در بیست و دومین روز آبان ماه ۱۴۰۵، جمع پرشماری از اهالی فرهنگ، ادب و هنر گیلان گرد هم آمدند تا با “جواد شجاعی‌فرد” وداع کنند؛ شاعری که از زندگی مردم می‌سرود. از دردها و دغدغه‌هایشان می‌نوشت و صدایش، پژواک فرهنگ، خاطره و رنج مردمانی بود که سال‌ها در کنارشان زیست.
در میان بدرقه کنندگان، خویشان، دوستان قدیمی، همراهان فرهنگی و کسانی دیده می‌شدند که هر یک از زاویه‌ای با او خاطره داشتند؛ از شعر و ترانه‌هایش تا دوستی‌ها، منش انسانی و تلاش‌هایش برای شکل‌گیری نهادهای فرهنگی.
آنچه از سخنان حاضران بر می‌آمد، تصویر مردی بود که نمی‌شد او را تنها با عنوان شاعر یا ترانه‌سرا شناخت؛ شجاعی‌فرد از نسلی بود که فرهنگ را نه صرفا عرصه‌ای برای آفرینش فردی، بلکه مسوولیتی اجتماعی و جمعی می‌دانست.
جواد شجاعی‌فرد ادبیات و موسیقی را نه جدا از زندگی که در پیوندی ناگسستنی با فرهنگ، هویت و زیست مردم گیلان می‌فهمید و روایت می‌کرد. او در کنار فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، دلبستگی دیرینه‌ای به ادبیات داشت و حاصل این علاقه را در قالب شعر، ترانه و نوشته به یادگار گذاشت؛ آثاری که بازتابی از تعلق خاطر او به فرهنگ و مردم سرزمینش بود.
جواد شجاعی‌فرد ادبیات و موسیقی را نه جدا از زندگی که در پیوندی ناگسستنی با فرهنگ، هویت و زیست مردم گیلان می‌فهمید و روایت می‌کرد. او در کنار فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، دلبستگی دیرینه‌ای به ادبیات داشت و حاصل این علاقه را در قالب شعر، ترانه و نوشته به یادگار گذاشت؛ آثاری که بازتابی از تعلق خاطر او به فرهنگ و مردم سرزمینش بود
حضور گسترده اهالی فرهنگ و هنر و شمار زیادی از دوستدارانش در مراسم وداع، بیش از هر چیز گواه جایگاه و محبوبیت جواد شجاعی‌فرد بود؛ مردی که در کنار آثار مکتوب و موسیقایی‌اش، با منش انسانی، آزادگی و دلبستگی عمیق به مردم و سرزمینش شناخته می‌شد.
آزادگی؛ وجه برجسته شخصیت شجاعی‌فرد
«علیرضا پنجه‌ای» شاعر و روزنامه نگار گیلانی در سخنانش بر مزار جواد شجاعی فرد با اشاره به چاپ اشعاری از او در مجله خوشه توسط احمد شاملو در سال 47 از او بعنوان شاعری یاد کرد که همواره در شعرهایش همانند زندگی‌اش انسانیت را رعایت کرد.
وی مهم‌ترین ویژگی جواد شجاعی‌فرد را، منش انسانی و مردمی او دانست؛ انسانی مستقل و آزاداندیش که از وابستگی و رانت‌خواری پرهیز می‌کرد و به تعبیر او، مصداق این بیت حافظ بود که «غلام همت آنم که زیر چرخ کبود / ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است.»
وی با اشاره به علاقه بسیار زنده یاد شجاعی فرد به ادبیات یادآور شد: ترانه‌های گیلکی او تفاوت فاحشی با بقیه داشت چرا که او آلام مردم و فرهنگ زاد بومی‌اش را نشان می‌داد. از مشقت و رنج روستاییان می‌گفت، زندگی گالش‌ها را به تصویر می‌کشید و از جمله نخستین هنرمندانی بود که گویش سیاهکلی را به تلویزیون و اجراهای موسیقی راه داد.
وی با بیان این که صدای مخملی و جنس متفاوت صدای شجاعی‌فرد به اجراهای او هویتی متمایز می‌بخشید افزود: اجرای آثاری از شیون فومنی، از جمله «ماری ماری»، نیز بخشی از کارنامه موسیقایی اوست.
علیرضا پنجه‌ای: ترانه‌های گیلکی او تفاوت فاحشی با بقیه داشت چرا که او آلام مردم و فرهنگ زاد بومی‌اش را نشان می‌داد. از مشقت و رنج روستاییان می‌گفت، زندگی گالش‌ها را به تصویر می‌کشید و از جمله نخستین هنرمندانی بود که گویش سیاهکلی را به تلویزیون و اجراهای موسیقی راه داد
پنجه‌ای در کنار این ویژگی‌ها از شجاعی‌فرد به‌عنوان همسر، پدر و دوستی نیک یاد کرد؛ کسی که انسانیت و رعایت حرمت آدم‌ها در شیوه زندگی‌اش جایگاهی اساسی داشت. وی خاطرنشان کرد که زنده یاد جواد شجاعی‌فرد از یاران اولیه خانه فرهنگ گیلان بود و در شکل‌گیری این مجموعه مشارکت داشت.
صدایی که هنوز در خاطره‌هاست
«ناصر وحدتی» هنرمند و پژوهشگر موسیقی گیلان با یادآوری دوستی دیرینه خود با شجاعی‌فرد، او را از چهره‌های برجسته ادبیات گیلان دانست و گفت: جواد نه‌تنها برای نسل خود، بلکه برای نسل‌های جوان‌تر نیز چهره‌ای الهام‌بخش بود.
وحدتی با اشاره به انتشار نخستین کتاب شجاعی‌فرد با عنوان «آبی‌های سوگوار» در حدود ۳۵ سال پیش، گفت؛ این اثر را برای چاپ به تهران برده و عنوان آن را نیز از یکی از شعرهای شجاعی‌فرد برگزیده است.
او صدای متمایز و دلنشین شجاعی‌فرد را از ویژگی‌های برجسته هنری‌اش برشمرد و افزود؛ همین ویژگی زمینه ورود او به رادیو را فراهم کرد. شجاعی‌فرد در اجرای ترانه‌های گیلکی از آثار ولی مظفری و شیون فومنی نیز بهره می‌گرفت.
وحدتی با اشاره به دلبستگی عمیق شجاعی فرد به شعر و ادبیات گفت: حتی در سال‌هایی که بیماری توان راه رفتن را از او گرفته بود، همچنان زندگی‌اش آمیخته با شعر و ادبیات بود. او همچنین شجاعی‌فرد را از روشنفکران
دغدغه‌مند این دیار دانست که در شکل‌گیری و تاسیس خانه فرهنگ گیلان نقش داشت.
شجاعی‌فرد؛ منتقدی جدی راوی خاطرات و تاسیانی‌های غربت
محمدتقی پوراحمد جکتاجی» روزنامه‌نگار، نویسنده و پژوهشگر زبان و فرهنگ گیلان و مدیرمسوول مجله «گیله‌وا» و انتشارات گیلکان با ابراز تاسف از درگذشت جواد شجاعی‌فرد گفت: من به‌عنوان دوست و ناشر یکی از کتاب‌های ایشان با وی ارتباط نزدیکی داشتم؛ چراکه هر دو در حوزه زبان گیلکی فعالیت می‌کردیم.
گفت‌وگویی نیز با ایشان در مجله گیله‌وا داشتم و شعرهایشان را در این مجله منتشر می‌کردم. وی با یادآوری جایگاه ادبی شجاعی‌فرد از او به‌عنوان منتقدی جدی و حرفه‌ای یاد کرد و افزود: بررسی خاطرات ایشان از غربت بسیار جالب است.
صدای ماندگار حافظه فرهنگی گیلان
«اسماعیل مهرانفر» شاعر جوان گیلانی و از دوستان نزدیک و همراهان شجاعی‌فرد در سال‌های پایانی زندگی او که در این سال‌ها با حمایت و مراقبت، در کنار او بود از شجاعی‌فرد به‌عنوان خالق بخش بزرگی از حافظه فرهنگی، عاطفی و شنیداری گیلان یاد کرد؛ شاعری که ترانه‌های ماندگارش همچنان بازخوانی می‌شوند
مهرانفر خاطرنشان کرد: مرگ شاید بتواند صدای یک انسان را خاموش کند، اما هرگز نمی‌تواند یادگار او را از حافظه مردمان بزداید.
اسماعیل مهران فر: شجاعی‌فرد، خالق بخش بزرگی از حافظه فرهنگی، عاطفی و شنیداری گیلان است؛ شاعری که ترانه‌های ماندگارش همچنان بازخوانی می‌شوند
در کنار سخنان و روایت‌هایی که در آیین بدرقه جواد شجاعی‌فرد از سوی سخنرانان مطرح شد در حاشیه این مراسم با شماری از یاران و همراهان عرصه فرهنگ و هنر گیلان گفت‌وگو کردیم تا از دریچه نگاه آنان، ابعاد دیگری از شخصیت فرهنگی، ادبی و انسانی این چهره شناخته‌شده را بازخوانی کنیم.
فرهنگ؛ فراتر از فعالیت فردی
«امین حق‌ره» پژوهشگر و کنشگر فرهنگی و اجتماعی و راوی ترانه‌های «جوما» نیز در سخنان خود شجاعی‌فرد را از بازماندگان نسلی دانست که شخصیت‌های برخاسته از آن در حوزه فرهنگ چندوجهی بودند و فعالیت‌هایشان به ادبیات و موسیقی محدود نمی‌شد، بلکه عرصه‌های اجتماعی و سیاسی را نیز در برمی‌گرفت.
به گفته حق‌ره، یکی از ویژگی‌های مهم شجاعی‌فرد توجه به ضرورت شکل‌گیری نهادهای فرهنگی بود. او در کنار پیگیری علایق و فعالیت‌های فردی خود به سازمان‌دهی و ایجاد ساختارهایی می‌اندیشید که امکان تداوم و به سرانجام رسیدن فعالیت‌های فرهنگی را فراهم کنند.
حق‌ره با اشاره به نقش زنده‌یاد شجاعی‌فرد در شکل‌گیری خانه فرهنگ گیلان گفت: اینکه یک خواننده، فعال موسیقی یا ترانه‌سرا چنین دغدغه‌ای داشته باشد، نشان‌دهنده نگاهی فراتر از فعالیت فردی است؛ ویژگی‌ای که در میان بسیاری از چهره‌های فرهنگی آن نسل دیده می‌شد و امروز کمتر با آن مواجه هستیم.
او همچنین به بازگشت شجاعی‌فرد از خارج از کشور و تعلق خاطرش به سرزمین مادری اشاره کرد و این شیوه زیست را الگویی ارزشمند برای نسل جدید دانست. تعلق خاطری پویا که می‌تواند در مواجهه با مسایل امروز جامعه راهگشا باشد.
امین حق‌ره: شجاعی‌فرد از بازماندگان نسلی است که شخصیت‌های برخاسته از آن در حوزه فرهنگ چندوجهی بودند و فعالیت‌هایشان به ادبیات و موسیقی محدود نمی‌شد، بلکه عرصه‌های اجتماعی و سیاسی را نیز در برمی‌گرفت
حق‌ره با تاکید بر اینکه ترانه‌های شجاعی‌فرد مهم‌ترین بخش میراث هنری او به شمار می‌روند، ابراز امیدواری کرد این آثار بیش از گذشته شنیده شوند و نسل امروز با بازخوانی و بازآفرینی آن‌ها، زمینه شکل‌گیری تجربه‌های تازه‌ای در موسیقی گیلان را فراهم کند.
انسانی شایسته ،شاعری توانمند
«موسی علیجانی»، شاعر ، موسیقیدان و هنرمند گیلانی و از دوستان قدیمی جواد شجاعی‌فرد، نیز با اشاره به خاطرات مشترک خود با او، شجاعی‌فرد را انسانی شایسته و شاعری توانمند توصیف کرد و گفت: او از خوانندگان قدیمی گیلان بود؛ وجهی از شخصیت هنری‌اش که شاید بسیاری از آن بی‌اطلاع باشند.
علیجانی همچنین به فعالیت‌های او در عرصه ترانه‌سرایی اشاره کرد و شجاعی‌فرد را ترانه‌سرایی شناخته‌شده دانست.
فرصت حضور بزرگان را غنیمت بدانیم
«شهرام دفاعی» شاعر و از اعضای فعال خانه فرهنگ گیلان نیز در مراسم تشییع این هنرمند، با اشاره به نقش تأثیرگذار او در عرصه فرهنگ و هنر این دیار گفت: جواد شجاعی‌فرد شاعر، نویسنده، ترانه‌سرا، نقاش و خواننده بود و در حوزه‌های مختلف هنری فعالیت داشت.
وی با بیان این که گرچه مرگ، بخشی از روال طبیعی زندگی است، اما از دست دادن چنین بزرگانی و ادامه مسیر بدون حضور آنان، حسرت و اندوهی خاص به همراه دارد بر ضرورت بهره‌گیری از فرصت حضور در کنار این بزرگان و آموختن از تجربه و دانش آنان تاکید کرد.
ادامه زندگی در آثار
«مانلی» دختر زنده‌یاد جواد شجاعی‌فرد و از فیلم‌سازان شناخته شده کشور در خاتمه مراسم، دل‌نوشته‌ای از مادرش، رقیه کاویانی، بانوی شاعر را که در سوگ همسرش نوشته بود، برای حاضران خواند.
کاویانی در این نوشته با اشاره به این شعر صائب تبریزی که “گیرم ای دوست قمار از همه عالم بردی / دست آخر همه را باخته می‌باید رفت”، اهالی فکر و اندیشه را از این قاعده مستثنا دانست و تاکید کرد؛ آنان به واسطه آثار ارزشمندی که از خود به یادگار می‌گذارند به خاک فراموشی سپرده نمی‌شوند.
وی از طرف خود و مادرش که به دلیل بیماری و اقامت در خارج از کشور امکان حضور در این مراسم را نداشت از اسماعیل مهرانفر به سبب کمک هایش و از اهالی قلم، اندیشه، تصویر و نوا به سبب همراهی‌شان در بدرقه زنده یاد جواد شجاعی فرد قدردانی کرد.
حضور پرشمار اهالی فرهنگ و هنر گیلان در آیین بدرقه جواد شجاعی‌فرد، خود گواهی روشن بر جایگاه او و نشانه‌ای از احترام، مهر و دلبستگی جامعه فرهنگی به انسانی بود که سال‌ها از عمر خود را صرف فرهنگ و هویت این سرزمین کرد.
او رفت، اما واژه‌ها، ترانه‌ها، اندیشه‌ها و خاطراتی که از خود به جا گذاشت، همچنان در حافظه فرهنگی گیلان طنین‌انداز خواهد بود. ماندگاری شاید همین باشد؛ آدمی از میان ما برود، اما آنچه با عشق و اندیشه آفریده، در حافظه و زندگی دیگران به حیات خود ادامه دهد.
اکنون جواد شجاعی‌فرد در میان ما نیست، اما ترانه‌هایی که از رنج و زندگی مردم این سرزمین روایت می‌کرد، همچنان ظرفیت شنیده شدن و دوباره جان گرفتن دارند؛ میراثی که اگر به نسل امروز سپرده شود، می‌تواند ادامه صدای مردی باشد که فرهنگ را نه فقط دوست می‌داشت، بلکه برای ماندگاری آن تلاش می‌کرد.
زندگینامه شاعر
جواد شجاعی فرد خواننده ، شاعر و ترانه سرای گیلانی ۲۲ مهرماه ۱۳۲۱ در سیاهکل به دنیا آمد. او سال ۱۳۴۹ در رشته مدیریت بازرگانی و علوم اداری از دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد.
«آبی‌های سوگوار»، «اکنون اسب و اصل»، «پرومته معاصر»، «جان می‌دهم از حسرت دیدار»، «پیچیده پشت سادگی محض»،«سنگ و ثانیه» از جمله آثار منتشرشده اوست. در عرصه موسیقی نیز ترانه‌هایی چون «ماری ماری»، «زرانگیس»، «وس ماری»، «واگیته اسب» و «چی‌چی‌نی» از او به یادگار مانده است.
و در خاتمه شعری از جواد شجاعی فرد
“گورها پیران را نپذیرفتند و جوانان را از خود راندند تا دسته‌جمعی بمیرند در غروب عصری که کارش روشنایی انکار است عصری که مردن اجباری است ما زندگی می‌کنیم که بمیریم و می‌میریم تا دیگران زندگی کنند”. یادش گرامی است.