تالاب انزلی آینه تمام‌نمای حال گیلان است؛ اگر نیک بنگریم، زخم‌های این سرزمین را می‌توان در سیمای رنجور آن دید. زیست‌بومی که سال‌هاست از هر سو آماج بی‌مهری و تخریب قرار گرفته و با وجود وعده‌های مکرر برای احیا، هنوز زخم‌های عمیقش التیام نیافته است. با این همه در میان انبوه تهدیدها و فرصت‌های از دست رفته، کنشگران محیطزیست و دغدغه‌مندان طبیعت همچنان برای نجات این میراث ارزشمند و حفظ آخرین فرصت‌های حیات آن تلاش می‌کنند.
کانون سینمای خانه فرهنگ گیلان در آبان ۱۴۰۵، ماه فرشته نگاهبان آب، با دعوت از آلن پطروسیان، کنشگر باسابقه محیطزیست ، نشستی با محوریت انتقال تجربه و بررسی وضعیت تالاب انزلی با هدف جلب توجه همگانی برای نجات این زیست بوم برگزار کرد. نمایش عکس‌های مستند از پرندگان بومی و مهاجر و روایت پطروسیان از وضعیت این زیست‌بوم، و سخنان تنی چند از کنشگران فرهنگی فرصتی بود تا ابعاد مختلف بحران تالاب و ضرورت حفاظت از آن بار دیگر مورد توجه قرار گیرد.
کنشگران و صاحب نظران در این نشست، پس‌روی آب، انباشت رسوبات، ورود فاضلاب و آلاینده‌ها، گسترش گیاهان مهاجم، تخریب زیستگاه‌ها، کاهش تنوع زیستی و مداخلات انسانی را مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده تالاب انزلی عنوان کردند.
تالاب بین‌المللی انزلی، با مساحتی حدود ۱۹ هزار و ۵۰۰ هکتار، از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های آبی ایران و از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی گیلان است. این تالاب که در جنوب غربی دریای خزر قرار دارد به دلیل تنوع زیستی غنی، زیستگاه گونه‌های متعدد گیاهی و جانوری و پناهگاه پرندگان مهاجر، از اهمیت اکولوژیک و بین‌المللی برخوردار است.
تالاب انزلی همچنین در حفظ ذخایر آبزیان، تنظیم چرخه آب، تعدیل سیلاب‌ها، بهبود کیفیت آب و پشتیبانی از معیشت جوامع محلی نقش مهمی دارد و حیات طبیعی و اقتصادی بخش‌هایی از گیلان با سلامت آن پیوند خورده است.
***
آلودگی از حوزه آبریز تا پیکره تالاب
«آلن پطروسیان» در این نشست با اشاره به گستردگی ۳ هزار و ۶۱۰ کیلومتر مربعی حوضه آبریز تالاب انزلی، بر تاثیر مستقیم وضعیت رودخانه‌های منتهی به تالاب بر سلامت این زیست‌بوم تاکید کرد و گفت: این رودخانه‌ها از محدوده‌هایی همچون جنگل‌های سراوان تا رضوانشهر امتداد دارند و در طول مسیر با ورود فاضلاب و زباله، استفاده از سموم و کودهای شیمیایی در اراضی کشاورزی و تخلیه پساب‌های شهری آلوده می‌شوند.
وی خاطرنشان کرد: ورود فاضلاب رشت به رودخانه‌های زرجوب و گوهررود از مهم‌ترین عوامل آلودگی آب ورودی به تالاب است. ساخت‌وسازهای بی‌رویه و صدور مجوزهای ساختمانی بدون پیش‌بینی زیرساخت‌های لازم برای دفع فاضلاب نیز بر شدت این مشکل افزوده است. این فعال محیط زیست با اشاره به کاهش شدید پهنه‌های آبی تالاب یادآور شد: تالاب انزلی در گذشته هفت پهنه آبی داشت، اما بخش‌های وسیعی از آن خشک شده‌اند.
به گفته او، پهنه غربی تالاب با وسعت هفت هزار و 200 هکتار، در بهترین شرایط گذشته حدود سه هزار و 200 هکتار آب داشته، در حالی که سطح آب آن در تابستان امسال به حدود500 هکتار رسیده است. این کنشگر محیط زیست کاهش نزدیک به دو و نیم متر از تراز آب دریای خزر را یکی از عوامل اصلی این وضعیت دانست و هشدار داد که با ادامه روند کنونی، احیای تالاب با روش‌های گذشته امکان‌پذیر نخواهد بود.
آلن پطروسیان: تالاب انزلی در گذشته هفت پهنه آبی داشت، اما بخش‌های وسیعی از آن خشک شده‌اند. پهنه غربی تالاب با وسعت هفت هزار و 200 هکتار در بهترین شرایط گذشته حدود سه هزار و 200 هکتار آب داشته در حالی که سطح آب آن در تابستان امسال به حدود 500 هکتار رسیده
ورود رسوبات ناشی از قطع درختان، از بین رفتن پیوستگی خاک و اجرا نشدن طرح‌های آبخیزداری در مناطق بالادست، از دیگر عوامل تخریب تالاب است که پطروسیان به آن اشاره کرد. به گفته او گسترش گیاهان غیربومی و مهاجم، به‌ویژه سنبل آبی با جلوگیری از رسیدن نور و اکسیژن به آب، محدود کردن مسیرهای تردد جوامع محلی و اشغال پهنه‌های آبی به خشک شدن تالاب دامن می‌زند.
او تاکید کرد؛ که خشک شدن تالاب تنها به از دست رفتن زیستگاه پرندگان محدود نمی‌شود، بلکه رودخانه‌های وابسته، مسیر مهاجرت ماهیان به بالادست و معیشت جوامع محلی را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد و پیامدهای آن می‌تواند بخش بزرگی از استان را در برگیرد. وی همچنین با اشاره به جایگاه تالاب انزلی در حیات پرندگان مهاجر گفت: از ۹ مسیر اصلی مهاجرت پرندگان در جهان، سه مسیر از تالاب انزلی عبور می‌کنند .
پرندگانی که از مناطق سردسیری مانند سیبری، شمال روسیه و استپ‌های قزاقستان هزاران کیلومتر پرواز می‌کنند در نیزارها و پهنه‌های آبی تالاب فرصتی برای استراحت، تغذیه و ادامه مسیر می‌یابند. این کنشگر محیطزیست نزدیک شدن گردشگران به کلونی‌های پرندگان برای گرفتن عکس سلفی را از تهدیدهای جدی در فصل تخم‌گذاری دانست؛ زیرا با ترک لانه از سوی پرنده، تخم‌ها در معرض سرما و باد قرار می‌گیرند. تغییرات اقلیمی و بارش‌ها و طوفان‌های خارج از فصل نیز به لانه‌های شناور آسیب می‌زنند.
وی خاطرنشان کرد: همیاران نهضت پرنده‌نگری تالاب انزلی و اعضای جامعه محلی با نصب بنرهای هشداردهنده و کدهای QR حاوی تصاویر و اطلاعات پرندگان، برای آگاه‌سازی گردشگران و جلوگیری از نزدیک شدن آن‌ها به محل تجمع پرندگان اقدام کرده‌اند. تردد خودروها در سواحل، رها کردن تورهای مستعمل، استفاده از دام‌های ثابت و ممنوعه را از دیگر تهدیدهای پرندگان تالاب عنوان شد. شکار غیرمعیشتی و زنده‌گیری پرندگان با تورهای گسترده‌شده در روستاها و حاشیه تالاب نیز به جمعیت پرندگان زمستان‌گذران آسیب می‌زند.
او با بیان اینکه با شکار معیشتی مخالفتی ندارد، شکار غیرمعیشتی و کشتار گسترده پرندگان را محکوم کرد و بر ضرورت همراهی مردم محلی و صیادان در حفاظت از تالاب تاکید داشت. ورود جانوران غیربومی برای نگهداری تزئینی نیز از دیگر نگرانی‌های مطرح‌شده در این نشست بود. پطروسیان با اشاره به گونه‌هایی مانند غاز کانادایی، اردک اسراییلی و راکون، درباره پیامدهای ورود این جانوران و احتمال آسیب آن‌ها به گونه‌های بومی از جمله شکار جوجه پرندگان، هشدار داد.
این کنشگر تاکید کرد؛ حفاظت از محیطزیست تنها به جمع‌آوری زباله محدود نمی‌شود و آگاه‌سازی صیادان و جوامع محلی، جلوگیری از رهاسازی تورهای مستعمل، پرهیز از نزدیک شدن به محل لانه‌سازی پرندگان، حفاظت از نیزارها و زیستگاه‌های حساس و همکاری با محیط‌بانان، بخشی از مسوولیت همگانی در قبال تالاب انزلی است.
به گفته وی ثبت و شمارش پرندگان و مشارکت شهروندان در پایش تنوع زیستی نیز می‌تواند به مستندسازی وضعیت زیست‌بوم، شناسایی تغییرات اکولوژیک و تقویت برنامه‌های حفاظتی تالاب کمک کند.
مهاجرت بی‌رویه؛ تهدیدی برای آینده گیلان
در ادامه این نشست «فرهاد مهران‌فر» فیلم‌ساز نام‌آور گیلانی که در آثار خود همواره دغدغه طبیعت و محیطزیست را دنبال کرده است از زاویه‌ای دیگر به بحران تالاب انزلی پرداخت و با اشاره به مهاجرت به‌عنوان یکی از تهدیدهای مهم آینده گیلان بر ضرورت توجه به پیامدهای آن و پیوند میان هنر، دانش و حفاظت از محیطزیست تاکید کرد.
وی که 20 سال پیش در فیلم «خواب آب» نسبت به پیامدهای بی‌توجهی به منابع طبیعی هشدار داده بود منشا این روند را در مدیریت نادرست منابع آبی و تشدید خشکسالی در دیگر مناطق کشور دانست؛ عواملی که به گفته او، گیلان را به مقصد مهاجرت‌های بی‌رویه تبدیل کرده‌اند.
به گفته وی خرید و محصور کردن زمین‌ها از سوی افراد غیربومی، علاوه بر تغییر کاربری اراضی، مسیر زیست و عبور پرندگان و حیوانات بومی را نیز محدود کرده است.
فرهاد مهران‌فر: خرید و محصور کردن زمین‌ها از سوی افراد غیربومی، علاوه بر تغییر کاربری اراضی، مسیر زیست و عبور پرندگان و حیوانات بومی را نیز محدود کرده است . ورود فلزات سنگین ناشی از آلاینده‌ها و پساب صنایع شیمیایی به رودخانه‌ها و تالاب از تهدیدهای جدی زیست‌محیطی است
مهران‌فر ورود فلزات سنگین ناشی از آلاینده‌ها و پساب صنایع شیمیایی به رودخانه‌ها و تالاب را از تهدیدهای جدی زیست‌محیطی دانست و با اشاره به پیامدهای آن برای سلامت انسان، بر ضرورت جلوگیری از این معضل تاکید کرد. وی هنر و به‌ویژه سینما را ابزاری موثر برای تبدیل مسایل محیط‌زیستی به روایت‌هایی اثرگذار و ترغیب نسل جوان به مشارکت در حفاظت از طبیعت دانست و همکاری فعالان محیطزیست، گردشگری، هنرمندان و اهالی رسانه را برای معرفی و دیده‌شدن طبیعت گیلان و ایران ضروری خواند.
تالابی که مخزن فاضلاب شد
«آروین ایل‌بیگی» کنشگر فرهنگی و از اعضای کانون سینمای خانه فرهنگ گیلان، نیز با اشاره به ابعاد بحران زیست‌محیطی تالاب انزلی، وضعیت کنونی آن را نگران‌کننده توصیف کرد و گفت: این پهنه آبی زیبا و ارزشمند در گذر سال‌ها به مخزن بزرگی از فاضلاب تبدیل شده است. او با بیان اینکه تالاب انزلی و حوضه آبریز آن به‌طور مستقیم بخش قابل‌توجهی از مساحت استان را تحت تاثیر قرار می‌دهند، تاکید کرد؛ هر اتفاقی در این محدوده رخ دهد، بر محیطزیست گیلان و زندگی مردم آن اثر مستقیم خواهد گذاشت.
آروین ایل بیگی: تالاب انزلی و حوزه آبریز آن به‌طور مستقیم بخش قابل‌توجهی از مساحت استان را تحت تاثیر قرار می‌دهند. هر اتفاقی در این محدوده رخ دهد، بر محیطزیست گیلان و زندگی مردم آن اثر مستقیم خواهد
این فعال محیط زیست همچنین بر ضرورت مقابله با ورود فاضلاب و آلاینده‌ها، مدیریت اصولی منابع آب، تقویت نظارت بر فعالیت‌ها، اجرای پروژه‌های عمرانی و توسعه‌ای با لحاظ‌کردن پیوست محیط‌زیستی و مشارکت جدی‌تر تشکل‌های مردمی و کنشگران محیطزیست در حفاظت و احیای تالاب انزلی تأکید کرد.
حفظ ذخیره آبی؛ اولویت احیای تالاب انزلی
در بخش دیگری از این نشست، «فرهاد حسینی‌طایفه» مدیرکل حفاظت محیطزیست گیلان با تاکید بر ضرورت صیانت از منابع آبی تالاب، حفظ ذخیره آبی موجود و جلوگیری از خروج آب را اولویت مدیریت و احیای تالاب انزلی دانست. او ایجاد کانال‌های متعدد برای خروج آب تالاب و هدایت آن به زمین‌های شخصی را از مداخلات انسانی آسیب‌زا عنوان کرد و تاکید کرد: احیای تالاب به یک راهکار واحد محدود نمی‌شود و تدوین مجموعه‌ای از راهکارهای کارشناسی با مشارکت متخصصان و شنیدن دیدگاه‌های مختلف ضرورت دارد.
مدیرکل محیطزیست: تخریب جنگل‌های بالادست و ورود رسوبات به تالاب از مسایل مهم بحران تالاب است .موج‌شکن‌های بندر انزلی در گذشته تا حدودی مانع ورود آب دریا به تالاب می‌شدند اما اکنون با کاهش ارتباط آبی تالاب و دریا، اولویت اصلی جلوگیری از خروج ذخیره آب موجود است
وی همچنین با اشاره به زمستان‌گذرانی سالانه حدود یک‌ونیم تا دو میلیون پرنده در ایران گفت؛ بررسی جمعیت پرندگان در پنج دهه گذشته نشان می‌دهد که با وجود نوسانات، پرندگان همچنان به این زیستگاه‌ها باز می‌گردند. طایفه افزایش حدود دو درجه‌ای دمای هوا در منطقه و گرم‌تر شدن آب دریای خزر را از عوامل موثر بر افزایش تبخیر و کاهش تراز آب دانست و گفت: افت سطح آب خزر در دهه‌های گذشته نیز سابقه داشته، اما تغییرات اقلیمی و افزایش دما شرایط کنونی را تشدید کرده است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست گیلان همچنین تخریب جنگل‌های بالادست و ورود رسوبات به تالاب را از مسایل مهم برشمرد و گفت؛ کنترل آن‌ها می‌تواند از ورود حجم بالایی از رسوبات به تالاب جلوگیری کند. طایفه درباره تاثیر موج‌شکن‌های بندر انزلی نیز توضیح داد؛ این سازه‌ها در گذشته تا حدودی مانع ورود آب دریا به تالاب می‌شدند اما اکنون با کاهش ارتباط آبی تالاب و دریا، اولویت اصلی جلوگیری از خروج ذخیره آب موجود است.
او افزود؛ در صورت تایید ضرورت ورود آب دریا بر اساس مطالعات آینده، می‌توان گزینه‌های دیگر را نیز بررسی کرد. طایفه همچنین لایروبی و برداشت مکانیکی رسوبات را به‌تنهایی راهکار احیای تالاب ندانست و تاکید کرد پیش از هر اقدامی باید میزان آلودگی رسوبات، امکان استفاده مجدد از آن‌ها و شیوه انتقال و دفعشان مشخص شود.
در نهایت آنچه از مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده در این نشست برمی‌آید این است که نجات تالاب انزلی نیازمند مدیریت یکپارچه حوضه آبریز، مهار منابع آلودگی، اجرای طرح‌های توسعه‌ای با رعایت ملاحظات محیط‌زیستی و مشارکت موثر نهادهای مسوول و جامعه محلی است.
تالاب انزلی تنها یک پهنه آبی نیست؛ بخشی از حیات طبیعی، اقتصادی و اجتماعی گیلان است و حفاظت از آن، در حقیقت حفاظت از آینده این سرزمین به شمار می‌رود.