عمر طرح احداث کنارگذرانزلی چنان بلند است که پیشینه نصفه و نیمه ماندنش به خاطرات پیوسته و امید به اتمامش، خیالی دور بهنظر میرسد.
پروژه مسیر کنارگذر انزلی با هدف کاهش بار ترافیک درون شهری و توسعه حمل و نقل کالا از سال 1377 با وجود هشدارهای تبعات منفی محیط زیستی آغاز شد و در سال 1379به سبب وجود موانع محیط زیستی، چندسالی متوقف ماند که پس از پیگریهای متعدد، ادامه اجرای این طرح میسر شد ولی هنوز به پایان نرسیده است.
متاسفانه آثار منفی این طرح بر تالاب ارزشمند انزلی و زیستمندانش از یک سو و وجه نامطلوب نیمهکاره ماندنش از دیگر سو به منظری تبدیل شده که آه از نهاد آدمی روانه آسمان میسازد. حالا حکایت این طرح نیمهکاره باردیگر بر سر زبانها افتاده، چراکه اخیرا وقوع تصادف در محدوده پل موقت نهنگروگا به مرگ دو انسان انجامیده است.
پس از این حادثه شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقل کشور اعلام کرد که پل موقت نهنگروگا درتالاب به دلیل شدت فرسودگی از نظر فنی و اقتصادی قابل ترمیم نیست و باید جمعآوری شود. البته روابط عمومی این شرکت یادآور شده که وضعیت نامناسب پل نهنگروگا و نواقص موجود در آن پیش از این طی مکاتبات و تذکرات لازم به عوامل ذیربط اعلام شده بود.
این شرکت همچنین در بخشی دیگر از گزارشش با بیان این که در حادثه اخیر دو فروند قایق بهصورت همزمان از زیر پل عبور کردهاند و نحوه عبور همزمان و رعایت نشدن احتیاط و فاصله ایمن لازم از عوامل موثر در وقوع حادثه اعلام شده، اظهار کرد که فرسودگی و عدم قابلیت تردد از روی پل مربوط به وضعیت روسازه آن است و این موضوع با گاباری و فضای آزاد زیر پل برای عبور قایقها، از نظر فنی دو موضوع مجزا محسوب میشود.
پروژه مسیر کنارگذر انزلی با هدف کاهش بار ترافیک درون شهری و توسعه حمل و نقل کالا ازسال 1377باوجود هشدارهای تبعات منفی محیطزیستی آغاز شد و در سال 1379به سبب وجود موانع محیط زیستی، چند سالی متوقف ماند
گلایههای مردم
به درازا انجامیدن طرح کنارگذر انزلی یکی از گلایههای مردم انزلی است. در این میان باید توجه داشت که عبور و مرور قایقهای ماهیگیری، تفریحی و ورزشی در مسیرهای آبی، امری معمول در انزلی محسوب میشود و بخشی مهم از زندگی و معیشت مردم این شهر به آن وابسته است.
«مرتضی قلیزاده» سهامدار یکی از تعاونیهای قایقرانی انزلی در باره تبعات منفی پلهای موقت کنارگذر به مرور گفت: این پلها به محیط زیست آسیب رساندهاند، چرا که موجب افزایش تجمع رسوب در تالاب شدهاند. از سوی دیگر در سالهای اخیر شاهد تصادفات منجر به فوت در محدوده این پلها بودهایم.
وی افزود: پایههای پل نهنگروگا به شدت پوسیده است و هرلحظه امکان فرو ریختن آن وجود دارد. این در حالی است که تعداد زیادی ماهیگیر برای صید با قلاب روی آن حضور پیدا میکنند. لازم به ذکر است فواصل بین پایههای پل کم است که اگر بیشتر بود کمتر شاهد تصادفات بودیم و همچنین انباشت زباله و چوب به دنبال سیلابهای فصلی در پایپل کمتر میشد.
این قایقران تصریح کرد: تکمیل پروژه کنارگذر میتواند نقش بسیار مثبتی در کاهش بار ترافیک داخل شهر داشته باشد اما متاسفانه نیمهکاره مانده و پلهای موقت کنار گذر به جای این که در اجرای پروژه موثر باشند، موجب آسیب شدهاند.
پل موقت فرسوده ماند؛ قهرمان رفت
«سعید آفتابی حسین»، استاد دانشگاه، عضو هیئت علمی و متخصص حوزه حمل و نقل، در واکنش به حادثه تلخ نهنگروگا، ضمن ابراز تاسف از جانباختن دوتن از هم میهنان، بر ضرورت تعیین تکلیف فوری پل موقت، بررسی آثار فنی و محیط زیستی آن و پاسخگویی متولیان پروژه کنارگذر بندرانزلی تاکید و اظهار کرد: گاهی یک حادثه ترافیکی خواه زمینی یا دریایی، فقط یک رخداد ساده نیست. بعضی اوقات میان یک خبر کوتاه مبنی بر جانباختن در سانحهای، نام انسانی قرار میگیرد که برایمان، بسیار بیشتر از صرفا فقدان یک همنوع خواهد بود؛ نامی که بخشی از خاطره، افتخار و هویت آن شهر را با خود حمل میکند.
«محمد نوری» یکی از دو نفر در گذشته حادثه اخیر، برای بندرانزلی چنین نام پرآوازهای بود؛ مردی از شهر اولینها، دریادلی که سالها با آب و قایق زیست و نخستین مدالآور قایقرانی ایران در مسابقات آسیایی بود.
او از پیشکسوتان نامآشنای قایقرانی گیلان و از افتخارات ورزش کشور به شمار میرفت؛ مردی که بخش بزرگی از زندگیاش با همین شهر، همین فرهنگ دریایی و این خاستگاه قوهای سپید گرهخورده بود. و چه تلخ است که سرنوشت او در همان جایی رقم خورد که سالها در آن زیسته و برای نام ایران افتخار آفریده بود.
سرنوشت کنارگذر
آفتابی حسین درباره وضعیت مدیریتی دستگاه اجرایی متولی پروژه کنارگذر انزلی گفت: موضوع امروز فقط جمعآوری یک پل فرسوده نیست. سوال بزرگتر این است که بعد از نزدیک به سه دهه از آغاز پروژه و با وجود بیش از هفت سال حضور مستمر مدیر حوزه طرحهای شرکت ساخت و توسعه در گیلان، مردم باید چه زمانی پاسخ روشنی درباره آینده این پروژه دریافت کنند؟
«محمد پردلنژاد» بیش از هفت سال است که مسوولیت حوزه طرحهای شرکت ساخت و توسعه در گیلان را بر عهده دارد. هفت سال برای یک مسوول اجرایی، زمان کوتاهی نیست. در چنین بازهای انتظار میرود گلوگاههای پروژه بهطور کامل شناسایی شده، اولویتها مشخص، موانع تعیین تکلیف و یک برنامه روشن، زمانبندیشده و قابل سنجش برای اتمام پروژه ارائه شده باشد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: امروز دیگر بیان اینکه پروژه مشکل اعتباری، قراردادی، فنی یا اجرایی دارد، بهتنهایی پاسخ محسوب نمیشود. مردم باید بدانند نتیجه این سالهای مدیریت چیست و افق پیشروی پروژه کجاست؟ مدیریت پروژه فقط حفظ وضع موجود نیست.
مرتضی قلیزاده: این پلها به محیط زیست آسیب رساندهاند، چرا که موجب افزایش تجمع رسوب در تالاب شدهاند.از سوی دیگر در سالهای اخیر شاهد تصادفات منجر به فوت در محدوده این پلها بودهایم
مدیریت یعنی مساله را قبل از تبدیل شدن به بحران، شناسایی و برای آن راهحل ارایه کنیم. اگر یک سازه موقت سالها در محیطی حساس باقی مانده، اگر خوردگی آن قابل مشاهده بوده، اگر خطرات تردد در اطراف آن وجود داشته و اگر پروژه اصلی همچنان به نتیجه نرسیده است، اینها موضوعاتی نیستند که صرفا پس از وقوع حادثه درباره آنها تصمیم گرفته شود.
وی همچنین یادآور شد: برای من، این موضوع تازه نیست. پیش از این نیز به عنوان یک کارشناس، پیش بینی خطرات وضعیت کنونی کنارگذر، طولانی شدن اجرای پروژه، ملاحظات ایمنی و آثار استمرار پلهای موقت را در قالب تحلیلهای کارشناسی، مکاتبات و گزارشهای مختلف به مسوولان حوزه طرحهای شرکت ساخت و توسعه در گیلان و مراجع مربوطه گوشزد کرده بودم.
امروز تاسف اصلی این است که بخشی از این هشدارها باید پیش از حادثه به تصمیم اجرایی تبدیل میشدند. این همان نقطهای است که مدیریت پیشگیرانه از مدیریت پس از حادثه جدا میشود؛ نباید منتظر بمانیم حادثهای اتفاق بیفتد تا موضوعی که سالها قابل پیشبینی بوده، در دستور کار فوری قرار گیرد.
کنارگذری که هنوز تمام نشده
آفتابی حسین در بخشی از اظهاراتش گفت: کنارگذر بندرانزلی بخشی از محور سراسری آستارا-گرگان است که با هدف کاهش تردد خودروهای سنگین از محدوده شهری و ارتقای شبکه حملونقل منطقه احداث شد.
عملیات اجرایی پروژه از سال ۱۳۷۷ آغاز شده و طی نزدیک به سه دهه، عوامل مختلفی از جمله ملاحظات محیط زیستی، توقفهای اجرایی و قضایی، تغییرات طراحی، تغییر پیمانکاران و مشاوران، مسائل قراردادی، تحریمها و محدودیت منابع مالی بر روند آن اثر گذاشته است.
این پروژه حدود ۱۶ کیلومتر طول دارد و با وجود گذشت سالهای طولانی، هنوز به بهرهبرداری کامل نرسیده است. در میانه مسیر نیز پل بزرگ نهنگروگا به طول حدود ۱۳۳۱ متر قرار دارد؛ سازهای که به دلیل شرایط خاص تالاب، نوسانات سطح آب و ملاحظات محیط زیست، یکی از پیچیدهترین و زمانبرترین بخشهای پروژه محسوب میشود. تکمیل این پل فقط یک موضوع عمرانی نیست. این سازه از منظر حمل و نقل، ایمنی، محیط زیست، مدیریت بحران و حتی تابآوری شبکه ارتباطی بندرانزلی اهمیت دارد.
پلهایی که قرار بود موقت باشند
پلهای موقت موجود در این محدوده، در اصل برای تامین دسترسی کارگاهی و تردد ماشینآلات و کامیونهای حمل مصالح در دوره اجرای پروژه احداث شده بودند. در زمان احداث، چنین راهکاری با توجه به نیازهای کارگاه قابل درک بود؛ اما نمیتوان نیازهای سه دهه قبل را بدون بازنگری، مبنای تصمیم امروز قرار داد.
گفتنی است که مجموعه پلهای موقت سهگانه کلویرروگا، پیربازارروگا و سوسرروگا در سال ۱۴۰۱ با پیگیری فرمانداری شهرستان بندرانزلی جمعآوری و دمونتاژ شدند، اما پل موقت نهنگروگا همچنان باقی ماند.
ولی اکنون اولویت باید روشن باشد. بدین ترتیب که پل فرسوده باید با رعایت الزامات ایمنی و زیستمحیطی هرچه سریعتر جمعآوری شود. واقعیت این است دیگر موضوع، دفاع از ادامه بهرهبرداری از این سازه نیست؛ موضوع این است که چرا تعیین تکلیف آن باید تا امروز به تعویق میافتاد.
سعید آفتابی: نباید منتظر بمانیم حادثهای اتفاق بیفتد تا موضوعی که سالها قابل پیشبینی بوده، در دستور کار فوری قرارگیرد. راهکار نهایی، تکمیل پل اصلی نهنگروگا و پایان دادن به بلاتکلیفی کنارگذر بندرانزلی است
خوردگی؛ خطری که نباید منتظر حادثه میماند
این متخصص حملونقل با اشاره به تصاویر موجود از وضعیت پایهها اظهار کرد: خوردگی شدید اجزای فلزی در محیط مرطوب و تالابی، موضوعی نیست که بتوان از کنار آن به سادگی عبور کرد. سازهای که برای دورهای محدود طراحی شده، اگر قرار باشد سالها بیشتر مورد استفاده قرار گیرد، باید بهطور مستمر پایش و در صورت نیاز تقویت شود. اگر بنا بود این پل برای سالهای طولانی باقی بماند، ارزیابی و تقویت آن باید خیلی زودتر انجام میشد. امروز دیگر ادامه استفاده از یک سازه فرسوده، با توجه به شرایط موجود و دستور جمعآوری، قابل دفاع نیست.
اهمیت آبراه
این کارشناس با اشاره به دهانههای نسبتا کوچک پلهای موقت تاکید کرد: پلهایی با دهانههای عمدتا حدود چهار متر و در برخی نقاط تا حدود شش متر در کنار پایههای متعدد، علاوه بر ایجاد محدودیت برای حرکت و مانور شناورها، میتوانند بر رفتار جریان آب نیز اثرگذار باشند.
در طول سال، عبور گیاهان تالابی، پسماندهای شناور و رسوبات از این مسیر میتواند در اطراف پایهها موجب انباشت شود. از منظر هیدرولیکی نیز پایههای متعدد میتوانند با تغییر موضعی الگوی جریان، زمینه افزایش رسوبگذاری در اطراف خود را فراهم کنند.
این موضوع بهویژه در سامانه حساسی مانند تالاب انزلی اهمیت دارد و لازم است اثر سازههای موقت بر جریان آب و ارتباط آبی میان روگاها، تالاب، محدوده بندرگاه و دریای کاسپین با نگاه علمی بررسی شود.
ضرورت بازنگری در نیازهای امروز
انزلی به یک مسیر جایگزین نیاز دارد؛ اما نه یک پل موقت دیگر. آفتابی حسین با بیان این جمله، بر ضرورت بازنگری در نیازهای امروز تصریح کرد و گفت: جمعآوری پل موقت فعلی لزوما به معنای حذف هرگونه ارتباط در این محدوده نیست؛ اما باید نیاز امروز را از نیاز سه دهه قبل تفکیک کرد. اگر آن زمان هدف اصلی، عبور کامیونهای حمل مصالح و ماشینآلات سنگین بود، امروز باید دید واقعا چه سطحی از تردد و با چه نوع وسایل نقلیهای ضرورت دارد.
وی افزود: اگر نیاز به این مسیر صرفا برای خودروهای سبک، دسترسی اضطراری، امدادرسانی یا نیازهای محدود کارگاهی باشد، منطقی نیست همان الگوی قدیمی با تعداد زیادی پایه در بستر روگا تکرار شود. در صورت اثبات ضرورت وجود یک مسیر موقت، میتوان به جای آن، سازهای با دهانه بزرگتر و حداقل پایههای میانی، برای مثال یک پل خرپایی مناسب، با رعایت الزامات سازهای، هیدرولیکی و محیط زیستی طراحی کرد.
بندرانزلی به دلیل شرایط خاص شبکه دسترسی، در زمان بحران، انسداد مسیر یا تراکم شدید ترافیکی، به ارتباطات جایگزین نیاز دارد و پل غازیان نباید تنها گزینه ارتباطی شهر در شرایط اضطراری باشد.
بنابراین همزمان با جمعآوری پل فرسوده، میتوان ضرورت یک ارتباط موقت جدید را بررسی کرد؛ اما این بار نه به عنوان تکرار یک راهکار قدیمی، بلکه به عنوان یک مسیر محدود و هدفمند برای شرایط اضطراری و دسترسیهای ضروری.
وی تاکید کرد: باید سازهای با حداقل مداخله در بستر روگا، ظرفیت و مأموریت مشخص و عمر بهرهبرداری معین طراحی شود؛ تا هم نیازهای امروز پاسخ داده شود و هم یک پل موقت دیگر به میراث چند دههای شهر تبدیل نشود.
«محمد نوری» یکی از دو نفر در گذشته حادثه اخیر، برای بندرانزلی چنین نام پرآوازهای بود؛ مردی از شهر اولینها، دریادلی که سالها با آب و قایق زیست و نخستین مدالآور قایقرانی ایران در مسابقات آسیایی بود
اهمیت پایان یک بلاتکلیفی
آفتابی حسین با بیان این که راهکار نهایی، ساخت پل موقت جدید نیست، اظهار کرد: راهکار نهایی، تکمیل پل اصلی نهنگروگا و پایان دادن به بلاتکلیفی کنارگذر بندرانزلی است.
اکنون که حادثه تلخی رخ داده و دستور جمعآوری پل صادر شده است، باید از این شرایط بحرانی برای یک تصمیم جامع استفاده کرد؛ نه اینکه صرفا یک سازه جمع شود و چند سال بعد دوباره با مسالهای مشابه مواجه شویم.
ازاین رو انتظار میرود متولیان پروژه، بهویژه مدیریت حوزه طرحهای شرکت ساخت و توسعه در گیلان، یک برنامه شفاف و قابل سنجش درباره آینده کنارگذر ارائه کنند؛ برنامهای که در آن زمانبندی تکمیل پل نهنگروگا، منابع مالی، جبهههای کاری، تمهیدات ایمنی و وضعیت دسترسی منطقه تا زمان تکمیل پروژه مشخص باشد.
وی در پایان گفت: «محمد نوری» نباید فقط یک نام در فهرست جانباختگان یک حادثه باشد. او بخشی از تاریخ ورزش بندرانزلی، استان گیلان و ایرانزمین بود؛ مردی که از همین آبها برای ایران عزیز افتخار آفرید. تلخ است که یک پل موقت، نزدیک به سه دهه باقی بماند و یک قهرمان با اخلاق، دیگر در میان ما نباشد
.کاش این پل، پیش از آنکه فرسوده شود، جمع میشد؛ کاش این پروژه، پیش از آنکه به یک زخم چنددههای تبدیل شود، تمام میشد؛ و کاش هشدارهای فنی، پیش از آنکه رنگ حادثه بگیرند، شنیده میشدند. کاش…
و اما اکنون دیگر وقت وعده نیست؛ وقت تعیین تکلیف است.