از افزایش تقاضا سود می‌برند و کدام گروه‌ها ناچارند هزینه‌های بیشتری بپردازند؟ پاسخ به این سوال‌ها می‌تواند نشان دهد که رونق گردشگری تا چه اندازه به بهبود معیشت جامعه‌ی محلی کمک کرده و چه بخش‌هایی از مردم سهم کمتری از این رونق دارند.
فرزاد رشیدی نیز بر همین مساله تاکید دارد و معتقد است؛ رشد اقتصادی گردشگری زمانی مطلوب است که آثار آن در زندگی بخش گسترده‌ای از جامعه‌ی محلی دیده شود. به گفته‌ی او افزایش درآمد برخی فعالان اقتصادی به‌تنهایی به معنای توسعه‌ی پایدار یک مقصد نیست.
این دیدگاه، موضوع مهمی را پیش روی برنامه‌ریزان گردشگری قرار می‌دهد: درآمد حاصل از حضور مسافران چگونه می‌تواند به گروه‌های بیشتری از جامعه میزبان برسد؟ رشیدی معرفی ظرفیت‌های متنوع شهرها و مناطق مختلف گیلان را یکی از راه‌های جلوگیری از تمرکز شدید تقاضا در چند نقطه و چند روز خاص می‌داند.
فرزاد رشیدی: نباید حق گردشگر و حق شهروند را در مقابل یکدیگر قرار داد. گردشگر حق دارد از مقصدی باکیفیت، ایمن و برخوردار از خدمات مناسب استفاده کند و شهروند نیز حق دارد از آرامش، امنیت، حریم خصوصی و خدمات شهری مطلوب برخوردار باشد. وظیفه‌ی مدیریت مقصد، ایجاد تعادل میان این دو حق است
مینا رضایی نیز تقویت کسب وکارهای محلی را در همین مسیر ضروری می‌داند. به عقیده‌ی او، حمایت از اقامتگاه‌های بوم‌گردی، راهنمایان محلی، تولیدکنندگان صنایع‌دستی و محصولات کشاورزی گیلان و ایجاد ارتباط مستقیم میان این فعالان و گردشگران، باعث می‌شود سهم بیشتری از درآمد گردشگری در جوامع میزبان باقی بماند.
او همچنین بر تقویت زنجیره‌ی ارزش محلی تاکید می‌کند؛ به این معنا که گردشگری به فروش خدمات اقامتی و حمل و نقل محدود نماند و ارتباط آن با کشاورزی، صنایع‌دستی، غذاهای محلی، فرهنگ و دانش‌بومی گسترش پیدا کند. در چنین شرایطی، گروه‌های بیشتری از جامعه محلی فرصت بهره‌مندی از حضور گردشگران را پیدا می‌کنند.
شهر برای اداره زندگی روزمره ساکنان خود به مجموعه‌ای از خدمات وابسته است؛ از جمع‌آوری زباله و تامین آب تا حمل و نقل، پارکینگ و نگهداری معابر. افزایش جمعیت در روزهای تعطیل، تقاضا برای این خدمات را نیز بالا می‌برد. اگر ظرفیت زیرساخت‌ها با این افزایش هماهنگ نباشد، فشار آن در خیابان‌های شلوغ، مخازن زباله پر، کمبود فضای پارک و دشواری ارائه خدمات شهری نمایان می‌شود.
این موارد در گیلان، با توجه به جذابیت طبیعی و گردشگری استان و حضور گسترده مسافران در برخی مقاطع سال، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مدیریت پسماند، حفاظت از منابع و نگهداری محیط‌زیست از جمله مسوولیت‌هایی هستند که با افزایش سفرها نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تری می‌شوند. در چنین شرایطی، سنجش هزینه واقعی گردشگری باید هزینه‌ی خدمات‌رسانی به جمعیت شناور را نیز در بر بگیرد، هزینه‌ای که بخشی از آن از منابع عمومی و بودجه مدیریت شهری تامین می‌شود.
مشارکت مردم؛ حلقه گمشده مدیریت مقصد گردشگری
رشیدی توسعه زیرساخت‌های شهری متناسب با جمعیت شناور و میزان واقعی استفاده از خدمات را یکی از ضرورت‌های مدیریت مقصد می‌داند. از نظر او، برنامه‌ریزی برای گردشگری باید فراتر از تعداد مسافران و ظرفیت اقامتگاه‌ها باشد و آثار حضور گردشگران بر خدمات شهری و زندگی ساکنان را نیز در بر بگیرد.
مینا رضایی: یک راهکار پیشنهادی، ایجاد صندوق‌های محلی یا اختصاص بخشی از درآمد حاصل از گردشگری از طریق دریافت عوارض گردشگری است تا منابع حاصل برای بهبود زیرساخت‌های روستاها، مدیریت پسماند، حفاظت از تالاب‌ها و جنگل‌ها و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان هزینه شود
این مدرس و پژوهشگر حوزه‌ی مدیریت گردشگری بر اهمیت مشارکت ساکنان در تصمیم‌گیری‌های مربوط به توسعه‌ی گردشگری تاکید کرده و می‌گوید: جامعه‌ی محلی نباید فقط زمانی مورد توجه قرار گیرد که اعتراضی شکل گرفته یا مشکلی به وجود آمده است، بلکه باید از ابتدا در شناسایی مسایل، برنامه‌ریزی و ارزیابی عملکرد مقصد نقش داشته باشد.
مینا رضایی نیز مشارکت جوامع محلی در تصمیم‌گیری، تعیین ظرفیت پذیرش گردشگر و مدیریت منابع طبیعی را ضروری می‌داند. به اعتقاد او، وقتی ساکنان در برنامه‌ریزی گردشگری نقش داشته باشند، منافع حاصل از آن با نیازها و اولویت‌های جامعه میزبان هماهنگی بیشتری پیدا می‌کند.
رضایی در کنار این موضوع، ایجاد سازوکارهایی برای بازگشت بخشی از درآمد گردشگری به جامعه‌ی محلی را پیشنهاد می‌کند. او به‌عنوان یک راهکار پیشنهادی، ایجاد صندوق‌های محلی یا اختصاص بخشی از درآمد حاصل از گردشگری از طریق دریافت عوارض گردشگری را مطرح می‌کند تا منابع حاصل برای بهبود زیرساخت‌های روستاها، مدیریت پسماند، حفاظت از تالاب‌ها و جنگل‌ها و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان هزینه شود.
این پیشنهاد از نگاه او می‌تواند راهی برای بازگرداندن بخشی از منافع اقتصادی گردشگری به جامعه میزبان و جبران بخشی از هزینه‌هایی باشد که حضور مسافران بر زیرساخت‌ها و منابع عمومی تحمیل می‌کند. چگونگی طراحی، تعیین سازوکار دریافت و نحوه تخصیص چنین منابعی نیز نیازمند بررسی و تصمیم‌گیری نهادهای مسئول است.
در رویکرد مورد تاکید سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) نیز رضایت جامعه‌ی میزبان و مدیریت آثار گردشگری بر زندگی ساکنان، از موضوعات مهم پایداری مقصد به شمار می‌رود. این نگاه نشان می‌دهد که ارزیابی موفقیت گردشگری تنها با شمارش مسافران، میزان اشغال اقامتگاه‌ها یا درآمد کسب‌وکارها امکان‌پذیر نیست؛ کیفیت زندگی مردمی که در مقصد گردشگری زندگی می‌کنند نیز باید در این ارزیابی جایگاه داشته باشد.
فرزاد رشیدی معتقد است؛ مقصد گردشگری موفق، شهری نیست که فقط گردشگران بیشتری به آن سفر کنند، بلکه شهری است که در آن حضور گردشگران به بهای کاهش کیفیت زندگی ساکنان تمام نشود.
برای گیلان، که ظرفیت‌های طبیعی، فرهنگی و اقتصادی آن زمینه‌ی حضور گردشگران در فصل‌های مختلف سال را فراهم کرده است، رسیدن به چنین وضعیتی نیازمند برنامه‌ریزی هماهنگ میان مدیریت شهری، متولیان گردشگری و جامعه محلی است. حفظ درآمد گردشگری، توزیع عادلانه‌تر منافع آن، حفاظت از منابع طبیعی و توجه به نیازهای روزمره ساکنان باید در کنار یکدیگر دیده شوند.
سخن آخر آن که مهم این نیست که گیلان چگونه گردشگران بیشتری جذب کند، بلکه مهم‌تر آن است که رونق گردشگری تا چه میزان، به زندگی بهتر مردمی منجر شود که میزبان این مسافران هستند.