برگزاری دوره استخوان‌شناسی در گفتگو با محمدرضا اقدامی؛
آموزش زبان استخوان‌ها در پژوهشکده گیلان‌شناسی
استخوان‌ها، برخلاف ظاهر خاموش‌شان، حرف‌های بسیاری برای گفتن دارند. اسکلت‌های به‌جامانده از درگذشتگان می‌توانند از سن و جنسیت و تبار صاحبان‌شان سخن بگویند؛ از بیماری‌هایی که در طول زندگی با آن‌ها روبه‌رو بوده‌اند و از نشانه‌هایی که زندگی بر پیکرشان بر جای گذاشته است.
گاهی یک استخوان می‌تواند روایتی شگفت‌انگیز را پس از قرن‌ها با خود به امروز بیاورد؛ مانند جمجمه‌ای کشف‌شده در املش گیلان که نشانه‌های بیماری، جنگ و فرهنگ در دوره اشکانی، نزدیک به دو هزار سال پیش، بر آن باقی مانده است. گویی این جمجمه پس از دو هزاره، هنوز بخشی از سرگذشت صاحب خود را روایت می‌کند.
انسان‌شناسی زیستی می‌کوشد همین نشانه‌های خاموش را بخواند و از کنار هم گذاشتن آن‌ها، بخشی از زندگی انسان‌های گذشته را دوباره روایت کند.
«دکتر محمدرضا اقدامی» رییس آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی پژوهشکده گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان نیز در همین مسیر به مطالعه بقایای انسانی برجای‌مانده از گذشته پرداخته است.
انسان‌شناسی زیستی شاخه‌ای از دانش انسان‌شناسی است که به مطالعه ویژگی‌های زیستی و بدنی، تکامل انسان و اختلافات زیستی موجود میان انسان‌ها می‌پردازد.
نخستین آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی کشور سال ۱۳۹۵ در پژوهشکده گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان آغاز به کار کرد. این آزمایشگاه در زمینه آناتومی مردم گیلان، انسان‌شناسی جنایی، پزشکی قانونی، زیست‌شناسی تکاملی، زیست‌باستان‌شناسی و DNA باستانی فعالیت می‌کند.
در همین راستا، پژوهشکده گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان با هدف تربیت نیروهای متخصص بومی و آموزش علاقه‌مندان، اقدام به برگزاری دوره استخوان‌شناسی کرده است. شرکت‌کنندگان در این دوره از ۱۹ تا ۲۷ مهر 1405 با انسان‌شناسی زیستی، کاوش و کشف بقایای انسانی، آناتومی اسکلتی، تعیین جنسیت، سن و قد از روی استخوان، بیماری‌ها و آسیب‌شناسی استخوانی، مردم‌نگاری و انسان‌شناسی زیستی و چگونگی خارج‌سازی و انتقال استخوان‌ها آشنا می‌شوند.
محمدرضا اقدامی، دکتر مجید غلام‌زاده دکتر سید هاشم موسوی و میثم نواییان مدرسان این دوره هستند. به‌منظور کسب اطلاعات بیشتر درباره این حوزه و اهداف برگزاری دوره، با دکتر محمدرضا اقدامی، رئیس آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی پژوهشکده گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان، گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
***
* هدف از برگزاری این دوره چیست و چه کسانی می‌توانند در آن شرکت کنند؟
–آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی پژوهشکده گیلان‌شناسی، نخستین آزمایشگاه از این نوع در کشور است و یکی از اهداف آن، آموزش و تربیت متخصصان استخوان‌شناسی در سطح بومی و ملی است.
این دوره برای همه علاقه‌مندان به حوزه استخوان‌شناسی با هر رشته و پیش‌زمینه علمی، طراحی شده است. از افرادی که پیش‌تر با علوم پزشکی یا علوم پایه آشنایی نداشته‌اند تا متخصصانی که تاکنون فرصت فراگیری این دانش را پیدا نکرده‌اند.
نخستین آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی کشور سال ۱۳۹۵ در پژوهشکده گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان آغاز به کار کرد. این آزمایشگاه در زمینه آناتومی مردم گیلان، انسان‌شناسی جنایی، پزشکی قانونی، زیست‌شناسی تکاملی، زیست‌باستان‌شناسی و DNA باستانی فعالیت می‌کند
* استخوان‌ها چه اطلاعاتی درباره زندگی انسان در اختیار ما قرار می‌دهند؟
–ما تلاش می‌کنیم به استخوان‌ها صدا ببخشیم و اطلاعات نهفته در آن‌ها را بخوانیم. از طریق مطالعه استخوان‌ها می‌توان به اطلاعاتی درباره علت مرگ، سن، جنس، وضعیت تغذیه، بیماری‌ها و حتی امید به زندگی افراد دست یافت.
* آیا از روی استخوان‌ها می‌توان به نوع فعالیت افراد یا عادات غذایی آن‌ها پی برد؟
-تراکم استخوان‌ها می‌تواند بخشی از داستان زندگی افراد را بازگو کند؛ از میزان فعالیت بدنی گرفته تا نوع و شدت کارهایی که در طول زندگی انجام می‌داده‌اند. استخوان‌ها همچنین سرنخ‌هایی از شیوه تغذیه در خود حفظ می‌کنند.
با بررسی این شواهد می‌توان تا حدودی دریافت که رژیم غذایی فرد بیشتر بر منابع گیاهی، گوشت یا غذاهای دریایی استوار بوده، یا ترکیبی از منابع مختلف را دربر می‌گرفته است. بااین‌حال، این نشانه‌ها تنها تصویری کلی از الگوی تغذیه به دست می‌دهند و نمی‌توان از روی آن‌ها جزییات دقیق غذاهایی را که فرد در زندگی روزمره مصرف می‌کرده است، بازسازی کرد.
*آیا مطالعه استخوان‌ها امکان شناسایی بیماری‌های افراد درگذشته را فراهم می‌کند؟
–بله. استخوان‌ها گاه نشانه‌هایی از بیماری‌ها و آسیب‌هایی را که فرد در طول زندگی با آن‌ها روبه‌رو بوده است، برای قرن‌ها در خود حفظ می‌کنند. با بررسی دقیق این تغییرات می‌توان ردپای برخی اختلالات متابولیک، بیماری‌های تخریبی مفاصل و ستون فقرات، تغییر شکل‌های استخوانی و حتی در مواردی ضایعات ناشی از گسترش برخی سرطان‌ها به استخوان را شناسایی کرد. گاهی نیز استخوان‌ها نشانه یک رویداد مشخص را با خود به همراه دارند؛ مانند جراحت، شکستگی یا اثری که از برخورد یک سلاح بر جای مانده است.
در مطالعات ما بر بقایای انسانی دوره اشکانی در گورستان لیارسنگ‌بُن املش، نمونه‌هایی از هر دو نوع شواهد مشاهده شده است؛ از شناسایی بیماری “DISH” ( موجود در پایگاه Springer Nature)، که با استخوان‌سازی غیرطبیعی و تغییراتی در ستون فقرات و برخی نواحی اسکلتی همراه است، تا کشف سرپیکان آهنی (موجود در پایگاه Willy) فرورفته در استخوان ساق پای فردی که آثار ترمیم استخوان پیرامون آن نشان می‌داد فرد پس از این جراحت مدتی زنده مانده است. این یافته‌ها نشان می‌دهند که استخوان‌ها نه‌تنها از بیماری‌های انسان‌های گذشته، بلکه گاه از آسیب‌ها و رویدادهایی که در زندگی تجربه کرده‌اند نیز سخن می‌گویند.
* انسان‌شناسی زیستی چه کمکی به شناخت روابط فرهنگی و اجتماعی جوامع گذشته می‌کند؟
–بخش بزرگی از فرهنگ را نمی‌توان مستقیما در استخوان‌ها دید. روابط اجتماعی، باورها و آیین‌های انسان‌ها در جهان معنا شکل می‌گیرند و برخلاف قد، سن یا یک ضایعه استخوانی، اثری ساده و مستقیم بر اسکلت باقی نمی‌گذارند. با این‌حال، گاهی فرهنگ نیز ردپای خود را بر بدن انسان حک می‌کند.
تلاش می‌کنیم به استخوان‌ها صدا ببخشیم و اطلاعات نهفته در آن‌ها را بخوانیم. از طریق مطالعه استخوان‌ها می‌توان به اطلاعاتی درباره علت مرگ، سن، جنس، وضعیت تغذیه، بیماری‌ها و حتی امید به زندگی افراد دست یافت
تغییر عمدی شکل جمجمه نمونه‌ای روشن از این پیوند میان بدن و فرهنگ است؛ تغییری که می‌تواند بازتابی از هویت، سنت یا تعلق اجتماعی باشد. از همین رو، بقایای انسانی تنها منبعی برای شناخت ویژگی‌های زیستی نیستند، بلکه در شرایطی می‌توانند ما را به بخشی از جهان اجتماعی و فرهنگی انسان‌های گذشته نیز نزدیک کنند.
حتی گاهی نشانه‌های ترمیم در استخوان‌ها پرسشی انسانی‌تر را پیش روی ما قرار می‌دهند: آیا فرد در دوره بیماری یا پس از آسیبی شدید، از حمایت دیگران برخوردار بوده است؟ اگر انسانی با جراحت یا ناتوانی جدی مدت قابل توجهی زنده مانده باشد، مجموعه شواهد اسکلتی و باستان‌شناختی ممکن است از نوعی مراقبت و حمایت اجتماعی حکایت کند؛ هرچند تنها از روی جوش‌خوردگی استخوان نمی‌توان با قطعیت چنین نتیجه‌ای گرفت.
مطالعه استخوان‌ها همچنین امکان بررسی برخی تفاوت‌های زیستی میان زنان و مردان جوامع گذشته را فراهم می‌کند. در پژوهشی که بر بقایای انسانی دوره اشکانی انجام دادیم و در یک مجله بین‌المللی (The University of Chicago Press) منتشر شد، تفاوت‌های جنسی در ویژگی‌های اسکلتی بررسی شد؛ تفاوت‌هایی که نشان می‌دهند چگونه استخوان می‌تواند بخشی از اطلاعات زیستی و فرهنگی انسان‌های گذشته را پس از قرن‌ها همچنان در خود حفظ کند.
* آیا از طریق بررسی بقایای انسانی می‌توان درباره مهاجرت و جابه‌جایی جمعیت‌ها اطلاعاتی به دست آورد؟
–بله. استخوان‌ها گاهی اطلاعاتی را در خود حفظ می‌کنند که با چشم دیده نمی‌شوند، اما می‌توان آن‌ها را در ژن‌های انسان جست‌وجو کرد. استخراج و بررسی DNA از بقایای انسانی می‌تواند سرنخ‌هایی از خاستگاه، خویشاوندی و جابه‌جایی جمعیت‌ها در اختیار ما قرار دهد و نشان دهد انسان‌های گذشته از کجا آمده‌اند و چه پیوندهای ژنتیکی با جمعیت‌های دیگر داشته‌اند.
در این میان، کروموزوم Y و DNA میتوکندریایی اهمیت ویژه‌ای دارند. کروموزوم Y امکان دنبال‌کردن بخشی از تبار پدری و DNA میتوکندریایی امکان ردیابی تبار مادری را فراهم می‌کند. مقایسه این داده‌ها میان افراد و جمعیت‌ها می‌تواند بخشی از مسیر مهاجرت‌ها، پیوندهای خویشاوندی و تاریخ جمعیتی انسان‌ها را آشکار سازد. البته این دو تنها بخشی از داستان ژنتیکی انسان را روایت می‌کنند و برای دستیابی به تصویری کامل‌تر، بررسی DNA اتوزومی نیز ضروری است.
* آیا می‌توان از طریق انسان‌شناسی زیستی، خاستگاه جمعیت‌های مختلف را شناسایی کرد؟
–در صورت در اختیار داشتن نمونه‌های مناسب، می‌توان با استفاده از روش‌های انسان‌شناسی زیستی و بررسی‌های مرتبط، درباره خاستگاه جمعیت‌ها و مسیرهای احتمالی مهاجرت انسان‌ها مطالعه کرد.
استخوان‌ها گاهی اطلاعاتی را در خود حفظ می‌کنند که با چشم دیده نمی‌شوند، اما می‌توان آن‌ها را در ژن‌های انسان جست‌وجو کرد. استخراج و بررسی DNA از بقایای انسانی می‌تواند سرنخ‌هایی از خاستگاه، خویشاوندی و جابه‌جایی جمعیت‌ها در اختیار ما قرار دهد و نشان دهد انسان‌های گذشته از کجا آمده‌اند و چه پیوندهای ژنتیکی با جمعیت‌های دیگر داشته‌اند
* قدیمی‌ترین نمونه‌های موجود در آزمایشگاه به چه دوره‌ای تعلق دارند؟
–قدیمی‌ترین نمونه‌های موجود در آزمایشگاه به دوره اشکانی تعلق دارند. این نمونه‌ها از محوطه لیارسنگ‌بُن در املش به دست آمده‌اند و از سوی اداره میراث فرهنگی در اختیار آزمایشگاه قرار گرفته‌اند. تاکنون پنج مقاله از مطالعه این مواد استخراج شده است که هم مقاله‌های انگلیسی و هم یک مقاله فارسی آن‌ها در دسترس قرار دارند.
* فرایند مطالعه استخوان‌ها از زمان کشف تا بررسی تخصصی چگونه است؟
–استخوان‌شناسی روش‌ها و ملاحظات مشخصی دارد که از همان مرحله کشف بقایا آغاز می‌شود. نحوه برخورد با استخوان‌ها، چگونگی جمع‌آوری و انتقال آن‌ها و رساندن نمونه‌ها به متخصص در محیط آزمایشگاه، بخشی از این فرایند است.
*وظایف آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی چیست؟
یکی از وظایف آزمایشگاه، شناسایی و تشخیص بقایای انسانی و بررسی ویژگی‌هایی است که یک فرد را از دیگران متمایز می‌کند. در این مسیر، تفاوت‌های میان گونه‌ها نیز با توجه به دیدگاه تکاملی داروین بررسی می‌شود و روش‌های شناسایی و تشخیص در آزمایشگاه آموزش داده می‌شوند.
جلسات آشنایی با انسان شناسی زیستی، کاوش و کشف بقایای انسانی ، آناتومی اسکلتی، تعیین جنسیت سن و قد استخوان با بنده (محمد رضا اقدامی)؛ بیماری ها و آسیب شناسی استخوانی (مجید غلام زاده) ؛مردم نگاری و انسان شناسی زیستی ( ید هاشم موسوی) ؛ چگونگی خارج سازی و انتقال استخوان‌ها (میثم نواییان) است.
دوره استخوان‌شناسی از 19 تا 27 مهر در 8 جلسه 16 ساعت در سالن شورای ، پژوهشکده گیلان شناسی، دانشگاه گیلان برگزار می شود. شهریه دوره 2.5 میلیون تومان است .
برای دانشجویان ، راهنمایان گردشگری و کارمندان 1.5میلیون تومان صرفا جهت هزینه‌های جاری در نظر گرفته شده است.