آیا هنر، مختصِ روزهای بیدردی و خوشاحوالیست؟ در وضعیت بحرانی و گیرودار مسائل اجتماعی و سیاسی، هنر در چه نقطهای قرار میگیرد؟ کارکرد آثار هنری و واکنش مخاطبان در چنین شرایطی چگونه خواهد بود؟
این بار در مرور به گفتوگو با هنرمند، خواننده و پژوهشگر گیلانی، امین حقره، نشستیم، از تجارب و نظرات او در خصوص اهمیت بازنمایی مسائل اجتماعی در هنر و جایگاه ویژه موسیقی در این عرصه جویا شدیم و به کم و کیف آثار موسیقی فولکلور گیلان و جایگاه دغدغهها و دردهای مردمی در این آثار نگاهی انداختیم.
امین حقره (متولد 1357)، هنرمند نامآشنای اهل انزلی، افزون بر کسب تجربه در ساحات مختلف هنری (از تئاتر و کاریکاتور گرفته تا موسیقی و فعالیت در حوزه تاریخ شفاهی) سالها به عنوان مددکار نیز مشغول به کار بوده و با انواع آسیبهای عمیق اجتماعی مواجهه داشته است. شوان، اوخان و شوروم، آلبومهای موسیقیای هستند که او با نام هنری جوما منتشر کرده و شورشی آوازهخوان، تصویرگر اندوه، خروس جنگی، بردباری و اندیشه، بهمن خان و آقای هنر از جمله آثار مکتوب او هستند.
* * * *
* آقای حقره عزیز لطفاً در آغاز گفتوگو برای ما از شرایط خانه، انزلی و بستری که رشد کردید بفرمایید.
-خب! اکثر ماها کاری که الآن داریم انجام میدهیم، متکی بر یک تجربهای از آن در کودکیست. در دوران خردسالی و دانشآموزی ما، کانونها و هم پیشاهنگیهای سابق هنوز فعال بودند. بعضی از بچهها میرفتند کانون پرورش فکری و ما میرفتیم به فضایی که همان پیشاهنگی سابق بود. در مجموعۀ پیشاهنگیِ قدیم که حالا تحت نظارت آموزش و پرورش بود، هنوز همان مکانیزم آموزشی و شکل فعالیتهای پیش از انقلاب برقرار بود.
آن جا در میانۀ دهۀ60 یک آمفی تئاتر جمع و جورِ استانداردی داشت با یک پیانو- سینتی سایزر بزرگ و باشکوه. کارمندی ارمنی هم داشت به نام خانم اوهانجانیان که مدرس پیانو بود. من تئاتر را از روی همین صحنه شروع کردم. اولین مواجه مستقیم من با موسیقی هم همان جا به واسطۀ ایشان اتفاق افتاد. بعدها هم در دوران تحصیلات ابتدایی و دبیرستان اکثرا در نمایشهای موزیکال به عنوان آوازخوان حضور داشتم.
بندرانزلی در میانۀ دهۀ60 یک آمفی تئاتر جمع و جورِ استانداردی داشت با یک پیانو- سینتی سایزر بزرگ و باشکوه. کارمندی ارمنی هم داشت به نام خانم اوهانجانیان که مدرس پیانو بود. من تئاتر را از روی همین صحنه شروع کردم. اولین مواجهۀ مستقیم من با موسیقی هم همان جا به واسطۀ ایشان اتفاق افتاد
* چقدر تحت تاثیر فعالیتهای هنری برادر بزرگتان بودید؟
-دوران کودکی من مصادف بود با دوران جنگ و اصولا تا اوایل دهه 70، موسیقی به شکل امروز در کار نبود و هرچه بود یا موسیقی میلیتار (نظامی) بود یا سرودهای انقلابی. برادرم علی که پنج سال از من بزرگ تر است در آن زمان (وقتی دانش آموز ابتدایی و راهنمایی بود) هم خیلی جدی تئاتر کار می کرد و هم عضو یکی از گروه های سرود فعال و مطرح استان و کشور بود.
من هم ناظر فعالیت هایش بودم. خب شهر هم کوچک بود. و ناخودآگاه هر مرحلهای را که ایشان رد میکرد و پا به مرحلۀ دیگر از کار هنری میگذاشت دیگران چون احتمالا استعدادی مشابه استعداد او در من می دیدند می خواستند بروم و جایش را پُر کنم! البته شاید خودم هم بدم نمیآمد و برای همین تجربهشان میکردم. از اجرای تئاتر تا اجرای موسیقی روی صحنه. تا این که یک جایی به خودم آمدم و دیدم دوست دارم هویت مستقلی از برادرم که حالا دیگر خیلی هم بین مردم گیلان محبوب بود داشته باشم. پس تصمیم گرفتم مسیر دیگری را دنبال کنم.

* فعالیت های شما را در مطبوعات، به ویژه در زمینه کاریکاتور در همین زمان آغاز کردید؟
-بله. من در زمینه کاریکاتور یک استعدادهایی داشتم و اواخر دهه70، کار کاریکاتور در مطبوعات را آغاز کردم. در «گیلان امروز» مسئول صفحۀ طرح و کاریکاتور شدم و کارهایم در مطبوعات سراسری و تخصصی کاریکاتور (مثل توانا) منتشر می شد، تا این که بعد از انتشار یکی از آثارم، از طرف مراجعی از ادامۀ کار مطبوعاتی در این زمینه منع شدم. بعد از آن بود که کارهای پژوهشی و البته نوشتن در مطبوعات را به صورت جدی آغاز کردم.
بعدها دبیر بخش موسیقی در بعضی از جراید شدم. البته چون رشتهام مددکاری بود و در حوزۀ آسیب ها با بهزیستی و انجمن حمایت از زندانیان همکاری داشتم، دیگر در حوزه مسائل اجتماعی هم مینوشتم. از سال ۸۴ هم تحت تاثیر ارتباطم با زندانیان به عنوان مددکار، پروژۀ «فرهنگ محبس» (واژه ها و اصطلاحات کاربردی در زندانهای ایران) را شروع کردم. سال90 به پایان رساندمش که بعد از سالها آن هم با کلی حذفیات منتشر شد! بعد هم تا مدتها تمرکزم روی پروژۀ تاریخ شفاهی موسیقی گیلان بود.
گفتوگوهای زیادی را با موزیسین های قدیمی گیلانی و غیر گیلانی و فعالان این حوزه انجام دادم که بسیاری از آن ها به صورت کتاب، یا پرونده، یا مقالات و گفتگوهای منفرد در مطبوعات منتشر شد. از این کار هم دو هدف داشتم. ثبت تاریخ، و هم حفظ سرمایه های موسیقیایی، و دیگر معرفی و فراهم کردن امکان حضور دوبارۀ هنرمندانی که به دلایلی سالها بود که از ارتباط با مخاطبین خودشان محروم مانده بودند.
در واقع من از اواخر دهۀ70 تا سال ۹۹ (جز در موارد محدودی آن هم تحت شرایطی خاص، مثلا در خواست یکی از ترانه سازان قدیمی گیلان برای ثبت و ضبط آثارش) هیچ فعالیت جدی و عملی موسیقایی انجام ندادم. البته در این مدت و در حین گفتوگوها و پژوهشها حول موسیقی، دغدغهام ترانه بود و پیوند موسیقی و متن و تاریخ و تحولات اجتماعی برایم اهمیت ویژه داشت.
من و برادرم به ندرت دربارۀ کارهایی که خودمان در زمینۀ هنر می کنیم با هم حرف می زنیم. آن چه که برای مان مهمتر است روابط خانوادگی است که همیشه در کیفی ترین شکل ممکن بوده
*آموزش موسیقی را از کجا و نزد چه کسی شروع کردید؟
-هیچکس! تمام کارهایی که انجام دادم (به جز تئاتر که آموزش های اولیه ام مدرسهای بود و آن هم وارد آموزشهای آکادمیک با اساتید درجه یک نشدم) بدون آموزش و کاملا خودانگیخته بودند. حتی در زمینه طراحی و کاریکاتور هم! البته همان طور که گفتم حضور برادر بزرگترم و دیدن و شنیدن کارهایش همیشه برایم اسباب انگیزه بود. ضمن این که به من اعتماد به نفس هم میداد.
*سراغ یادگیری ساز هم رفتید؟
-نه به صورت جدی. کاملا شخصی و خصوصی، فقط در حد این که بدانم کارکرد سازهای ایرانی و جهانی چگونه است و از فضاهای موسیقایی مختلف سر در بیاورم.
* وقتی کار موسیقی (آهنگسازی و آواز و اجرا) را به صورت جدی آغاز کردید رویکرد برادرتان چگونه بود؟ نهی میکرد یا تشویق؟
-من و برادرم به ندرت درباره کارهایی که خودمان در زمینۀ هنر میکنیم با هم حرف میزنیم. آن چه که برای مان مهمتر است روابط خانوادگی است که همیشه در کیفیترین شکل ممکن بوده. من خوشبخت بودم که در نوجوانی و آغاز راه، او را همیشه چند قدم جلوتر از خودم دیدهام.

*در خصوصِ پروژۀ جوما چطور؟ از آلبومها و اجراها، هیچ بازخوردی به شما نداده است؟
-ببینید! ما حتما کارهای همدیگر را میبینیم و میشنویم و میخوانیم اما عموما با هم در این زمینهها حرف فنی نمیزنیم.
* خب! از جوما بگویید. از کجا شروع شد؟ ایده اش از کجا آمد؟
-جوما فقط یک پروژه نیست. مجموعهای از پروژههاست در حوزههای مختلف فرهنگ و هنر. اما چون موسیقی، هنریست که فراگیرتر و پرمخاطب تر است، جوما را با آن وجه موسیقاییاش بیشتر میشناسند.
زمانی که داشتم روی پروژه موسیقاییاش ایده پردازی و برنامهریزی میکردم، مایل بودم خودم فقط مولف و سرپرست پروژه باشم و کار را با همکاری دیگر هنرمندان به انجام برسانم. خیلیها هم مدنظرم بودند منتها یا با محتوای کار هماهنگ نبودند یا به دلایلی از عهده ش بر نیامدند.
به هر حال بعد از سال 1399 که موانعی برایم پیش آوردند و از کار و مشاغلی که داشتم تعلیق شدم، تصمیم گرفتم که خودم علاوه بر تالیف و برنامهریزی، اجرای پروژه را هم بر عهده بگیرم.
برای من که ابعاد اجتماعی موسیقی برایم همیشه مهم بوده، فراتر از ابعاد مالی یا آن امور حرفهای هنر، این مورد خیلی تعیین کننده است. برای همین هم هست که ترانه¬های جوما به ساده ترین و ارزان ترین و سهل الوصول ترین شکل ممکن به مخاطب عرضه می شود
* یعنی اگر تعلیق نمیشدید و آن موانع شغلی را برای تان پیش نمیآوردند تصمیم نداشتید خودتان ترانههایی که ساختید را اجرا کنید؟
-نه. در آن شرایط اصلا. دغدغه ام پژوهش بود و میخواستم تمرکزم صرفا روی همین موضوع باشد.
*چرا از خواندن اِبا داشتید؟
-ابا نداشتم. دغدغه اصلی ام چیز دیگری بود. همین حالا هم همین جور است. آن موقع مسالهام بیشتر مسایل اجتماعی بود. کار در حوزه آسیبهای اجتماعی، یک چیز همهوقت است. من هم فقط تحصیلاتم در این زمینه نبود. مهارتم بود و تجاربی داشتم که به دلیل موقعیتی که در آن قرار گرفته بودم، خیلیها از آن تجربهها بیبهره بودند. خب! وقتی تو در فضایی کار میکنی که میتوانی زمینه آن آسیبها را بشناسی در واقع چندین قدم جلوتر از باقی همکارانت هستی. این را هم بگویم که کسب درآمد و معیشت از کار مددکاری یا کار در حوزه آسیب ها، هیچ وقت برایم خوشایند نبود. البته مشکلی در این خصوص نمیبینم و این فقط نظر من است. یعنی روحیات من اینگونه بوده و است. برای همین هم همیشه حرفهای جدا از این مباحث داشتهام. بیست و چند سال حسابدار و مدیر مالی بودهام و تا زمانی که مجبور به استعفا شدم، مشغول به همین کار بودم.
* شما اشاره داشتید که تخصص تان حسابداری و مدیر مالی بود. پس چطور این همه سال به عنوان مددکار با زندانیان و گروه های آسیب دیده کار میکردید!؟
-بله. من تخصص و حرفهام ابتدا حسابداری بود. در واقع پس از پایان دوران دبیرستان، از یک موسسه فنی مدرک حسابداری گرفتم و بعد با شرکت در آزمون قوه قضاییه به عنوان حسابدار استخدام شدم.
در ابتدای خدمت هم من را به انجمن حمایت از زندانیان معرفی کردند. منتها به دلایلی تا مدتها پست سازمانی ام را تحویل ندادند! این مربوط است به سال 1379. داستانش طولانی است اما خلاصه این که چون دیدند به مسائل اجتماعی علاقه مندم و پیشتر هم زمینه هایی داشتم من را به واحد مددکاری انجمن و زندان معرفی کردند. البته واحدی در کار نبود و وقتی سر کارم حاضر شدم دیدم مدیر دبیرستانی که در آن تحصیل میکردم و حالا دوران بازنشستگی را سپری میکرد، تنها پشت یک میز نشسته است. پس کارم را با ایشان شروع کردم و خیلی زود هم ایشان پستش را تحویل داد و من شدم مسئول دایره مددکاری! و از آن روز، و حتا بعد از ادامۀ تحصیل، دیگر احکام سازمانی را به عنوان مدیر مالی دریافتم، به موازاتِ امور مالی، ادامه اش دادم تا حالا. تا حدی که تقریبا همه من را به عنوان یک مددکار می شناسند نه مدیرمالی که حرفه ام بود و تخصص ش را داشتم.
البته برای خالی نبودن عریضه و چون می خواستم یک عقبه آکادمیک هم در حوزهای که در آن فعالیت جدی میکردم داشته باشم، همان اوایل، کنکور دادم و در رشته روانشناسی پذیرفته شدم.
جایی که بحث فقر و گرسنگی مطرح باشد دیگر انتظار زیادی برای تولید و عرضۀ محصولات با کیفیت نباید داشت. وقتی اقتصاد ضعیف میشود، عمق همهچیز کم میشود. وقتی فقرِ، فساد و جنگ و… پیش میآید، هنر هم طبقاتی می شود و برای خیلی ها در مراتب چندم اهمیت قرار میگیرد
* شما همیشه دغدغه اجتماعی داشتید و این هم در کتابها و پژوهشهایتان آشکار است و هم در آثاری که در پروژه جوما خلق کردید. قطعاً فعالیت شما در زمینه آسیبهای اجتماعی و مددکاری هم بر فعالیتهای فرهنگی شما اثرگذار بوده است. کمی در این باره بفرمایید.
-من هرکاری کردم، اول خودم را یک مددکار اجتماعی یا جستجوگر تاریخ و فرهنگ دیدم بعد آن کار را انجام دادم. اگر کسی بخواهد روان مرا بکاود، درمییابد که من هیچ کدام از این کارها را بدون رویکرد اجتماعی- تاریخی انجام ندادهام. مثلا اگر من ترانهای ساختم، محال است که پدید آوردنش فقط معطوف به یک حادثه یا احوالاتی شخصی بوده باشد.
یعنی مواجه من با آن موضوع آنقدر تکرار شده، آن قدر برایم اهمیت پیدا کرده و بُعد اجتماعی داشته، که اول تبدیل به مساله ذهنیام شده، بعد در شکل یک اثر موسیقایی کلام محورِ روایتگر، خلق و ارائه شده. حالا چرا ترانه؟ فهم من از تمام هنرها این است که موسیقی و اصلا فراتر از موسیقی، ترانه، پرنفوذترین، سهلالوصولترین، همهفهمترین، کیفیترین واسطه است برای انتقال پیام. خب من سالها تئاتر کار کردم، مدتها در انجمن سینما فعالیت داشتم، در حوزه هنرهای تجسمی فعالیتهای زیادی داشتم و با این پیش فرض برای خودم به نتایجی رسیده ام.

ببینید! شما یک تابلوی نقاشی را فقط بر روی دیوار گالری میتوانید درست ببینید و شاید بفهمیدش. یا این که باید با هزینۀ گزافی آن را بخرید و در خانه بگذارید. خب! چند نفر آن نقاشی را میبینند؟ آن نقاشی که خریدید دیگر فقط برای شماست و فقط مهمانان شمااند که میتوانند آن را ببینند.
فیلم سینمایی را شما باید درون سالن سینما و یا در یک مکانی مشابه آن، تحت شرایط ویژه ببینید. اما نمیتوانید فیلم را حین کار، رانندگی، زیر دوش یا هنگام آشپزی تماشایش کنی. رمان هم همین شکلیست. شما نمیتوانید در حین انجام این کارها کتاب دست بگیرید. البته که با امکانات امروزه می توانید صوتی اش را گوش کنید! خب! می بینیید که اینجا پای صدا در میان است.
این جا قصد فروکاستن از اهمیت سایر هنرها ندارم اما براساس چگونگی کیفیت ارتباط با مخاطب، موسیقی در مرتبهای بالاتر از همۀ هنرها ایستاده است. در موسیقی اینسترومنتال، باز هم موانعی هست، شما باید تخیل کنید که مثلا خالق اثر چه می گوید. اما ترانه می تواند واجد همان کیفیت های هنری باشد اما هیچ کدام از این موانع ارتباطی را هم نداشته باشد. وقتی موسیقی و کلام با هم درمیآمیزند، به نظرم یک امکان وسیع و گسترده ای فراهم و ظرفیت بی نهایتی را آزاد میکند. ترانه میتواند پیام عمیقتر و البته همه فهمتری به مخاطب انتقال بدهد و هم گستره بسیار بیشتری را پوشش بدهد.
جدا از این که در کشور ما موسیقی ارزانتر هم هست و در دسترستر. برای من که ابعاد اجتماعی موسیقی برایم همیشه مهم بوده، فراتر از ابعاد مالی یا آن امور حرفهای هنر، این مورد خیلی تعیین کننده است. برای همین هم هست که ترانههای جوما به ساده ترین و ارزان ترین و سهل الوصول ترین شکل ممکن به مخاطب عرضه می شود. به همکاران رسانه ای مان سپردهام وقتی کسی آلبومهای ما را خواست، بی هیچ محدودیتی مطابق امکان و توانی که دارد و در کوتاه ترین زمان ممکن-از طریق رسانههای مجازی، به دستش برسانند. مثلا برای مخاطبی که خارج از ایران است، این روزها پرداخت مالی کار سختیست. و من باور دارم که این نباید مانعی برای تعامل ما با هم باشد.
دغدغۀ جوما در پدید آوردن ترانه هایش در حد بضاعت به هم زدن این تصور جعلی از گیلان و گیلانی بوده. و دیگر این که این اعتماد به نفس در هنرمند گیلک زبان ایجاد شود که به زبان گیلکی حرفی فراتر از مرزهای فرهنگی و جغرافیایی بزند
* اگر بخواهیم سیری را ترسیم کنیم، هسته اولیه، دغدغههای اجتماعی و مسائل اجتماعی هستند که تبدیل به تاریخ و حافظه جمعی میشوند و میتوانند در موسیقی باکلام و به لطف ترانه به گوش مخاطب برسند و بر او اثر بگذارند. بدیهی به نظر میرسد که هنرمندان فعال در این حوزه هم از این اثرگذاری آگاه باشند. با این حال، گویا هرچه که آموزش موسیقی و تولید آثار موسیقی فراگیرتر میشود، به همان نسبت هم کیفیت آثار تولیدی و ترانهها پایین میآید. به نظر شما چرا این طور است؟
-ببینید! اقتصاد و اگر بخواهم صریح تر بگویم پول برای تثبیت و ترویج ایده و کار هنرمندانه بسیار بسیار تعیین کننده است. از آن طرف هم وقتی اقتصاد یا همان پول، در اکثر جاها به عنوان تنها اولویت باشد کیفیت هم در مرتبه پایینتری میایستد. و سمت دیگر ماجرا؛
بسیاری از تبلیغهای مرتبط با غذاخوریها و رستورانها و.. را ببینید. چیزی که مهم است حجم غذا و رنگ و لعاب فراوان و البته قیمتِ به نسبت ارزانش است. مردمی که توان اقتصادی پایینی برای خرید محصولات با کیفیت دارند، برایشان صف میبندند و با لذت آن چیز بی کیفیت و حتما مضر را میخورند. چون هدف اینجا ارضای آن کاستیهای روحی و هم البته پر کردن شکم است.
بله. جایی که بحث فقر و گرسنگی مطرح باشد دیگر انتظار زیادی برای تولید و عرضۀ محصولات با کیفیت نباید داشت. وقتی اقتصاد ضعیف میشود، عمق همهچیز کم میشود. وقتی فقرِ، فساد و جنگ و… پیش میآید، هنر هم طبقاتی می شود و برای خیلی ها در مراتب چندم اهمیت قرار میگیرد. این جا دیگر «هنر برتر از گوهر آمد پدید» در لفظ است و در موقعیتهای حیاتی میرود و بین اولویتهای بسیارِ دیگرِ اکثریت مردم، گم و گور می شود.
مرد یا زنی که سرپرست یک خانواده است، وقتی فرزندش گرسنه است، مریض است و… هرچقدر هم که اهل هنر باشد، هنر را میگذارد کنار و به معیشت خانواده فکر میکند. و این کاملا بدیهیست.
در این شرایط خیلی از هنرمندها (اگر بشود اسمشان را هنرمند گذاشت) و عوامل تولید آثار هنری؛ برای بقا هم که شده استانداردهای شان را با سلیقه مخاطب یا کارفرماهایی که با هر اهداف و مطامعی قرار است برای آنها پول خرج کنند هماهنگ میکنند. هنرمند و هنرش می شوند تابع سلیقۀ بازار. و نتیجهاش هم همین که شما اشاره کردید.

با این حال حتا من فکر میکنم همیشه یک عددی از جامعه هم هستند که تن به این ماجراها نمیدهند. یا هنوز در آن سختی و صعوبت و تنگدستی قرار نگرفتهاند و یا حتی اگر معیشت شان هم تنگ باشد، میخواهند اصالتشان را حفظ کنند. اینها تحت هر شرایطی برای پاکیزگی روح و روان شان ارزش بالایی قائلاند. برای همین در همین شرایط سخت هم تا آنجا که بتوانند تئاتر و فیلم خوب میبینند، موسیقی خوب می شنوند، کنسرت خوب میروند و کتاب خوب میخوانند و…
یک مشکل دیگر ما این است که عده زیادی از دو طرف (پدیدآورندگان و مصرفکنندگان و مخاطبین هنر) در شرایطِ دشوار نه جنگ و نه صلح فعلی! در وضعیت معلقی که قرار داریم، در این بحرانهای عظیم اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و…که گرفتارش هستیم، گوشه گیری پیشه کرده اند. در واقع بسیاری کسانی که میتوانستند هنر خوب بسازند و هنر خوب ببینند و بشنوند دیگر نمیسازند و نمی بینند و رهایش کرده¬اند. افسرده¬اند و قید همه چیز را زدهاند.
در این شرایط البته که از ساختارهای مثلا فرهنگی و هنری حاکمیت هم هیچ انتظاری نیست. در واقع اگر خودشان مخرب فرهنگ نباشند، چندان موثر هم نیستند. متاسفانه از رسانههای رسمی منتسب به نظامات رسمی فرهنگی در بسیاری مواقع جز محتوای سخیف و مبتذل کمتر چیزی دیده، شنیده و خوانده می شود.
خب! ما هم اگر کاری میکنیم در واقع میخواهیم در حد بضاعت مان یک اثر حتا کوچکی بگذاریم. که جلوی وجدان مان شرمسار نباشیم. خودمان را ارضا میکنیم که فقط یک کاری انجام دادهایم و بیکار ننشستهایم.
* چرا اجراهای شما همیشه کوچک و خصوصیست و اجراهای بزرگ ندارید؟
-به دو دلیل. یک این که قصد نداریم وارد فضاهای محدودکننده رسمی بشویم. همیشه تمام دغدغه خود من این بوده که توی کار هنر مستقل بمانم. پس فضاهای خودمان را خودمان برای ارایه و اجرا میسازیم و طبیعتا عموما این فضاها به نسبت کوچکاند. و نکته دوم این که کانسپت پروژه جوما همین شکل ارایه را میطلبد. مواجهه از نزدیک، رو در رو و بی واسطه با مخاطب.
فضای نقد در گیلان اساساً وجود ندارد. در رسانه ها تقریبا هیچ نگاه نقادانۀ قابل تامل و با پشتوانۀ نظری نسبت به آثار هنری منتشر نشده یا اجراهای برگزار شده دیده نمی شود. این در حوزۀ موسیقی حتا پررنگ تر هم هست. و البته این مساله بر کل فضای موسیقی ایران هم حاکم است
* یعنی هیچ وقت برای دریافت اجراهای بزرگ و رسمی و عمومی اقدام نمیکنید؟
-فعلا هرگز! البته این رویکرد من است و به دیگرانی که در فضای رسمی فعالیت میکنند خرده نمیگیرم. و این موضع را ابدی و همیشگی هم نمیدانم. در واقع منظورم این است که حالا نمیشود! اما اگر روزی شرایط محترمانه و شرافتمندانه و برابری در نظامات فرهنگی کشور حاکم بشود آن وقت میشود به این شکل از ارایه هنر فکر کرد.
ببینید! منظورم از نظام فرهنگی محترم و برابر، یکی اش مسالۀ حضور خانمهای خواننده است که اصلا امکان فعالیت در همین فضای رسمی را ندارند و در فضای غیررسمی هم فعالیتشان جرم انگاشته می شود! خب! من چطور میتوانم تا زمانی که نیمی از جامعه نمیتواند هنرش را که بخشی خدادادی ست و بخشیش را با کوشش و ممارست به دست آورده به صورت رسمی ارایه کند، در همان فضای کاملا مردانه و تک جنسیتی حاضر باشم و بعد فکر کنم که کار خاص و ویژهای انجام دادهام. پس تنها کاری که میتوانم انجام بدهم این است که خودم را تا حد ممکن در موقعیت برابر قرار بدهم که یعنی من هم درک شان میکنم و با آنها همدلی دارم.

* دغدغه و مساله شما از همان ابتدا، فراتر از آن مساله اجتماعی که گفتید، برای ساخت ترانه چه بود؟
-دغدغهام همیشه این بوده که چرا ما که در این خطه در دوران معاصر، همواره پیشگام تحولات اجتماعی و فرهنگی و هنری بودهایم، و برای تجربه کردن هوای تازه و آن نوخواهیها هم متحمل هزینههای بسیاری شدیم؛ چرا اینها در ترانههایمان کمترین بازتابی ندارد؟ چرا هر وقت هر جایی از موسیقی و ترانه گیلان یاد میشود سریع در ذهن مخاطب یک موسیقی و ترانه بیدرد و دغدغه، برآمده از روستا و حتا جغرافیایی بدوی و توسعه نیافته و دور از مدنیت مدرن تصویر میشود؟ تصویری کاملا خلاف حقیقت و عکس آن چه در جهان واقع رخ داده است.
دغدغه جوما در پدید آوردن ترانههایش در حد بضاعت به هم زدن این تصور جعلی از گیلان و گیلانی بوده. و دیگر این که این اعتماد به نفس در هنرمند گیلک زبان ایجاد شود که به زبان گیلکی حرفی فراتر از مرزهای فرهنگی و جغرافیایی بزند. به مخاطبی فکر کند که حالا دیگر در دورترین جای جهان امکان شنیدنش را دارد.
در شرایط امروز دنیا که به واسطه فناوری های نوین دیگر عملا مرزی وجود ندارد، این که هنرمندی در هر گوشه از جهان و با هر قومیت و زبانی، هنرش را محدود به فقط قوم و قبیلۀ خودش ببیند اتفاق خوشایندی نیست و نشانۀ توسعه نیافتگی و عقب ماندگیست.
حالا هدف جوما این بوده که این مرزها را نبیند و این که بتواند با اعتماد به نفس، به زبان مادری، هبه واسطۀ موسیقی و ترانه به مفاهیم اساسی و بزرگ فکر کند و آن را هم با دیگرانی با هر زبان و ملیتی به اشتراک بگذارد.
* بخشی از مخاطبان شما گیلک هستند یا به نوعی به زبان گیلکی وقوف دارند و برخی دیگر از مخاطبان شما چیزی از زبان گیلکی نمیدانند. مثل بسیاری از مخاطبان شما در اجراهای خارج از گیلان. بازخوردهایی که از این قبیل افراد دریافت کردید، چگونه بوده است؟
-این بخش ماجرا برای خود من بسیار شورانگیز است؛ این که حالا دیگر مخاطبین غیر گیلک جوما بیشتر از مخاطبین گیلک زبانش هستند عالی ست. این بازخورد را هم از یکی از همان نخستین اجراهایی که در تهران داشتیم و با اجرای اولین قطعه گرفتم. در واقع اگر بخواهم حقیقت را بگویم خودم هم بهت زده شدم وقتی دیدم در سالنی که اکثریت حاضرین غیر گیلک بودند همه دارند با ترانهای گیلکی همراهی میکنند! خب! این همان معجزه قصه و موسیقی است که همیشه عرض میکنم.
بخش عمدۀ موزیسین های گیلانی (آنها که ساکن گیلان اند) انگار آن اعتماد به نفس لازم برای خلق و ارائه اثر را ندارند. یعنی بیشتر از آن که خودشان اثری خلق کنند تمایل به بازخوانی آثار قدما دارند
* در سالهای ابتدایی فعالیت تان، در رسانه های جوما قطعاتی منتشر می شود که اصلاً نمیدانستیم با صدای چه کسیست؟ دلیلی داشتید برای این شکل از حضور در فضای رسانه ای؟
-بله. میخواستم مخاطب بی واسطه و مستقیم فقط با خود اثر مواجه بشود و ببینم که این شکل ارایه اثر موسیقیایی آن هم به زبان گیلکی، بدون بهرهمندی از نام و نشان کسی که پدیدآورنده آنهاست و یا هر امکان تبلیغاتی دیگر، چگونه و تا کجا میتواند پروژه را پیش ببرد.
*یکی از ضعفهای ما در حوزه موسیقی، ارتباط نسبتاً ضعیف اهالی موسیقی با اهالی شعر و ادبیات است. حتی وقتی همکاریای صورت میگیرد و بخت یار میشود و قطعهای دیده میشود، باز هم کمتر پیش میآید که اصلاً مخاطب بداند شاعر آن اثر کیست؟! حتی گاهی اصلاً در انتشار آثار هم دقت نمیشود و مخاطب پیگیر در جستوجوهای اینترنتی هم به نتیجه نمیرسد. اما در جوما ما شاهدیم که هر آهنگی که منتشر میکنید با عکس خود شاعر در کاور همراه است.
یعنی شما فقط توجهتان به آن ترانه و روایت نیست و به خود شاعر هم توجه بسیاری دارید. در آلبومهای شوان، اوخان و شوروم شما از شاعران مختلفی خواندهاید مثلِ ابوالقاسم منتظری، اصغر عاشور، جهانگیر سرتیپپور، اباذر غلامی، محمد فارسی، محمد بشرا، بیژن نجدی، حسن خوشدل، رمضان پورطاهر، محمدعلی اخوات و جوانترین شاعر این جمع، آقای طوافی لاهیجی. آیا شاعری را از قلم انداختهام؟
نادر نیکنژاد در همین آلبوم تازه و فریدون مشیری هم هستند. شاید یکی دوتا هم از یادم رفته باشد.
-هیچ کدام از اینها بدون انگیزه و هدف نبود. یکی از دغدغههای من هم از آغاز همین بود. ما عکس شاعر را روی جلد آهنگ قرار دادیم که اساسا در فضای موسیقی ای که خواننده محور است، کاری نامتعارف و نادر است. البته دلیل این کار واضح است. شعر یکی از ستونهای ترانه است. و وقتی شما شاعر اثر را نمیبینید، در واقع خود ترانه را نمیبینید. خب! این جفای تاریخی که به شاعر میشود بالاخره یک جایی باید تمام شود! همان طور رسم بد کم توجهی به نوازندگان در هنگام نشر آثار یا اجراهای صحنه هم باید مورد بازنگری قرار بگیرد.

* بازخوردی که تا حالا از پیشکسوتان موسیقی گیلان گرفتید چطور بود؟
-واقعیت این است که پیشکسوتان موسیقی گیلان ارتباط چندانی با جریان موسیقی مستقل ندارند. یعنی اکثرشان اساساً مخاطب موسیقی آلترناتیو در هر سبکی نیستند. اما در کل کنشگران فرهنگ و هنر گیلان در این مدت بسیار همراه و حامی بودند. بیشترین همراهی را هم از پژوهشگران و شاعران گیلانی دیدم. با اهل پژوهش بسیار درباره روایتها و خاستگاه تاریخی شان به گفتگو نشستهایم و بسیاری از شعرا با مهربانی برخی شعرهاشان را به جوما هدیه داده اند که باعث خوشبختی ماست.
منتها نکته ای که هست فضای نقد در گیلان اساسا وجود ندارد. در رسانه ها تقریبا هیچ نگاه نقادانه قابل تامل و با پشتوانه نظری نسبت به آثار هنری منتشر نشده یا اجراهای برگزار شده دیده نمی شود. این در حوزه موسیقی حتا پررنگ تر هم هست. و البته این مساله بر کل فضای موسیقی ایران هم حاکم است.
* خودتان چه نقدی به فضای موسیقی گیلان دارید؟
-خود من و کارهایی که مرتکب شده ام حتما واجد نواقص و اشکالاتی هست که خب. آن را باید دیگرانی مطرح کنند.
منتها اگر بخواهم اینجا به عنوان یک روزنامه نگار با سابقه کار در حوزۀ موسیقی نقدی را مطرح کنم این است که بخش عمده موزیسین های گیلانی (آنها که ساکن گیلان اند) انگار آن اعتماد به نفس لازم برای خلق و ارابه اثر را ندارند. یعنی بیشتر از آن که خودشان اثری خلق کنند تمایل به بازخوانی آثار قدما دارند. دیگر، بی توجهی به ظرفیت های زندگی معاصر در خلق اثر است. یعنی در همان آثار معدودی که خلق می شود بازتاب وقایع معاصر بسیار کم به چشم می خورد. به همین دلیل برخی آثار به روز نیست یا مطابق میل نسل معاصر نیست و بسیاری شان مقبول نظر نسل تازه نیستند و به حافظه تاریخی موسیقیاییشان هم اضافه نمیشوند و نکته دیگر بیتوجهی به اقتصاد هنر است.
در شرایطی که اکثر هنرمندان از مسایل اقتصادی گلایه دارند تلاش سازماندهی شدهای برای خودگردان شدن و تامین اقتصاد پروژههای هنری شان با حمایت مخاطبین هنر ندارند. خب! طبیعی است که در این شرایط هنر یا باید وابسته به بودجه و حمایت نهادهای دولتی یا خصولتی شود یا وامدار اسپانسرهای معلوم الحال.
در شرایطی که اکثر هنرمندان از مسائل اقتصادی گلایه دارند تلاش سازماندهی شده ای برای خودگردان شدن و تامین اقتصاد پروژه¬های هنری شان با حمایت مخاطبین هنر ندارند. خب! طبیعی است که در این شرایط هنر یا باید وابسته به بودجه و حمایت نهادهای دولتی یا خصولتی شود یا وامدار اسپانسرهای معلوم الحال
* در آثار مکتوب شما (که بسیاری از آنها هم در راستای همین فعالیتهای شما در حوزه موسیقی قابلبررسی هستند) حرفهای نگفتهای طرح شده است. این اتفاق، اتفاقیست که معمولا در تاریخ شفاهی پیش میآید. هنرمند، حرفهایی را در آثارش بیان میکند و حرفهای نگفتهای هم در او باقی میماند که در جاهایی مثل همین گفتوگوهای تاریخ شفاهی خود را نشان میدهد.
شورشی آوازهخوان (زندگی احمد عاشورپور)، تصویرگر اندوه (زندگی محمد کوچکپور کپورچالی)، بردباری اندیشه (زندگی شریف لطفی)، خروس جنگی (زندگی جلیل ضیاپور)، بهمن خان (زندگی بهمن صالحی) ، زندگی و زمانه آذر فخر، ورنیشین (زندگی حسن خوشدل)، آقای هنر (زندگی منوچهر ویسانلو)، فرهنگ محبس، نگارش جستاری در کتابی به گردآوری خانم آیدا مرادی آهنی و… برخی از آثار مکتوب شما هستند.
به نظر شما انجام کارهای تاریخ شفاهی و تجاربی که از این طریق منتقل میشود در کیفیت دیگر آثار تولیدی، به طور خاص تولید آثار موسیقی چه تأثیراتی میتواند داشته باشد؟!
-یک بخش عمدهای از محصولات موسیقایی در همه جای جهان، همواره ریشه و مبنای تحقیقی _ پژوهشی داشته اند. پژوهش هم سه وجه دارد. یک وجه اسنادی ست که در آن پژوهشگر به جستجو در میان اسناد و مدارک تاریخی و معاصر میپردازد. یک وجه دیگر آن میدانی و مشاهده گرانه است و دیگری صورتِ مصاحبه و گفتگو دارد. همه این کارهای پژوهشگرانه هم حتما باید دلیل و منطق و انگیزه ای داشته باشد.
-در خصوص کارهای مکتوبی هم که من تا حال انجام دادهام، حتما ماجرا و علت و انگیزهای باعث شده. یعنی این گونه نبوده که نشسته باشم و بگویم حالا بروم یک کتابی هم بسازم! این در خصوص همه ترانههایی که ساخته ام هم صدق می کند.
مثلا شما از کتاب آقای هنر گفتید. آقای ویسانلو یکی از مهمترین شخصیتهای گیلان در حوزه موسیقی است که در دهه 40 رهبر ارکستر رادیو گیلان بود. من در گذشته، مجموعه مقالاتی هم در مطبوعات کار کرده بودم درباره ارکسترهای شماره 1 و 2 رادیو گیلان. موضوعی که پیشتر کسی به طور جدی به آن نپرداخته بود.
رادیوی گیلان در دهه 40 دو ارکستر دیگر داشت با خوانندگی آقای گلچین و مسعودی که آقایان جنتی و امانی، رهبری شان را برعهده داشتند. خب! وقتی روی این دست پروندهها کار میکنید فقط تاریخ نیست که ثبت میشود. شما قدم به قدم با آثاری که در این دوران خلق شدهاند و بسیاری شان ناشنیده مانده اند مواجه میشوید. آثاری که میتوانند به ظرفیت فرهنگی و موسیقیایی این سرزمین اضافه کنند. در واقع پژوهش یا حتا ثبت تاریخی شفاهی اقدامیست برای حفط میراث هویتی و فرهنگی.
این اتفاق (رسیدن از یک کار جستجوگرانه و پژوهش محور به خلق مجموعهای شنیداری) دقیقا در آلبوم اوخان رخ داد. من روی کتاب اوخان و ترانههایی که جهانگیرخان سرتیپ پور در دوران اشغال گیلان در دهه 20 نوشته بود کار میکردم. به مرور از متن ترانه ها و هم اسنادی که به دست میآمد به فهم بهتری از فضای ترانهها رسیدم که هیچ نت و نسخه شنیداری از آنها در دسترس نبود. در نهایت هم همین کار جستجوگرانه و ارتباط با خانواده و مرتبطین ایشان به بازآفرینی بخشی از گنجینه موسیقایی گیلان منتهی شد.
دیگر کتابها و مقالات هم بهانه نگارش شان همین گونه بوده. مثلا کتابهایی درباره زندگی و آثار حسن خوشدل، تیمور گورگین احمد عاشورپور و… در حوزه موسیقی. و هم کتابهایی در دیگر حوزههای هنر مثل خروس جنگی (که درباره آغازگران جنبش نوگرایی در هنر ایران است)
*خیلی ممنون از وقتی که گذاشتید. فکر میکنیم حرفی جا مانده است؟
-ممنون. همه حرفها را زدیم دیگر…