بیش از یک قرن پیش، اعضای انجمن بلدیه رشت متشکل از افراد خوشنام و دارای مقبولیت عمومی بدون دریافت حقوق در اداره امور شهر مشارکت می‌کردند. این انجمن که در سال ۱۲۸۶ خورشیدی و پس از انقلاب مشروطه شکل گرفت با وقفه‌هایی تا سال ۱۳۵۷ در تاریخ مدیریت شهری رشت تداوم یافت؛ درحالی‌که بسیاری از انجمن‌های مشابه در دیگر شهرها زودتر از فعالیت بازمانده بودند. پس از انقلاب نیز تا دوره اصلاحات خبری از شوراهای شهر نبود.
بازخوانی این تجربه تاریخی، امروز پرسش‌هایی جدی پیش می‌کشد: شوراهای شهر تا چه اندازه به تخصص، پاسخ‌گویی و سلامت مالی پایبندند و فاصله میان نمایندگی مردم و مسئولیت‌پذیری در قبال شهر چگونه سنجیده می‌شود؟
کتاب «نگاهی به شکل‌گیری و فعالیت انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت از ۱۲۸۶ تا ۱۴۰۰» به قلم و گردآوری مرتضی شگفت، شهردار اسبق رشت، در نشستی با حضور سه تن از پژوهشگران گیلان در خانه فرهنگ گیلان نقد و بررسی شد؛ نشستی برای بازخوانی بیش از یک قرن تجربه مدیریت شهری و سنجش نسبت آن با مسایل امروز.
***
*تاریخ انجمن‌ها، روایت مشارکت مردم در مدیریت شهری
«محمدتقی پوراحمد جکتاجی» نویسنده پژوهشگر و مدیرمسوول و صاحب امتیاز مجله گیله‌وا در آیین معرفی کتاب« نگاهی به شکل‌گیری و فعالیت انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت از ۱۲۸۶ تا ۱۴۰۰ » گفت: این اثر افزون بر ارزش تاریخی، از منظر اجتماعی و جامعه‌شناختی نیز اهمیت دارد و می‌تواند برای شناخت تحولات مدیریت شهری و ارزیابی عملکرد شوراها مورد استفاده قرار گیرد.
وی اظهار کرد: این کتاب تنها روایت یک نهاد اداری نیست، بلکه تجربه مشارکت مردم در اداره شهر و تحولات رابطه میان شهروندان، مدیران و ساختار قدرت را بررسی می‌کند.
جکتاجی: بررسی کارنامه شوراهای شهر رشت دردوره‌های مختلف، امکان ارزیابی دقیق‌تری از این تغییرات را فراهم می‌کند. هرچه به دوره‌های قدیمی‌تر بازمی‌گردیم، با افرادی روبه‌رو می‌شویم که بدون چشمداشت مالی و با انگیزه خدمت عمومی فعالیت می‌کردند و حتی از منابع شخصی خود برای پیشبرد امور شهر هزینه می‌کردند
این پژوهشگر فرهنگ گیلان افزود: کتاب در دو بخش، تاریخ انجمن‌های شهری از دوره مشروطه تا انقلاب اسلامی و فعالیت پنج دوره نخست شورای اسلامی شهر رشت تا سال ۱۴۰۰ را بررسی می‌کند.
جکتاجی با اشاره به ریشه‌های تاریخی مدیریت شهری گفت: پس از تشکیل مجلس شورای ملی، قانون بلدیه از نخستین قوانینی بود که با هدف اداره امور شهرها و مشارکت مردم به تصویب رسید. بر این اساس، اداره هر شهر باید با توجه به ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و جمعیتی همان منطقه و با مشارکت ساکنان آن انجام می‌شد.
وی یادآور شد: پیش از شکل‌گیری انجمن‌ها، اداره امور شهر عمدتا در اختیار حاکم و نمایندگان حکومت مرکزی بود، اما انجمن‌های شهری امکان مشارکت مستقیم‌تر مردم را فراهم کردند و موضوعاتی مانند آبرسانی، زهکشی، بهداشت، نظافت، آموزش و روشنایی در حوزه مسئولیت مدیریت شهری قرار گرفت.
جکتاجی تاکید کرد: مطالعه روند تاریخی انجمن‌های شهری نشان می‌دهد که نخستین انجمن‌ها با چه انگیزه‌ها و شور و اشتیاقی شکل گرفتند و اعضای آنها تا چه اندازه خود را در برابر مردم مسوول می‌دانستند. بررسی این تجربه تاریخی می‌تواند برای شناخت تحولات مدیریت شهری و ارزیابی عملکرد شوراهای امروز راهگشا باشد.
وی با اشاره به فراز و فرود انجمن‌های شهری رشت گفت: این نهادها پس از مشروطه با عنوان انجمن بلدیه و سپس انجمن شهر فعالیت داشتند و در دوره رضاشاه، با افزایش تمرکز قدرت، استقلال و کارکرد آنها تغییر کرد. با این حال، تداوم فعالیت انجمن رشت در دوره نهضت جنگل از نکات قابل توجه تاریخ گیلان است؛ به‌ویژه با توجه به پیشینه مشروطه‌خواهی میرزا کوچک‌خان و بسیاری از نیروهای جنگل.
جکتاجی گفت: بررسی کارنامه شوراهای شهر رشت در دوره‌های مختلف، امکان ارزیابی دقیق‌تری از این تغییرات را فراهم می‌کند. هرچه به دوره‌های قدیمی‌تر بازمی‌گردیم، با افرادی روبه‌رو می‌شویم که بدون چشمداشت مالی و با انگیزه خدمت عمومی فعالیت می‌کردند و حتی از منابع شخصی خود برای پیشبرد امور شهر هزینه می‌کردند.
وی برای نشان دادن این روحیه خدمت افزود: در آن دوره، مواردی وجود داشت که فردی مانند آرسن میناسیان چند ماه حقوق خود را می‌بخشید و عضو دیگری برای تامین آب، پمپ آب در اختیار شهر قرار می‌داد. به گفته جکتاجی، این نمونه‌ها نشان می‌دهد که برای برخی اعضای انجمن، خدمت به شهر یک مسوولیت اجتماعی و اخلاقی بود، نه وسیله‌ای برای کسب منفعت شخصی.
وی شفافیت، صداقت، مسوولیت‌پذیری و توجه به منافع عمومی را از عوامل مهم توسعه شهری عنوان و تصریح کرد: هنگامی که تصمیم‌گیری‌ها بر مبنای روابط خانوادگی و منافع شخصی قرار گیرد، امکان تحقق اهداف توسعه‌ای کاهش می‌یابد. از این منظر، تاریخ انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت، علاوه بر ارزش تاریخی، موضوعی مهم برای مطالعات جامعه‌شناختی است.
جکتاجی همچنین نقش مطبوعات محلی در ثبت تاریخ مدیریت شهری را مهم دانست و به مقاله زنده‌یاد محمود دهقان درباره انجمن‌های شهری و ویژه‌نامه شهریور ۱۳۷۹ درباره انجمن‌ها و شورای شهر رشت اشاره کرد.
وی در پایان به تلاش‌های مهندس مرتضی شگفت ، مؤلف کتاب در دوره مسئولیتش به عنوان شهردار اشاره و بیان کرد: مدیران شهری با ثبت تجربه‌ها و اسناد دوره مسئولیت خود می‌توانند در حفظ حافظه تاریخی شهر نقش داشته باشند.
*رشت؛ شهری با هویت و حافظه تاریخی
«هاشم موسوی» رییس اسبق پژوهشکده گیلان‌شناسی و عضو هیات علمی رشته مردم‌شناسی دانشگاه گیلان، رشت را شهری فراتر از یک شهر ساده و دارای روح و هویت دانست که برای بسیاری از ساکنانش به محل شکل‌گیری زندگی و دلبستگی عاطفی تبدیل شده است.
او با اشاره به تلاش‌های مهندس شگفت در ثبت و حفظ تاریخ رشت، این اقدام را تلاشی برای ایستادگی در برابر فراموشی عنوان و تصریح کرد: ثروت شهرها تنها ساختمان‌ها و پل‌ها نیست، بلکه بزرگان، نامداران، خاطرات و میراث فرهنگی آنها نیز بخشی از سرمایه شهر هستند.
این استاد مردم شناسی با اشاره به این که برای تدوین کتاب، حدود ۸ هزار برگ سند بررسی شده آن را نشان‌دهنده عشق و دغدغه نویسنده (شگفت) نسبت به رشت دانست و تاکید کرد: رشت باید پیوسته مطالعه و پژوهش شود و کتاب‌هایی از این دست می‌توانند زمینه تحقیقات و تحلیل‌های فراوانی را برای پژوهشگران فراهم کنند.
او همچنین از ایده ایجاد «خانه دایمی رشت پژوهی» در عمارت شهرداری سخن گفت و ابراز امیدواری کرد؛ چنین مرکزی شکل بگیرد تا به محلی برای مطالعه، برنامه‌ریزی و طراحی شهری تبدیل شود.
وی با اشاره به تجربه‌های دوره‌های مختلف مدیریت شهری، نقش افراد و مدیران علاقه‌مند را در حفظ بناها و میراث تاریخی رشت مهم دانست و از اقداماتی مانند خرید و مرمت خانه میرزاکوچک به‌عنوان کارهای ماندگار دوره شهرداری مرتضی شگفت یاد کرد.
رییس اسبق پژوهشکده گیلان‌شناسی در ادامه، توسعه را در گرو پرهیز از دشمنی و اختلاف میان مردم و مدیران دانست و گفت؛ جامعه‌ای که در آن مردم نسبت به آینده خود اطمینان ندارند، نمی‌تواند به توسعه دست یابد.
هاشم موسوی: ثروت شهرها تنها ساختمان‌ها و پل‌ها نیست، بلکه بزرگان، نامداران، خاطرات و میراث فرهنگی آنها نیز بخشی از سرمایه شهر هستند
او با اشاره به شخصیت‌هایی چون جکتاجی، عباسی و شگفت، آنان را از جمله افرادی دانست که با عشق به تاریخ، جغرافیا و فرهنگ این سرزمین، برای حفظ آن تلاش کرده‌اند.
موسوی در پایان، مهندس شگفت و دیگر چهره‌های دغدغه‌مند را «نگهبانان فرهنگ» توصیف و تاکید کرد نشست‌ها، کتاب‌ها و پژوهش‌ها می‌توانند به شناخت بهتر تاریخ و فرهنگ رشت و انتقال آن به نسل‌های آینده کمک کنند.
از اسناد تاریخی تا چالش مشارکت در شوراها
«رضا نوزاد» پژوهشگر تاریخ گیلان، تلاش مرتضی شگفت برای تدوین کتابی بیش از ۸۰۰ صفحه‌ای را حاصل پژوهش‌های کتابخانه‌ای و میدانی، بررسی متون، روزنامه‌ها و نشریات، فیش‌برداری و گردآوری اسناد دانست و آن را شایسته تقدیر خواند.
وی افزود: کتاب در دو بخش تنظیم شده است؛ بخش نخست به انجمن‌های شهر رشت از سال ۱۲۸۶ تا ۱۳۵۷ و بخش دوم به شوراهای اسلامی شهر از سال ۱۳۷۸ تا ۱۴۰۰ اختصاص دارد. پاسخ‌گویی به پرسش‌های شهروندان درباره تاریخ و عملکرد این نهادها، از انگیزه‌های اصلی تدوین اثر بوده است.
نوزاد با اشاره به دشواری دسترسی به اسناد آرشیوی و نبود بایگانی جامع از نشریات، و با تاکید بر اهمیت گردآوری و ثبت این اطلاعات افزود: کتاب، روند شکل‌گیری و فعالیت انجمن‌های شهر رشت در دوره‌های مختلف را بررسی می‌کند و با ارایه نمونه‌هایی از انتخابات، اعضا، تغییر قوانین بلدیه و اسناد عملکرد انجمن‌ها، تصویری از وظایف و مسئولیت‌های این نهادها به دست می‌دهد.
به گفته وی انتخاب شهردار، تصویب مقررات برای رفاه شهروندان، تعیین نرخ خواربار، اصلاح و نظافت معابر، تامین روشنایی و آب، رسیدگی به امور بهداشتی، ایجاد مراکز آموزشی و درمانی، کمک به بیکاران و وضع عوارض شهرداری از جمله وظایفی است که در کتاب برای انجمن‌های شهر برشمرده شده است.
رضا نوزاد: در برخی دوره‌ها، حضور افرادی نامتناسب با مسوولیت‌های شورایی و بی‌اعتمادی بخشی از مردم به کارآمدی این نهادها بر میزان مشارکت و نحوه انتخاب اعضا تاثیر گذاشته است
وی افزود: بر اساس اطلاعات کتاب عضویت در انجمن‌ها و شوراهای شهر برای برخی افراد زمینه دستیابی به موقعیت‌هایی چون وزارت و نمایندگی مجلس را فراهم کرده است. همچنین دست‌کم پنج نفر از اعضای انجمن شهر رشت، هم‌زمان با عضویت یا پیش و پس از آن، صاحب‌امتیاز روزنامه بوده‌اند.
این پژوهشگر با تاکید بر اهمیت مشارکت مردم در انتخاب اعضای شوراها، یادآور شد که در برخی دوره‌ها، حضور افرادی نامتناسب با مسوولیت‌های شورایی و بی‌اعتمادی بخشی از مردم به کارآمدی این نهادها بر میزان مشارکت و نحوه انتخاب اعضا تاثیر گذاشته است.
روایت شگفت از انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت
«مرتضی شگفت» شهردار اسبق رشت و مولف کتاب «نگاهی به شکل‌گیری و فعالیت انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت از ۱۲۸۶ تا ۱۴۰۰» با اشاره به نمادهای به‌کاررفته در طراحی جلد کتاب گفت: تصویر خانه حاج خلیل رفیع، نخستین شهردار رشت در دوره مشروطه، در کنار دو کلید ضربدری، بخشی از نگاه تاریخی کتاب به جایگاه و مسوولیت شهرداری را بازتاب می‌دهد.
به گفته شگفت، دو کلید نماد گشایش و مسوولیت شهرداری در اداره امور شهر بوده‌اند؛ مسوولیتی که درگذشته، حوزه‌هایی چون عمران و آبادانی، آب و فاضلاب و حتی استخدام پزشک برای بیمارستان را در بر می‌گرفت. اسناد موجود نشان می‌دهد که در سال ۱۳۲۸، شهردار برای استخدام پزشک و تعیین حقوق او از انجمن شهر درخواست تصویب می‌کرد.
شگفت با مقایسه انجمن‌های شهر با شوراهای امروزی گفت اعضای انجمن‌های گذشته حقوقی دریافت نمی‌کردند و خدمت در این نهاد را وظیفه‌ای عمومی می‌دانستند.
به گفته او در برخی موارد اعضای انجمن در شرایط دشوار مالی شهرداری به کارکنان کمک می‌کردند و حتی فردی یک پمپ آب به شهرداری اهدا کرده بود؛ نمونه‌هایی که از نقش انگیزه‌های اجتماعی در فعالیت این نهاد حکایت دارد.
شهردار اسبق رشت تفاوت مهم انجمن‌های گذشته و شوراهای پس از انقلاب را در ماهیت و ساختار آنها دانست و با اشاره به اینکه انجمن‌ها نهادهایی مردمی بودند، هرچند کاستی‌هایی نیز داشتند، تاکید کرد؛ ورود مسایل مالی به مدیریت شهری می‌تواند زمینه‌ساز فساد شود و از این رو، بررسی تفاوت‌های این دو ساختار اهمیت دارد.
به گفته شگفت، نخستین انجمن شهر رشت در دوره مشروطه با حضور ۲۰ نماینده از هفت محله شکل گرفت. تعداد نمایندگان هر محله متناسب با جمعیت آن بود و مردم هر محله تنها به نمایندگان همان محله رای می‌دادند و انتخابات نیز در دو مرحله برگزار می‌شد.
مولف کتاب افزود: رای‌دهندگان باید شرایط مشخصی، از جمله حداقل سن ۲۱ سال و برخورداری از شرایط مالی و پرداخت مالیات و عوارض را دارا می‌بودند. به گفته شگفت، در حالی که بسیاری از انجمن‌های شهر در مناطق دیگر منحل شدند، انجمن رشت فعالیت خود را تا سال ۱۳۰۰ ادامه داد.
شگفت با اشاره به تحولات سیاسی و اداری گیلان در سال‌های بعد گفت: با افزایش قدرت نظامی و ورود نیروهای وابسته به حکومت مرکزی، استقلال انجمن‌ها کاهش یافت و افرادی با وابستگی بیشتر به حکومت برای عضویت درآنها معرفی شدند.
مرتضی شگفت: با افزایش قدرت نظامی و ورود نیروهای وابسته به حکومت مرکزی، استقلال انجمن‌ها کاهش یافت و افرادی با وابستگی بیشتر به حکومت برای عضویت در آنها معرفی شدند
او همچنین نخستین انجمن شهر رشت را از نظر سلامت مالی و عملکرد شهری، دوره‌ای قابل توجه توصیف و خاطرنشان کرد: با وجود فعالیت مطبوعات و رقابت میان اعضا، در آن دوره اتهام‌های مالی و فساد علیه اعضای انجمن در مطبوعات گزارش نشده و اختلاف‌ها بیشتر بر سر شیوه اداره شهر و ارایه خدمات شهری بود.
به اعتقاد شگفت، بازخوانی تاریخ انجمن‌های شهر رشت می‌تواند زمینه‌ای برای مقایسه عملکرد این نهادها با شوراهای امروز و تامل درباره نقش، مسئولیت و انگیزه اعضای نهادهای مدیریت شهری فراهم کند.
پرسش امروز؛ مشارکت، تخصص و پاسخ‌گویی
مرور تاریخ انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت، تفاوت‌های مهم میان ساختارهای مدیریت شهری در دوره‌های مختلف را آشکار می‌کند. انجمن‌های قدیم، با شمار محدودی نماینده برخاسته از محله‌ها و بدون پرداخت حقوق به اعضا، در شرایط سیاسی و اجتماعی متفاوتی فعالیت می‌کردند؛ شوراهای امروز اما در چارچوب قانونی و نهادی دیگری قرار دارند و با مسئولیت‌ها، منابع و انتظارات گسترده‌تری روبه‌رو هستند.
با این حال، پرسش‌هایی مانند میزان تخصص اعضا، استقلال در تصمیم‌گیری، نحوه نظارت بر عملکرد، پاسخ‌گویی به شهروندان و سلامت مالی همچنان اهمیت دارند. مسایل مالی در مدیریت شهری، اگر با نظارت موثر و شفافیت همراه نباشند، می‌توانند زمینه بروز فساد را فراهم کنند؛ از همین رو، مقایسه تاریخی باید به شناخت تفاوت ساختارها و سازوکارهای نظارتی کمک کند، نه اینکه گذشته را بی‌نقص و امروز را یکسره ناکارآمد نشان دهد.
کتاب «نگاهی به شکل‌گیری و فعالیت انجمن‌ها و شوراهای شهر رشت از ۱۲۸۶ تا ۱۴۰۰» ، در بیش از ۸۰۰ صفحه، مجموعه‌ای از اسناد و روایت‌های مرتبط با این نهادها را گرد آورده است.
اهمیت چنین اثری تنها در ثبت رویدادهای گذشته نیست؛ این تاریخ می‌تواند معیاری برای طرح پرسش‌های امروز باشد: مشارکت مردم چگونه به مسوولیت‌پذیری مدیران شهری تبدیل می‌شود؟ چه ساز وکارهایی از حضور افراد فاقد تخصص جلوگیری می‌کند؟ و چگونه می‌توان شوراها را در برابر شهروندانی که به آنها رأی داده‌اند، پاسخ‌گوتر کرد؟
علاقمندان به تهیه کتاب می‌توانند برای سفارش آن به نشر ایلیا مراجعه کنند.