پیامد و دستاوردهای مهاجرت اقوام به گیلان در گفت‌وگو با فردین علیخواه؛
پذیرش تفاوت‌ها، نشانه سرمایه اجتماعی است
موضوع مهاجرت اقوام به استان‌های شمالی کشور پدیده‌ای است که اگرچه همواره در این منطقه متداول بوده است اما در سال‌های اخیر با ظهور الگوهای جدید مصرف و ترویج اغذیه‌های مختلف از دیگر اقوام و ساکنان این کشور، شدت و سرعت بیشتری پیدا کرده است. به نحوی که به تدریج ابعاد وسیع‌تری به خود گرفته است.
تاکنون در این باره پژوهش و تحقیق مستقلی منتشر نشده است اما ظواهر و مشاهدات بیرونی نشان می‌دهد که ورود مهاجرین از دیگر استان‌های کشور به مناطق شمالی و خصوصا گیلان، این بار با آمیختگی و تعلقات بیشتری همراه بوده است.
در این مصاحبه «فردین علیخواه» نویسنده کتاب‌هایی همچون «بسترهای اجتماعی مصرف گرایی» «جامعه‌شناسی سلبریتی» ،« از لذت آنی تا ملال فوری» و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان معتقد است؛ برای بررسی این پدیده نیازمند تحقیقات وسیع‌تر با پرسش‌های عمیق‌تری مواجه‌ایم.
از جمله اینکه آیا کسانی که به گیلان مهاجرت می‌کنند، صرفا در این منطقه سکونت پیدا می‌کنند یا به‌تدریج وارد شبکه روابط اجتماعی و مشارکت‌های محلی هم می‌شوند؟ آیا خودشان را بخشی از جامعه محلی می‌دانند و جامعه میزبان نیز آنها را به‌عنوان عضوی از اجتماع می‌پذیرد؟
به تعبیر روشن‌تر، آیا مهاجران ساکن دایمی هستند؟ یا مالکان خانه‌های دوم و جمعیت فصلی محسوب می‌شوند؟ و ده‌ها پرسش دیگری که نیازمند تحقیق گسترده‌تری است. با این همه، به رغم همه این‌ها، مدارای فرهنگی و ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها می‌تواند یکی از سرمایه‌های اجتماعی و حتی مزیت‌های این استان باشد.
***
*در سال‌ها و ماه‌های اخیر مهاجرت اقوام و دیگر شهروندان از قوم و تبار دیگر، سرعت بیشتری پیدا کرده به نحوی که آمیختگی این اقشار و اقوام به این نقطه رسیده که برخی از همین اقوام، رستوران‌ها و اغذیه‌های مربوط به خودشان را دایر کرده‌اند. اغذیه‌هایی همچون آش شیراز، فلافل ابواحمد اهواز، نان و کباب کردستان، رستوران کباب تبریزی، کافه رستوران ماهی جنوب …آیا این تنوع و تعدد، آمیزش اقوام و زندگی در کنار یکدیگر در مجموع فرهنگ و هویت قومی گیلان را تهدید می‌کند یا به رشد و تقویت فرهنگی و زیست اجتماعی این منطقه می‌انجامد؟
– من فکر می‌کنم در مواجهه با این موضوع، ابتدا باید یک تفکیک قایل شویم. آیا صرفا درباره ورود غذاها، رستوران‌ها و کسب‌وکارهای متعلق به اقوام و مناطق دیگر به گیلان صحبت می‌کنیم یا این موضوع بهانه‌ای است برای پرداختن به مساله‌ای بزرگ‌تر؛ یعنی تاثیر افزایش مهاجرت و حضور فرهنگ‌های مختلف بر هویت فرهنگی و قومی گیلان؟ به نظرم این دو موضوع به هم مرتبط‌اند، اما نباید آنها را یکی گرفت.
به‌طور کلی، من تنوع فرهنگی را در بلندمدت پدیده‌ای مثبت می‌دانم. تعامل فرهنگ‌ها می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای جامعه میزبان ایجاد کند و به پویایی اجتماعی و فرهنگی بینجامد. در بسیاری از جوامع، مواجهه فرهنگ‌های مختلف به‌تدریج نوعی رقابت فرهنگی به وجود می‌آورد. ممکن است این رقابت در ابتدا با انگیزه‌های تجاری آغاز شود، اما به‌مرور ابعاد فرهنگی و هویتی هم پیدا کند.
ما می‌توانیم به این هم فکر کنیم که گسترش قهوه زمینه‌ای برای بازتعریف و عرضه متفاوت چای فراهم کرده باشد. یعنی یک پدیده جدید، به‌جای اینکه الزاما سنت قبلی را حذف کند، ممکن است آن را به نوآوری و بازآفرینی وادار کند
برای مثال، وقتی رستورانی با غذاهای شیرازی، اهوازی، کردی یا تبریزی در گیلان فعالیت می‌کند، این اتفاق می‌تواند فرهنگ غذایی گیلان را هم به تحرک وا دارد تا داشته‌های خودش را بهتر بشناسد، با کیفیت بیشتری عرضه کند و برای معرفی آنها ابتکار عمل بیشتری به خرج دهد. نکته مهم این است که این تبادل فرهنگی یک‌طرفه نیست.
امروز می‌بینیم که میرزا قاسمی، به‌عنوان یکی از غذاهای شناخته‌شده گیلان به‌تدریج در منوی رستوران‌های شهرهایی مانند اصفهان، شیراز، تهران و مشهد هم جای خود را باز کرده است. آیا مردم شیراز باید نگران باشند که چرا میرزا قاسمی در رستوران‌های شهرشان عرضه می‌شود؟ طبیعتا نه. این اتفاق می‌تواند نشانه‌ای از گسترش و شناخته‌شدن یک غذای محلی باشد. به همین ترتیب، حضور غذاهای مناطق دیگر در گیلان را هم نباید لزوما تهدیدی برای هویت غذایی این منطقه تلقی کنیم.
نمونه دیگر، گسترش فست‌فود در ایران است. فست‌فود اساسا ریشه‌ای در فرهنگ غذایی ایرانی نداشت، اما با ورود و گسترش آن، غذاهای ایرانی از سفره مردم یا منوی رستوران‌ها حذف نشدند. هر دو در کنار یکدیگر به حیات خود ادامه دادند و هرکدام مخاطبان و مصرف‌کنندگان خودشان را پیدا کردند. بنابراین، ورود یک فرهنگ غذایی جدید الزاما به معنای حذف یا تضعیف فرهنگ غذایی پیشین نیست.
باید به این نکته هم توجه کنیم که کسی که به گیلان سفر می‌کند، معمولا علاقه‌مند است غذاهای گیلانی را تجربه کند؛ همانطور که مسافر شیراز یا اصفهان به دنبال تجربه غذاهای محلی آن مناطق در آن‌جاست. یکی از انگیزه‌های مهم گردشگران، آشنایی با ویژگی‌ها و تجربه‌های بومی مقصد سفر است و غذا بخش مهمی از این تجربه به شمار می‌رود. بنابراین، فرهنگ غذایی گیلان همچنان یکی از سرمایه‌های مهم گردشگری این منطقه است.
اتفاقا در سال‌های اخیر، رستوران‌های خوب و حرفه ای نه تنها در رشت بلکه سایر شهرهای استان، با تمرکز بر غذاها کاملا شکل گرفته‌اند. این اتفاق نشان می‌دهد که فرهنگ غذایی بومی ما ظرفیت حضور موفق در فضای امروز را دارد و می‌تواند در قالب کسب وکارهای جدید، با کیفیت و هویتی مشخص عرضه شود.
بنابراین، در کنار توجه به حضور رستوران‌های متعلق به اقوام دیگر، باید این تحولات را هم ببینیم؛ یعنی توجه کنیم که غذاهای گیلانی چگونه توانسته‌اند جایگاه خودشان را حفظ کنند و حتی با شکل و شیوه‌ای تازه به مخاطبان معرفی شوند.
در این زمینه، تجربه شخصی جالبی هم دارم. چند سال پیش یادداشتی نوشته بودم و در آن از گسترش فرهنگ قهوه‌نوشی در گیلان ابراز نگرانی کرده بودم. تصورم این بود که شاید رواج قهوه به‌تدریج جایگاه چای را در فرهنگ روزمره مردم گیلان کم‌رنگ کند.
اما امروز در مرکز شهر رشت می‌بینیم که چای گیلان به شکلی سنتی عرضه می‌شود و علاقه‌مندان و حتی نسل معروف به زد در مرکز شهر روی چهارپایه‌ها می‌نشینند و چای می‌نوشند، ما می‌توانیم به این هم فکر کنیم که گسترش قهوه زمینه‌ای برای بازتعریف و عرضه متفاوت چای فراهم کرده باشد. یعنی یک پدیده جدید، به‌جای اینکه الزاما سنت قبلی را حذف کند، ممکن است آن را به نوآوری و بازآفرینی وادار کند.
در مجموع، فکر می‌کنم نباید صرفا از زاویه تهدید به ورود فرهنگ‌های دیگر نگاه کنیم. مساله مهم این است که فرهنگ بومی ما در مواجهه با این تنوع چه واکنشی نشان می‌دهد و تا چه اندازه ظرفیت بازتعریف و بازآفرینی خود را دارد. اگر این تعامل به رقابت فرهنگی سازنده منجر شود، حتی می‌تواند به تقویت هویت محلی کمک کند.
محلیّت قرار نیست در برابر تغییرات منفعل بماند یا صرفا در موضع دفاعی قرار بگیرد؛ بلکه می‌تواند از دل همین تغییرات، ظرفیت‌های خودش را دوباره کشف کند، آنها را به شکلی تازه عرضه کند و حضور پررنگ‌تری در زندگی امروز داشته باشد.
* آیا این اتفاق اجتماعی را به منزله یک نوع پذیرش اجتماعی گیلانی‌ها می‌دانید؟ یا اجبار و فشار اجتماعی اقوام دیگر باعث شد به هر نحوی خود را منطبق با این منطقه کنند؟
– من فکر می‌کنم برای پاسخ به این سول باید میان حضور یک کسب وکار و تحمیل خودش به جامعه تفاوت قایل شویم. صرف اینکه یک رستوران یا کسب وکار متعلق به یک قوم یا منطقه دیگر در گیلان فعالیت می‌کند، به این معنا نیست که آن کسب‌وکار در حال تحمیل فرهنگ خود به جامعه میزبان است. در یک اقتصاد رقابتی، کسب‌وکارها تلاش می‌کنند مشتری جذب کنند و سهمی از بازار به دست آورند.
مدارا به معنای از دست دادن هویت نیست؛ اتفاقا جامعه‌ای که از هویت و اعتماد به نفس فرهنگی برخوردار است، می‌تواند با آرامش بیشتری تفاوت‌ها را بپذیرد
این تلاش برای گسترش فعالیت اقتصادی را نباید لزوما به معنای فشار فرهنگی یا اجتماعی تلقی کرد. مثال می زنم. آیا افزایش صعودی رستوران‌های کره‌ای یا چینی یا هندی در جهان به معنای گسترش فرهنگ این کشورها در کشورهای میزبان این رستوران‌هاست؟ به نظرم لزوما نیست.
از طرف دیگر، اگر این کسب‌وکارها توانسته‌اند در گیلان فعالیت کنند و مشتری پیدا کنند، بخشی از این موفقیت احتمالا به وجود تقاضا و پذیرش از سوی مصرف‌کنندگان محلی بر می‌گردد. یعنی نباید نقش و انتخاب مردم گیلان را نادیده بگیریم. مردم صرفا مصرف‌کنندگان منفعل نیستند؛ آنها انتخاب می‌کنند که چه چیزی را بخرند، کجا غذا بخورند و از چه کسب وکاری استقبال کنند. کاش آماری در این خصوص داشتیم که مشتری‌های این رستوران‌ها چه کسانی هستند؟
البته این به معنای آن نیست که هر نوع گسترش اقتصادی الزاما عادلانه و بدون پیامد است. اگر کسب وکارهای تازه وارد به دلیل برخورداری از سرمایه بیشتر، شبکه‌های اقتصادی گسترده‌تر یا امتیازهای خاص، امکان رقابت نابرابر با فعالان بومی پیدا کنند، آن‌وقت می‌توان درباره فشار اقتصادی بر کسب‌وکارهای محلی صحبت کرد. اما این مساله با تحمیل فرهنگی تفاوت دارد و برای اثبات آن باید شواهد مشخصی داشت.
بنابراین، من ترجیح می‌دهم این اتفاق را در وهله اول نشانه تعامل اقتصادی و اجتماعی و ظرفیت پذیرش جامعه گیلان بدانم نه تحمیل از سوی کسب وکارهای متعلق به اقوام دیگر. در این خصوص یعنی پذیرش به معنای کلی آن فکر می‌کنم باید بیشتر توضیح بدهم.
به نظرم مهم‌ترین نکته این است که گیلان برای حفظ هویت خودش مجبور نیست درهایش را به روی فرهنگ‌های دیگر ببندد. اتفاقا یکی از ویژگی‌هایی که در تصور عمومی مردم ایران درباره گیلانی‌ها وجود دارد، این است که آنها مردمانی بافرهنگ، اهل مدارا و روشنفکر هستند. البته این ویژگی‌ها را نباید اموری ذاتی یا خصلت‌هایی تغییرناپذیر دانست. به گمان من، یکی از زمینه‌های شکل‌گیری چنین ویژگی‌ای در مردمان گیلان، ارتباطات تاریخی گیلان با جهان بیرون بوده است.
گیلان در طول تاریخ به دلایل جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی، منطقه‌ای منزوی و جدا افتاده نبوده است. ارتباطات تجاری، رفت‌وآمدها و مواجهه با گروه‌ها و فرهنگ‌های مختلف به‌تدریج تجربه‌ای از زیستن در کنار تفاوت‌ها در این جامعه ایجاد کرده است. شاید بتوان گفت بخشی از آنچه امروز به‌عنوان گشودگی فرهنگی و پذیرش تفاوت در میان گیلانی‌ها شناخته می‌شود، حاصل همین تجربه تاریخی باشد.
بنابراین، اگر ارتباط با فرهنگ‌های دیگر در شکل‌گیری بخشی از ویژگی‌های فرهنگی جامعه گیلان نقش داشته، دشوار است که امروز همان ارتباطات را صرفا تهدیدی برای هویت گیلانی بدانیم. البته این به معنای نادیده گرفتن آسیب‌های احتمالی مهاجرت یا تغییرات نامتوازن در ساختار اجتماعی و محیطی گیلان نیست؛ بلکه به این معناست که باید میان پیامدهای نامطلوب و فرصت‌های فرهنگی همزیستی تمایز قائل شویم. به نظرم مدارا و پذیرش نه نشانه ضعف هویت محلی، بلکه می‌تواند نشانه پویایی و اعتمادبه‌نفس یک جامعه باشد.
باید به این نکته مثبت هم توجه داشت. کسانی که به گیلان مهاجرت می‌کنند، لزوما فقط به دلیل کمبود آب، خشکسالی یا برخورداری این استان از منابع طبیعی و اقلیم مناسب، آن را انتخاب نمی‌کنند. البته عوامل محیطی و طبیعی مهم‌اند، اما تمام ماجرا نیستند. گیلان برای بسیاری از افراد، علاوه بر سرزمین آب و جنگل، یک فضای اجتماعی و فرهنگی خاص هم به شمار می‌آید.
به نظر می‌رسد بخشی از جذابیت این منطقه به تصوری برمی‌گردد که از مردم گیلان و ویژگی‌های فرهنگی آن دارند؛ تصوری از جامعه‌ای اهل مدارا و تساهل که در آن تفاوت‌های فرهنگی و سبک‌های مختلف زندگی با پذیرش بیشتری مواجه می‌شوند.
بنابراین، مهاجرت به گیلان را نباید فقط نوعی جابه‌جایی برای دسترسی به منابع طبیعی یا فرار از شرایط نامساعد اقلیمی دانست. گاهی افراد در جست‌وجوی کیفیت متفاوتی از زندگی اجتماعی و فرهنگی هستند و گیلان را به اعتبار همین ویژگی‌ها انتخاب می‌کنند. اگر چنین برداشتی درست باشد، مدارای فرهنگی و ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها می‌تواند یکی از سرمایه‌های اجتماعی و حتی مزیت‌های این استان باشد.
در ادبیات علوم اجتماعی و سیاسی، مدارا و تساهل از جمله ویژگی‌هایی هستند که به‌عنوان نقاط قوت جوامع شناخته می‌شوند. جامعه‌ای که ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها را دارد، در واقع از نوعی سرمایه اجتماعی برخوردار است که امکان همزیستی، تعامل و مشارکت گروه‌های مختلف را فراهم می‌کند.
بنابراین اگر گیلان از چنین پیشینه و ظرفیتی برخوردار است و همین ویژگی در تصور دیگران از این منطقه نقش دارد، باید قدر آن را دانست و از آن محافظت کرد. مدارا به معنای از دست دادن هویت نیست؛ اتفاقا جامعه‌ای که از هویت و اعتمادبه‌نفس فرهنگی برخوردار است، می‌تواند با آرامش بیشتری تفاوت‌ها را بپذیرد.
* برخی معتقدند که این رویکرد در گیلانی‌ها در بین اقوام دیگر یا نبوده یا کمتر بوده؟ چرا گیلانی‌ها کمتر در بین اقوام و سرزمین دیگر توانسته‌اند نوع معیشت و تنوع غذایی خود را ترویج دهند؟
– به نظرم برای پاسخ به این پرسش نیز باید میان دو موضوع تفاوت قایل شویم: یکی میزان مدارا و پذیرش فرهنگی در جوامع مختلف و دیگری میزان توانایی گروه‌های قومی و منطقه‌ای در معرفی و گسترش فرهنگ و شیوه معیشت خود در خارج از خاستگاهشان. این دو الزاما به یکدیگر وابسته نیستند.
اینکه گیلانی‌ها کمتر توانسته‌اند نوع معیشت یا تنوع غذایی خود را در مناطق دیگر ترویج کنند، لزوما به این معنا نیست که فرهنگ گیلان ظرفیت کمتری برای عرضه داشته یا مردم این منطقه کمتر اهل تعامل بوده‌اند. برای بررسی این موضوع باید عوامل مختلفی را در نظر گرفت که من گذرا به آنها اشاره می‌کنم.
اول، تفاوت در الگوهای مهاجرت و پراکندگی جمعیت است. ممکن است برخی گروه‌های قومی به دلایل تاریخی، اقتصادی یا شغلی، شبکه‌های گسترده‌تری از مهاجرت و سکونت در شهرهای مختلف ایجاد کرده باشند. این شبکه‌ها به انتقال غذا، شیوه کسب‌وکار، آداب و حتی سبک زندگی کمک می‌کنند. وقتی یک گروه مهاجر در یک شهر شبکه اجتماعی و اقتصادی نسبتا منسجمی داشته باشد، احتمال شکل‌گیری کسب‌وکارهای مرتبط با فرهنگ مبدا هم بیشتر می‌شود.
اگر ما حضور یک رستوران شیرازی یا اهوازی در رشت را نشانه‌ای از تنوع فرهنگی می‌دانیم، باید حضور و گسترش رستوران‌های گیلانی در تهران را هم بخشی از همین فرایند تبادل فرهنگی تلقی کنیم. در واقع، فرهنگ گیلان فقط پذیرنده فرهنگ‌های دیگر نیست؛ خودش نیز فرهنگ عرضه‌کننده و تاثیرگذار است
برای توضیح بیشتر، کافی است به تجربه شهرهایی مانند تهران نگاه کنیم. در برخی حوزه‌های اقتصادی و صنفی، می‌بینیم که گروه‌های قومی یا خاستگاه‌های جغرافیایی مشخص حضور پررنگی دارند و گاهی شبکه‌های اقتصادی آن حوزه تا حد زیادی بر پایه همین پیوندهای قومی و خویشاوندی شکل گرفته‌اند.
برای مثال، در بعضی بازارهای میوه و تره‌بار یا در صنایعی مانند قنادی، کاغذ و چاپ، می‌توان ردپای چنین شبکه‌هایی را مشاهده کرد. این تمرکزها لزوما تصادفی نیستند. مهاجران معمولا از طریق روابط خویشاوندی، آشنایی‌های محلی و اعتماد اجتماعی به بازار کار و فعالیت اقتصادی وارد می‌شوند و ممکن است به‌تدریج زمینه ورود افراد بیشتری از شبکه خود را فراهم کنند.
دوم، باید به تفاوت در شیوه‌های تجاری‌سازی فرهنگ غذایی توجه کرد. بعضی غذاها قابلیت عرضه سریع‌تر و گسترده‌تر در بازار عمومی را پیدا می‌کنند. فلافل، کباب یا برخی غذاهای خیابانی را می‌توان با الگوهای نسبتا ساده‌ای در شهرهای مختلف عرضه کرد. اما بخشی از غذاهای گیلانی به مواد اولیه خاص،
شیوه‌های آماده‌سازی متفاوت و ذائقه‌ای وابسته‌اند که شاید برای معرفی گسترده‌تر به مخاطبان دیگر، به برنامه‌ریزی و سازگاری بیشتری نیاز داشته باشند. البته این به معنای محدودیت ذاتی غذاهای گیلانی نیست؛ بلکه مساله به شیوه معرفی و عرضه آنها هم مربوط می‌شود.
سوم، شاید باید به این نکته توجه کنیم که فرهنگ غذایی گیلان تا چه اندازه به‌عنوان یک مجموعه منسجم و قابل معرفی در خارج از استان عرضه شده است. ما تنوع غذایی بسیار زیادی داریم، اما آیا توانسته‌ایم این تنوع را به یک هویت شناخته‌شده و یک برند فرهنگی مثل اکبرجوجه تبدیل کنیم؟ چقدر در شهرهای دیگر رستوران‌هایی ایجاد کرده‌ایم که صرفا به معرفی غذاهای گیلانی اختصاص داشته باشند؟ آیا برای معرفی محصولات بومی، شیوه‌های پخت، آداب سفره و پیوند غذا با طبیعت و معیشت گیلان برنامه مشخصی داشته‌ایم؟ به نظرم این‌ها پرسش‌های مهمی هستند.
در عین حال، من نسبت این گزاره شما که گیلانی‌ها اساسا در ترویج فرهنگ خود ناتوان بوده‌اند، تردید دارم. شاید بهتر باشد بگوییم فرهنگ غذایی گیلان هنوز به اندازه ظرفیت و تنوعی که دارد، در سطح ملی معرفی و عرضه نشده است. این دو گزاره با هم تفاوت دارند. اتفاقا در سال‌های اخیر نمونه‌هایی از رستوران‌های موفق گیلانی در شهرهای دیگر هم دیده می‌شود و این نشان می‌دهد که امکان گسترش این فرهنگ وجود دارد.
اتفاقا اگر از زاویه دیگری به موضوع نگاه کنیم، می‌بینیم که فرهنگ غذایی گیلان در سال‌های اخیر توانسته در شهرهای دیگر به‌ویژه تهران، حضور پررنگ‌تری پیدا کند. تعداد رستوران‌هایی که در تهران با محوریت غذاهای گیلانی فعالیت می‌کنند، واقعا رو به افزایش است. این موضوع از یک جهت اهمیت دارد: یعنی فرهنگ غذایی گیلان صرفا در محدوده جغرافیایی خودش باقی نمانده، بلکه توانسته وارد بازار غذایی پایتخت شود، مخاطب پیدا کند و بخشی از ذائقه غذایی مردم شهرهای دیگر را تحت تاثیر قرار دهد.
به نظرم این موضوع را باید در کنار حضور غذاهای مناطق دیگر در گیلان دید. اگر ما حضور یک رستوران شیرازی یا اهوازی در رشت را نشانه‌ای از تنوع فرهنگی می‌دانیم، باید حضور و گسترش رستوران‌های گیلانی در تهران را هم بخشی از همین فرایند تبادل فرهنگی تلقی کنیم. در واقع، فرهنگ گیلان فقط پذیرنده فرهنگ‌های دیگر نیست؛ خودش نیز فرهنگ عرضه‌کننده و تاثیرگذار است.
* به عنوان یک محقق اجتماعی هیچ نشانه‌ای از تغییر فرهنگی گیلانی‌ها براثر این هم زیستی اجتماعی مشاهده کرده‌اید؟
– بله، البته من جامعه شناس و پژوهشگرم و ترجیح می‌دهم در این زمینه با احتیاط صحبت کنم. من نشانه‌هایی از تغییر و تحول فرهنگی می‌بینم، اما نمی‌توانم همه این تغییرات را صرفا به همزیستی با مهاجران یا ورود فرهنگ‌های دیگر نسبت بدهم. فرهنگ یک جامعه تحت تاثیر عوامل متعددی تغییر می‌کند؛ از رسانه‌ها و فناوری و تحولات اقتصادی گرفته تا گردشگری، تغییر نسل‌ها و ارتباط با سایر جوامع.
با این حال، به نظرم یکی از نشانه‌های قابل مشاهده، تغییر در سبک زندگی و الگوهای مصرف است. تنوع رستوران‌ها، غذاها، کسب‌وکارها و شیوه‌های گذران اوقات فراغت، بخشی از این تغییرات را نشان می‌دهد. اما نکته جالب‌تر برای من این است که این مواجهه فرهنگی گاهی باعث می‌شود جامعه میزبان نیز دوباره به فرهنگ خودش توجه کند و آن را به شکل تازه‌ای عرضه کند.
برای مثال در سال‌های اخیر شاهد بوده‌ایم که در برخی مراسم عروسی گیلانی، استفاده از لباس‌های محلی زنان با جلوه و حضور بیشتری دیده می‌شود. همچنین همانطور که قبلا اشاره کردم رستوران‌هایی با منوهای کاملا گیلانی شکل گرفته‌اند و چای گیلان در بعضی فضاهای جدید شهری، با شیوه‌ای متفاوت عرضه می‌شود. نمی‌توان با قطعیت گفت که این تحولات نتیجه مستقیم حضور فرهنگ‌های دیگر است، اما می‌توان این احتمال را مطرح کرد که قرار گرفتن در معرض تنوع فرهنگی، گاهی جامعه را به بازشناسی و بازنمایی دوباره داشته‌های خودش ترغیب می‌کند.
بنابراین، من تغییر فرهنگی را فقط در این نمی‌بینم که گیلانی‌ها ممکن است غذاهای مناطق دیگر را مصرف کنند یا با سبک‌های زندگی تازه آشنا شوند. گاهی تغییر مهم‌تر در نوع نگاه آنها به فرهنگ خودشان اتفاق می‌افتد؛ اینکه چه عناصری از میراث محلی را ارزشمند می‌دانند، چگونه آن را حفظ می‌کنند و با چه زبان و قالبی به نسل جدید و دیگران معرفی می‌کنند. از این منظر، همزیستی فرهنگی لزوما به تضعیف هویت محلی منجر نمی‌شود. حتی ممکن است به بازاندیشی، پویایی و بازآفرینی آن کمک کند.
من اصرار دارم که میان «تغییر فرهنگی» و «تغییر ناشی از مهاجرت» تمایز بگذارید. اولی را می‌توان در زندگی روزمره مشاهده کرد اما برای نسبت دادن دومی به هم زیستی با مهاجران، به شواهد و بررسی دقیق تری نیاز است.
*در سال‌های اخیر سرعت مهاجرت به گیلان افزایش شدیدی پیدا کرده است بخشی از افزایش واحدهای مسکونی و ملک و تغییر اراضی کشاورزی به ویلاهای حاصل این مهاجرت‌هاست. جز موارد ذکر شده شما نشانه‌های دیگری از این مهاجرت ها مشاهده کرده‌اید؟
– به نظرم اگر بخواهیم آثار مهاجرت به گیلان را بررسی کنیم، نباید فقط به افزایش تعداد واحدهای مسکونی، ساخت ویلا و تغییر کاربری اراضی توجه کنیم. این‌ها نشانه‌های مهمی هستند، اما مهاجرت پدیده‌ای اجتماعی است و آثار آن در لایه‌های دیگری از زندگی روزمره نیز ظاهر می‌شود.
به علاوه لازم است توجه کنیم که در میان مهاجران هم لایه‌های مختلفی وجود دارد و برای مثال باید میان «مهاجران ساکن دایمی» و «مالکان خانه‌های دوم و جمعیت فصلی» تفاوت گذاشت. این دو گروه الزاما تاثیر یکسانی بر جامعه محلی ندارند.
وقتی می‌بینیم خدماتی مانند سفارش غذا و تحویل آن در منزل، که بیشتر با سبک زندگی شهری و الگوهای جدید مصرف شناخته می‌شوند به روستا هم راه پیدا کرده‌اند، می‌توانیم این را نشانه‌ای از دگرگونی در شیوه زندگی بدانیم
کسی که در گیلان زندگی و کار می‌کند و در روابط روزمره و نهادهای محلی مشارکت دارد با کسی که فقط چند هفته در سال در ویلای خود حضور پیدا می‌کند، رابطه اجتماعی متفاوتی با محیط میزبان برقرار می‌کند. این تمایز می‌تواند محور مهمی برای تحلیل جامعه‌شناختی مهاجرت به گیلان باشد. به سوال شما برگردم.
یکی از این نشانه‌ها، تغییر ترکیب جمعیتی و اجتماعی برخی محله‌ها و روستاهاست. در بعضی مناطق، افرادی که پیش‌تر ساکنان دایمی آنجا بودند، اکنون در کنار جمعیت تازه‌وارد یا کسانی زندگی می‌کنند که فقط بخشی از سال را در گیلان می‌گذرانند. این مساله می‌تواند بر روابط همسایگی، احساس تعلق به محل و حتی تعریف افراد از مفهوم محله و اجتماع محلی تاثیر بگذارد.
نشانه دیگر، تغییر در الگوهای اقتصادی و خدماتی است. وقتی جمعیت تازه‌ای وارد منطقه می‌شود، نیازها و تقاضاهای تازه‌ای هم شکل می‌گیرد. ممکن است نوع فروشگاه‌ها، مشاغل خدماتی، رستوران‌ها، مراکز تفریحی و حتی قیمت زمین و مسکن تحت تاثیر قرار بگیرد. در واقع، بخشی از اقتصاد محلی به‌تدریج خود را با نیازها و قدرت خرید جمعیت جدید تطبیق می‌دهد.
یادم هست یکی از دانشجویانم وقتی می‌خواست نقاط قوت روستای خودش را بیان کند می‌گفت؛ یکی از مزیت‌های روستای ما این است که پیتزا سفارش می‌دهیم و آن را دم در خانه تحویل می‌گیریم. این مثال در نگاه اول شاید ساده و حتی مثبت به نظر برسد، اما از منظر جامعه‌شناختی می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در سبک زندگی روستایی باشد.
البته تاکید می‌کنم که بحث من این نیست که روستایی نباید پیتزا بخورد یا مصرف کالاها و خدمات جدید به‌خودی‌خود امر نامطلوبی است. مساله این است که در تعریف کلاسیک، روستا معمولا واحدی با درجه‌ای از خودکفایی، تولید محوری و الگوهای مصرف متفاوت از شهر در نظر گرفته می‌شد. در حیات سنتی روستا، مصرف‌گرایی و وابستگی به خدمات بیرونی معمولا جایگاه کم‌رنگ‌تری داشت.
حالا وقتی می‌بینیم خدماتی مانند سفارش غذا و تحویل آن در منزل که بیشتر با سبک زندگی شهری و الگوهای جدید مصرف شناخته می‌شوند به روستا هم راه پیدا کرده‌اند، می‌توانیم این را نشانه‌ای از دگرگونی در شیوه زندگی بدانیم. بخشی از این تغییرات ممکن است از طریق ورود ساکنان جدید با عادت‌ها و انتظارات مصرفی متفاوت به روستا منتقل شده باشد.
بنابراین، حضور جمعیت جدید تنها به تغییر ترکیب جمعیتی یا ساخت و ساز محدود نمی‌شود؛ ممکن است به‌تدریج الگوهای مصرف، انتظارات از خدمات، روابط اجتماعی و حتی تعریف مردم از امکانات و مزیت‌های زندگی روستایی را هم تغییر دهد. از این منظر، پیتزا رساندن به درِ خانه صرفا یک اتفاق مربوط به کسب وکار نیست؛ می‌تواند نشانه‌ای کوچک از ورود یک سبک زندگی تازه به فضای روستایی باشد.
البته نکته مهم‌تر برای من، مساله احساس تعلق و رابطه جمعیت تازه‌وارد با جامعه میزبان است. آیا کسانی که به گیلان مهاجرت می‌کنند، صرفا در این منطقه سکونت پیدا می‌کنند یا به‌تدریج وارد شبکه روابط اجتماعی و مشارکت‌های محلی هم می‌شوند؟ آیا خودشان را بخشی از جامعه محلی می‌دانند و جامعه میزبان نیز آنها را به‌عنوان عضوی از اجتماع می‌پذیرد؟ به نظرم پاسخ به این پرسش‌ها برای فهم پیامدهای فرهنگی مهاجرت بسیار مهم است.
در مجموع، مهاجرت فقط جابه‌جایی جمعیت و تغییر مالکیت زمین نیست؛ می‌تواند به تغییر در روابط اجتماعی، ساختار اقتصادی، الگوهای مصرف، احساس تعلق و حتی تصور مردم از هویت محلی منجر شود. البته برای اینکه بدانیم این تغییرات در گیلان دقیقا با چه دامنه و شدتی رخ داده‌اند، به مطالعات میدانی و مقایسه مناطق مختلف استان نیاز داریم.