گیلان در صدر شاخص فضای مناسب سکونت قرار گرفته است. این تنها یک روی ماجراست و نمیتوان بر اساسش قضاوت درستی از میزان رفاه در گیلان ارائه داد. در حال حاضر سالمندی، کاهش ازدواج و افت موالید از بحرانهایی است که این استان را محاصره کرده است.
آمارهای تازه منتشرشده از طرح هزینه و درآمد خانوار سال ۱۴۰۳ بر پایه استاندارد یوروستات نشان میدهد که ۴۰ درصد خانوارهای ایرانی در خانههایی زندگی میکنند که تعداد اتاقهای آن کمتر از نیاز استاندارد خانوار است. گفته شده از هر پنج خانوار، دو خانوار با کمبود فضای سکونتی مواجهاند. این وضعیت بر حریم خصوصی، آرامش، کیفیت زندگی و سلامت روان اعضای خانواده تاثیرگذار خواهد بود.
بر اساس این گزارش، سیستان و بلوچستان با ثبت ۶۷.۱ درصد، دچار بیشترین نرخ کمبود فضای سکونتی در کشور است و پس از آن البرز، قم، اصفهان و کرمان قرار دارند. در مقابل، گیلان با ثبت تنها ۱۱.۸ درصد، بهترین وضعیت را از نظر شاخص فضای مناسب زندگی در میان استانها به خود اختصاص داده است.
تفسیر این آمار درباره گیلان بدون توجه به تحولات جمعیتی استان، یک آدرس غلط بوده و گمراهکننده است. گیلان در حال حاضر با کمبود شدید زمین برای ساخت مسکن مواجه است و ظرفیت توسعه مسکن در بسیاری از مناطق آن بسیار محدود شده است.
از سوی دیگر، گیلان با جمعیتی حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر، سالمندترین استان ایران به شمار میرود و از این منظر در خاورمیانه نیز جایگاه ویژهای دارد. همزمان، روند ازدواج و تشکیل خانواده در استان کاهشی است و آمارها از کاهش ۳.۹ درصدی ازدواج حکایت دارد.
از نظر شاخصهای جمعیتی هم شرایط گیلان نگرانکننده است. رشد جمعیت گیلان به منفی ۰.۱۵ درصد رسیده و بر اساس گزارش تازه ثبت احوال استان که امروز منتشر شد، شمار تولدها در بهار امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۴.۸ درصد کاهش پیدا کرده است.
این آمار در حالی منتشر میشود که همزمان، برنامههایی برای جانمایی میلیونها نفر در گیلان، مازندران و گلستان و اجرای طرحهایی مانند بلندمرتبهسازی مطرح است. با این حال، شاخص مطلوب فضای سکونتی در گیلان را نباید به معنای دسترسی آسان مردم به مسکن یا وجود ظرفیت خالی برای اسکان جمعیت جدید دانست.
واقعیت این است که استان با کمبود زمین، گرانی بیسابقه مسکن و اجارهبها، کاهش ازدواج، رشد جمعیت منفی و سالمندی گسترده روبهرو است. بسیاری از خانوارهای بومی حتی توان خرید یا اجاره مسکن را ندارند و به حاشیه شهرها رانده میشوند، در حالیکه بسیاری از واحدهای مسکونی در اختیار خریداران غیربومی و مهاجران قرار میگیرد.
از این رو قرار گرفتن گیلان در جایگاه نخست کشور از نظر برخورداری از فضای مناسب سکونت، لزوما به معنای بهبود وضعیت مسکن یا افزایش رفاه خانوارهای آن نیست. بلکه بخشی از این وضعیت میتواند ناشی از کاهش بعد خانوار، سیر صعودی سالمندی جمعیت، افت ازدواج و کاهش فرزندآوری باشد.