گیاهان دارویی، میوه‌های جنگلی و قارچ‌های جنگلی منابعی هستند که می‌توانند نقش مهمی در رژیم غذایی جوامع محلی و معیشت آنها داشته باشند. این محصولات و رویشگاه‌های طبیعی محل مناسبی برای پایداری در وضعیت معیشت افراد بومی هستند. از سوی دیگر افراد بومی در حفاظت از این زیستگاه‌ها نقش مهمی ایفا می‌کنند.
جنگل‌های هیرکانی نه تنها مجموعه ای از درختان و زیستگاه‌های طبیعی هستند بلکه به عنوان بخشی از سرمایه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جوامع محلی شمال ایران قابل ارزیابی هستند. زندگی و معیشت بسیاری از جوامع محلی با شناخت گیاهان خودرو و بهرهمند شدن از محصولات جنگلی گره خورده است.
می‌توان گفت؛ در بین این گیاهان خودرو، گونه‌های دارویی یکی از منابعی است که برای پایداری معیشت خانوارهای محلی فرصت ایجاد می‌کنند و می‌توان از آن به عنوان یک پیوند دهنده بین توسعه اقتصادی جوامع محلی و حفاظت از طبیعت و درختان ارزشمند هیرکانی یاد کرد. تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی ارزشمندی که در جنگل‌های هیرکانی وجود دارد به بررسی‌های علمی بالایی نیاز دارد. براساس اطلاعات منتشر شده از سوی یونسکو بیش از 3200 گونه گیاه آوندی در منطقه هیرکانی ثبت شده است که با پژوهش‌های علمی و شناسایی خواص دارویی آنها می‌توان از آنها بهرهمند شد.
شناخت گیاهان و آگاهی از فصل رویش، زیستگاه، شیوه جمع‌آوری و کاربردهای سنتی آنها بخشی از دانش بومی است که طی سال‌ها و نسل‌های متوالی شکل گرفته است. این دانش، در کنار پژوهش‌های علمی، می‌تواند مبنایی برای شناسایی ظرفیت‌های اقتصادی منطقه باشد.
از رویشگاه طبیعی تا فرصت اقتصادی
ظرفیت اقتصادی گیاهان دارویی در صورتی قابل افزایش است که در کنار جمع‌آوری درست، خشک کردن اصولی، پاکسازی و بسته‌بندی، تولید فرآورده‌های مجاز و مهمترین بخش بازاریابی اصولی وجود داشته باشد. فرصت‌های شغلی متنوع در مناطق روستایی با ترکیب استفاده از دانش بومی، بهره‌برداری اصولی از جنگل و سرمایه گذاری اصولی در این بخش شکل می‌گیرد.
شرایط اقلیمی، تنوع گیاهان و ساختار آنها در هر منطقه جغرافیایی متفاوت است، اما می‌توان برای ظرفیت‌های بومی هر منطقه طرح و پروژه بومی سازی شده با حضور جوامع محلی، پژوهشگران و سرمایه‌گذاران برنامه‌ریزی کرد.
با بررسی این ظرفیت‌های بومی در حاشیه جنگل‌های هیرکانی می‌توان توسعه فعالیت‌های کوچک و محلی را قابل انجام دانست. سرمایه‌گذاران نیز با فراهم کردن بازار پایدار و مدیریت اقتصادی مناسب می‌توانند سهم ارزشمندی در این مسیر داشته باشند.
فروش محصولات خام و فرآوری نشده که هم اکنون هم در بسیاری از روستاهای حاشیه جنگل‌های هیرکانی دیده می‌شود، یکی از مشکلاتی است که پایداری درآمد نهایی برای جوامع محلی را محدود می‌کند. هنگامی که محصول بدون فرآوری و بسته‌بندی مناسب به فروش می‌رسد، بخش مهمی از ارزش افزوده آن در مراحل بعدی زنجیره تولید ایجاد می‌شود.
معیشت پایدار بدون حفاظت از جنگل ممکن نیست
در کنار تمام فرصت‌های اقتصادی، باید به محدودیت‌های اکولوژیک بهره‌برداری از منابع گیاهی نیز توجه داشت. برداشت بی‌رویه، جمع‌آوری گیاه پیش از تولید بذر، آسیب به ریشه و تخریب زیستگاه می‌تواند توان باززایی گونه‌های خودرو را کاهش دهد و ظرفیت این منابع سودآور را کاهش داده و یا از دسترس خارج کند.
شناخت دقیق گونه‌ها، ارزیابی وضعیت جمعیت آنها در منطقه، تعیین شیوه و زمان مناسب برداشت و رعایت ضوابط قانونی حفاظت از جنگل باید مورد توجه قرار گیرد. همچنین گونه‌های حساس و در معرض خطر انقراض باید تا زمان بازیابی اصولی از چرخه برداشت خارج شوند.
نقش جوامع محلی در آینده جنگل‌های هیرکانی
با توجه به نقش بسیار مهم جوامع محلی در محافظت از جنگل‌ها، این حفاظت بدون توجه به مشارکت واقعی مردم محلی ماندگار نخواهد بود. ارتباط همیشگی و پایدار ساکنان بومی با جنگل‌ها می‌تواند در شناسایی گونه‌های گیاهی منطقه، شناسایی تغییرات رویشگاه‌ها، جلوگیری از برداشت‌های مخرب و در نهایت حفاظت اصولی از جنگل‌ها نقش موثری داشته باشند. برای حفظ انگیزه و روحیه مشارکتی جوامع محلی به صورت پایدار و بلندمدت نیازمند برنامه ریزی درست است.
توسعه اقتصادی در کنار مسوولیت محیط‌زیستی
در نهایت بهره‌برداری از گیاهان دارویی خودرو را نباید راه‌حلی فوری و مستقل برای همه مشکلات اقتصادی جوامع محلی دانست. با این حال جوامع محلی به عنوان یکی از حلقه‌های اصلی این مسیر می‌توانند علاوه بر اینکه به پایداری حفاظت از جنگل‌ها و گیاهان دارویی کمک کنند، یک منبع اقتصادی پایدار را برای اهالی و رونق منطقه خود رقم بزنند.
آینده گیاهان دارویی در جنگل‌های هیرکانی به ایجاد تعادلی میان حفاظت از طبیعت و تامین نیازهای اقتصادی مردم وابسته است. همگامسازی دانش بومی با پژوهش علمی باعث توسعه زنجیره ارزش در این مناطق می‌شود.
برداشت از منابع طبیعی باید بر پایه اصول اکولوژیک صورت گیرد، گیاهان دارویی می‌توانند به یکی از ظرفیت‌های مکمل معیشت پایدار تبدیل شوند. حفاظت از جنگل و بهبود زندگی جوامع بومی، دو هدف جدا از یکدیگر نیستند و با برنامه‌ریزی درست، مشارکت مردم و توسعه پایدار می‌توانند به یکدیگر کمک کنند.
نمونه‌هایی از بهره‌برداری سنتی از گیاهان دارویی و محصولات فرعی جنگل و مرتع در شمال کشور وجود دارد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، بخشی از این محصولات به‌دست روستاییان حاشیه جنگل جمع‌آوری و به بازار، عطاری‌ها و مراکز فرآوری عرضه می‌شود. همچنین در منطقه دوهزار و سه‌هزار، استفاده اقتصادی از میوه‌ها و گیاهان دارویی به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های درآمدزایی برای جوامع محلی مورد بررسی قرار گرفته است. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که بهره‌برداری از محصولات غیرچوبی جنگل می‌تواند در کنار حفاظت از زیستگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد.
عکاس:مژده لطیفی