بخش اول-
در روزهای اخیر، اخبار مرتبط با پدیده ال نینو و هشدار مدیران بحران و کارشناسان اقلیم در استان های مختلف شنیده می‌شود. مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان نیز با هشدار درباره احتمال وقوع پدیده قدرتمند ال‌نینو و بارش‌های فراتر از نرمال، بر ضرورت لایروبی رودخانه‌ها، شناسایی نقاط پرخطر و آماده‌باش کامل دستگاه‌های اجرایی استان تاکید کرده است.
اما در میان تمامی این هشدارها، خبری از حفاظت از میراث منابع آبی شنیده نمی‌شود. اگر در گیلان، سازه‌هایی همچون؛ «قنات» و «آب انبار» نداریم اما پل‌های خشتی تاریخی به‌جا مانده که در سال‌های اخیر به دلیل عدم لایروبی دهانه‌های پل و گیاه زدایی در حریم و بدنه در صورت تشدید سیلابی شدن رودخانه، ممکن است دوام نیاورند.
***
برخی از این پل‌ها پیش از دوره صفویه ساخته شده و هنوز هم مورد استفاده اهالی است. با توسعه و مرمت راه سنگفرش موسوم به عباسی در دوره شاه عباس اول صفوی، پل‌های خشتی قبلی مرمت و پل‌های جدیدی هم ساخته شدند.
شاهان صفوی، سالی یک بار برای زیارت قبور اجداد خود در مجموعه «شیخ صفی الدین» به اردبیل می‌رفتند. پس از انتقال پایتخت از شهر قزوین به اصفهان، راه‌های قدیمی مرمت و راه‌های جدیدی ساخته شد.
در میان تمامی هشدارهای مرتبط با ال نینو، خبری از حفاظت از میراث منابع آبی شنیده نمی‌شود. اگر در گیلان، سازه‌هایی همچون؛ «قنات» و «آب انبار» نداریم اما پل‌های خشتی تاریخی به‌جا مانده که در سال‌های اخیر به دلیل عدم لایروبی دهانه‌های پل و گیاه زدایی در حریم و بدنه در صورت تشدید سیلابی شدن رودخانه، ممکن است دوام نیاورند
این راه‌ها، از اردبیل آغاز و با گذر از شهرهای غربی گیلان؛ آستارا، پونل، شهر تاریخی گسکر، صومعه سرا، رشت، کوچسفهان، نیاکو، آستانه اشرفیه، لاهیجان، نالکیاشر، لنگرود، رودسر، تمیجان و دیگر ایالت‌های گیلان به سمت مازندران و فرح آباد ساری و استرآباد منتهی می‌شد. راه‌های فرعی منشعب از راه اصلی نیز از سیاهکل و دیلمان و همچنین از املش به قزوین و استان های مرکزی می‌رفت.
به دلیل وجود رودخانه‌های متعدد در گیلان، لازم بود در این مسیر طولانی، پل‌های خشتی ساخته شود. این پل‌ها در دوره قاجار نیز مرمت و بعضا برخی نیز در این دوره ساخته شده اند. چنانچه پل‌های خشتی به جامانده از غرب به سمت شرق گیلان همچنان در مناطق زیر پابرجاست؛ پل های خشتی موجود در؛ پونل، طاهر گوراب، پاسکه، خطیبان، صومعه سرا، چمارسرای رشت، جیرسرا، لاله دشت، نیاکو، تجن گوکه، لاهیجان، نالکیاشر، لنگرود، روستای بلوردکان، تمیجان، رشته رود و پل خشتی لوشان.
پل خشتی پونل بر رودخانه شفارود
این پل تاریخی درست در تلاقی راهی است که مرکز گیلان را به شهرستان رضوانشهر و تالش می‌رساند. راه فرعی دیگری از جاده پونل به سمت خلخال و اردبیل می‌رود.
پل خشتی پونل بر رودخانه شفارود ساخته شده. در سال های اخیر یک پل بتنی عریض هم عرض این پل ساخته شده است. «طول این پل 30 متر و عرض آن 40/2 متر و در طول دو لبه پل، دو جان پناه به ارتفاع چهل سانتی متر از آجر بنا شده است. این پل یک دهنه تمام از آجر بنا شده و چهار کنج آن چهار میله سنگی ساخته اند. عرض پل تمام با سنگ رودخانه فرش شده است. این پل به شماره 1780 در 12آذر 1375 در فهرست اثار ملی ثبت شده است.»
پل های خشتی بر رودخانه تنیان
سه پل خشتی بر رودخانه تنیان در مسیر گوراب زرمیخ به سمت دهستان کسما قرار دارد. هر سه پل در ادوار پیشین سیلاب شدیدی را تجربه کرده و برخی از دهانه‌ها فروریخته و بجای آن پل آهنی ساخته اند. از بالای پل آهنی، پایه و طاق‌های این پل خشتی که داخل رودخانه فروافتاده قابل رویت است.
در مسیر طاهرگوراب به سمت گوراب زرمیخ، پل خشتی دیگری نیز در روستای «پُردسر» وجود داشت که بقایای آن در رودخانه پیداست. در امتداد رودخانه تنیان، بخشی از یک پل خشتی دیگر در حاشیه رود پیداست. و یک طاق و دهنه آن بر بستر رود سالم مانده، ولی به دلیل کاهش دبی آب رودخانه، دهانه پل پر از رسوبات رودخانه ای شده است. بقایای پل خشتی و دیواره های آن بر بستر رود افتاده.
بقایای این 3 پل خشتی، نشان دهنده خط مسیر جاده سنگفرش معروف به «راه شاه عباسی» است و می‌توان فهمید کاروان‌ها از کدام مسیر به سمت شهر تاریخی گسگر می‌رفتند.
دکتر منوچهر ستوده، دهه 40 خورشیدی، هر سه پل خشتی را دیده و تصاویر آن را منتشر کرده است. بنابر گزارش وی، « پل آجری بزرگ، به طول شصت متر و عرض شش متر و ارتفاع تقریبی نه متر است. رود تَنیان و سیاه رود و پلنگ رود، کمی بالاتر از این پل داخل یک بستر می‌شوند و از زیر این پل می‌گذرند و سپس به کول سر و مرداب انزلی می‌روند.
این پل عظیم روزی سه دهانه بزرگ داشته است. سیل سال 1317 دهانه اول را که طرف مناره بازار است خراب کرد و دو طاق دیگر را سیل 1336 از جای خود تکان داد و در بستر آب انداخت. فعلا روی پایه‌های اصلی تخته پلی نصب کرده‌اند و از روی آن می‌گذرند.»
دهه 80 ، تنها پل خشتی حد جنوبی رشت معروف به «پل عراق» خراب شد. تنها پل خشتی به جامانده، همین پل خشتی است که به واسطه احداث پل آهنی در جوار آن عملا قابل رویت نیست. سال 1397، شهرداری رشت با گیاه زدایی و خاکبرداری از پلی که عملا مدفون شده بود، وعده مرمت این پل را داد. اما به دلیل عبور انشعبات برق و گاز در حریم پل و عدم همکاری ادارات یاد شده برای جابجایی تاسیسات، عملا پروژه مرمت متوقف ماند
در زمان بازدید ستوده، کوچیک پورد سالمتر از وضع کنونی بود:« در سه کیلومتری کسما، در دهکده پاسکه کسمای صومعه سرا قرار دارد. فاصله میان خشت پل بزرگ و خشت پل کوچک کمتر از دو کیلومتر است، خشت پل کوچک شامل پنج دهنه کوچک و بزرگ آجری است. دو سیل بند در دو سمت راست آب دارد. پایه هر یک از این سیل بندها، آب بخش کن دارد. یکی از طاق های اصلی آن فروریخته است. طول این پل 25متر و عرض آن 20/4 متر و ارتفاع دهنه های بزرگ آن از سطح آب 5 متر است.»
پل خشتی گازرودبار در مسیر شهر صومعه سرا
پل خشتی «گاز رودبار» بین صومعه سرا و بازار جمعه قرار دارد. به دلیل ساخت دو پل فلزی جدید برای تعریض جاده اصلی رشت به سمت غرب‌گیلان، این پل همعرض پل‌آهنی قرار دارد. پل گازرودبار، به شماره 1781 در تاریخ 12آذر ماه 1375 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
این پل مانند دیگر پل های خشتی از آجر و ساروج ساخته شده، یک دهانه مرکزی بزرگ در وسط پل و دو دهانه کوچک در طرفین دارد که در میان طاق های کوچک و بزرگ دو دریچه بر روی موج برگردان ها تعبیه شده است. ویژگی این پل، انحنای کلی پل نسبت به مسیر رودخانه است که در سمت غرب این مساله قابل مشاهده است.
مرغانه پورد در روستای خطیبان
این پل خشتی در امتداد رودخانه گاز رودبار و در روستای خطیبان قرار دارد. در سال 1400 در دو فاز گیاه زدایی و مرمت گردید. این پل خشتی در میان اهالی«مرغانه پورد» نامیده می‌شود. در گیلان به پل‌هایی که یک طاق قوسی بلند داشت، مرغانه پورد می‌گفتند زیرا در نگاه بیننده، افرازه بلند آن از کف، شبیه یک تخم مرغ است.
اکنون این پل در میان شالیزارهای روستا قرار گرفته، ولی در گذشته در مسیر راه قدیم شاه عباسی بود. این پل، یک دهانه بسیار بلند و 2 دهانه کوچک در طرفین دارد. درحال حاضر به دلیل کاهش دبی آب رودخانه، تنها از دهانه اصلی آب عبور می‌کند و دهانه‌های دیگر از رسوبات پر شده است.
بنابر پرونده ثبتی، « پل خطیبان، به شماره ۳۲۳۶۴ و در تاریخ ۱۴ /9/1397 ثبت ملی شده است. پل در دوره صفوی ساخته شده و در دوره قاجار مرمت شده است. طول پل ۲۴ متر و عرض ۳متر و ۸۰ سانتیمتر است.»
در مسیر طاهرگوراب به سمت گوراب زرمیخ، پل خشتی دیگری نیز در روستای «پُردسر» وجود داشت که بقایای آن در رودخانه پیداست. در امتداد رودخانه تنیان، بخشی از یک پل خشتی دیگر در حاشیه رود پیداست و یک طاق و دهنه آن بر بستر رود سالم مانده، ولی به دلیل کاهش دبی آب رودخانه، دهانه پل پر از رسوبات رودخانه ای شده است
تنها پل خشتی رشت در محله چمارسرا
از 10پل خشتی ساخته شده بردو رودخانه رشت، تنها پل خشتی سالم مانده، پل محله چمارسراست. در گزارش، یاسنت لوئی رابینو، نایب کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم، 6پل خشتی بر رودخانه رودبار صیقلان یا سیاه رودبار رشت و 4پل خشتی بر رودخانه گوهررود احداث شده بود.
60سال پیش دو پل خشتی گوهررود تخریب شد و دهه 80 ، تنها پل خشتی حد جنوبی رشت معروف به «پل عراق» خراب شد. تنها پل خشتی به جامانده، همین پل خشتی است که به واسطه احداث پل آهنی در جوار آن عملا قابل رویت نیست.
سال 1397، شهرداری رشت با گیاه زدایی و خاکبرداری از پلی که عملا مدفون شده بود، وعده مرمت این پل را داد. اما به دلیل عبور انشعبات برق و گاز در حریم پل و عدم همکاری ادارات یاد شده برای جابجایی تاسیسات، عملا پروژه مرمت متوقف ماند. پل خشتی رشت در 25مرداد ماه 1378 به شماره 2376 در فهرست آثار ملی ثبت گردید.
در منابع «خسروخان گرجی»، بانی و سازنده پل خشتی چمارسرا معرفی می‌شود. وی، در 13ربیع الاول سال 1230 هجری، حاکمگیلان شد. ساخت چندپل خشتی از جمله، بزرگترین پل خشتی شهر لوشان از خدمات اوست.
پل خشتی گیشه دمرده در روستای جیرسرا
راه شاه عباسی در مسیر حرکت خود از پل عراق رشت به سمت روستای جیرسرا می‌رفت. بخشی از این راه اکنون به طور کامل از بین رفته و تماما شالیزار شده است. این پل تقریبا سالم مانده و متاسفانه مرمت نشده است. در وجه تسمیه آن، یک افسانه محلی روایتش شده که در هنگام بردن عروسی به خانه بخت (در گیلکی به عروس گیشه گفته می‌شود)، عروس از بالای پل به رودخانه می‌افتد و حتی جسدش هم پیدا نمی‌شود.
در پرونده ثبتی «پل دارای یک دهانه اصلی به طول 910 سانتی متر در وسط و دو دهانه کوچک دیگر در طرفین است که در فصول پرآبی و مواقع بروز سیلاب به کمک دهانه اصلی آمده و همچنین دارای دو موج شکن نیم دایره به قطر 100سانتی متر در دو طرف دهانه اصلی و در کنار دهانه‌های کوچک در ضلع جنوبی است.
درست در امتداد پل خشتی گیشه دمرده، مرغانه‌پورد در روستای لاله دشت قرار دارد. ساخت پل خشتی با استفاده از تخم مرغ‌های پیرزن، روایت تکراری پیرامون بیشتر پل‌های خشتی گیلان است. اما افراز بلند دهانه مرکزی این پل خشتی، چنین روایتی را ایجاد کرده است. این طاق‌های بلند به عبور و مرور قایق‌های حامل کالا و مسافر هم کمک می‌کرد
طول پل 26 و عرض آن 56/4 متر بوده و ارتفاع آن از بلندترین نقطه تا سطح بستر رودخانه 5/5 متر بوده. جهت قرارگیری پل شرقی غربی و در ضلع جنوبی آن آثاری از راه پله جهت دسترسی مردم به سطح رودخانه و یا دهانه‌های کوچک به چشم می‌خورد. قطر طاق دهانه اصلی 72 سانتی متر و نوع آن جناقی است.» دهانه های کوچک این پل، از رسوبات پر شده و متاسفانه محل تجمع معتادان شده است.
مرغانه پورد در روستای لاله دشت
درست در امتداد پل خشتی گیشه دمرده، مرغانه‌پورد در روستای لاله دشت قرار دارد. ساخت پل خشتی با استفاده از تخم مرغ‌های پیرزن، روایت تکراری پیرامون بیشتر پل‌های خشتی گیلان است. اما افراز بلند دهانه مرکزی این پل خشتی، چنین روایتی را ایجاد کرده است. این طاق‌های بلند به عبور و مرور قایق‌های حامل کالا و مسافر هم کمک می‌کرد.
این پل، دهه پیش مرمت شده و دهانه‌های کوچک طرفین از زیر رسوبات بیرون آمد و موج‌شکن‌ها نیز مرمت شدند. «مرغانه پُورد» روستای لاله دشت، در تاریخ 22مرداد ماه 1384 و به شماره 13215، در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
منابع:
1-ستوده، منوچهر، « از آستارا تا استارباد»، جلد اول، تهران: آگه، به کوشش انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم: زمستان 1374. / چاپ اول: تابستان 1349
2-ستوده، منوچهر، « از آستارا تا استارباد»، جلد دوم، تهران: آگه، به کوشش انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم: زمستان 1374. / چاپ اول: تابستان 1351.
3-اصلاح عربانی، ابراهیم «کتاب گیلان» جلد دوم، گروه پژوهشگران ایران، 1374.
4-جهانی، ولی، «باستان شناسی گیلان از آستارا تا هوسم»، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، 1395.
5-سرتیپ پور، جهانگیر « ریشه یابی واژه های گیلکی و وجه تسمیه شهرها و روستاهای گیلان»، رشت: گیلکان، چاپ اول: 1372.
6-سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ، با مقدمه عبدالله مستوفی، چاپ دوم: 1362، انتشارات مشعل با همکاری انتشارات غزل.
7-ه. ل. رابینو، ولایت دارالمرز گیلان، ترجمه جعفر خمامی زاده، رشت: انتشارات طاعتی، چاپ سوم: 1366.
8-هولمز، ویلیام ریچارد، «سفرنامه ساحل خزر»، رشت: فرهنگ ایلیا، 1390.
9-پرونده های ثبتی پل های آجری گیلان.