آیین افتتاح کنفرانس بین‌المللی تاریخ علم، روز ۲۰ آبان ۱۴۰۵ در دانشگاه گیلان، فرصتی مغتنم برای بزرگداشت مردی بود که نامش با تاریخ علم در ایران پیوندی ناگسستنی دارد؛ “دکتر محمد باقری“، پژوهشگر برجسته تاریخ علم و احیاگر میراث علمی ایران. مردی که بخش بزرگی از عمر خود را به پژوهش و ترویج علم در این سرزمین کهن اختصاص داده است.
ترجمه و شرح انگلیسی کتاب «زیج جامع»، اثر کیا ابوالحسن کوشیار گیلانی، از آثار ارزشمند در دانش نجوم، پیوندی عمیق میان فعالیت‌های علمی دکتر باقری و میراث یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان برخاسته از سرزمین گیلان برقرار کرده است.
از دیگر آثار “دکتر محمد باقری “می‌توان به تالیف کتاب‌های «واژگان ریاضی» و «از سمرقند به کاشان»، تدوین «گزارش جامع طرح سراسری رویت هلال ماه‌های قمری برای ایران» و نیز ترجمه و انتشار چندین کتاب، نگارش ده‌ها مقاله علمی و ارائه سخنرانی در مراکز علمی مختلف اشاره کرد.
تلاش‌های او برای گردآوری آثار مرتبط با کوشیار گیلانی نیز به شکل‌گیری آرشیوی جامع از آثار این دانشمند انجامید که در پژوهشکده گیلان شناسی دانشگاه گیلان نگهداری می‌شود.
***
در این آیین، سخنرانان با تاکید بر جایگاه علمی و پژوهشی دکتر محمد باقری، تلاش‌های چندین‌ساله او را در بازشناسی و احیای میراث علمی ایران به‌ویژه آثار و جایگاه کوشیار گیلانی، ارزشمند و ماندگار توصیف کردند. همچنین منش علمی، پشتکار پژوهشی و نقش او در پرورش نسل جوان و ایجاد زمینه‌های علاقه‌مندی به علم مورد توجه قرار گرفت.
سخنران‌های مراسم بزرگداشت “دکتر باقری” را فرصتی برای معرفی الگوهای علمی به جامعه و یادآوری اهمیت پاسداشت میراث دانشمندان ایرانی دانستند.
دکترمحمد باقری: شیوه‌های سنتی و اقتدارگرایانه آموزش بر ضرورت انعطاف در کار با کودکان و کاهش نقش آموزش‌های از پیش تعیین‌شده اثر گذار است و انجمن‌های علمی نمونه‌ای موفق از یادگیری داوطلبانه و علاقه‌محور هستند
از میراث علمی کوشیار گیلانی تا پرورش نسل آینده دانش
«محمد باقری» در این آیین با اشاره به جایگاه دانشمندان ایرانی و گیلانی در تاریخ علم، از نقش کوشیار گیلانی و ارتباط علمی او با مراکز علمی منطقه سخن گفت.
او همچنین به رصدخانه ری و تاثیر آن بر ساخت رصدخانه سمرقند اشاره کرد و یادآور شد که رصدخانه سمرقند با الهام از رصدخانه ری ساخته شده بود.
باقری با انتقاد از شیوه‌های سنتی و اقتدارگرایانه آموزش بر ضرورت انعطاف در کار با کودکان و کاهش نقش آموزش‌های از پیش تعیین‌شده تاکید کرد و انجمن‌های علمی را نمونه‌ای موفق از یادگیری داوطلبانه و علاقه‌محور دانست.
این پژوهشگر با اشاره به فعالیت ۲۵ساله انجمن نجوم رشت، نقش این انجمن را در پرورش استعدادهای علمی، افزایش اعتمادبه‌نفس کودکان و نوجوانان و ایجاد ارتباط با دانشمندان خارجی برجسته خواند.
به گفته باقری، بسیاری از اعضای این انجمن بعدها در المپیادهای علمی موفق شدند، بورسیه گرفتند و برای ادامه تحصیل به کشورهای دیگر رفتند. او همچنین از حمایت شورای اسلامی شهر رشت در دوره نخست و واگذاری مکانی در بوستان ملت به انجمن نجوم قدردانی کرد و نقش سروش اکبرزاده را در شکل‌گیری این حمایت موثر دانست.
باقری تاکید کرد: چنین حمایت‌هایی، هرچند ممکن است در زمان خود کوچک به نظر برسند، در بلندمدت آثار و نتایج ارزشمندی به همراه دارند.
این پژوهشگر برجسته، فعالیت انجمن‌های علمی آزاد را برای آینده مهم دانست و بر نقش چنین فضاهایی در ایجاد روابط سالم اجتماعی، پرورش استعدادها و تقویت روحیه علمی جوانان تاکید کرد.
دکتر باقری همچنین با اشاره به گردآوری آثار کوشیار گیلانی گفت: این آثار در مجموع شامل ۵۰ نسخه است که از ۱۲ کشور جهان گردآوری شده و در پژوهشکده گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان نگهداری می‌شود.
هادی حق شناس، استاندار گیلان: با وجود اینکه تخصص دانشگاهی محمد باقری مهندسی برق بود اما او مسیر پژوهش در تاریخ علم را انتخاب کرد. حوزه‌ای که در کشور با کمبود پژوهشگر روبه‌رو است
دانش متعلق به همه بشریت است
«هادی حق‌شناس» استاندار گیلان نیز در این مراسم با اشاره به اهمیت تاریخ علم و سهم ایرانیان در پیشرفت دانش بر ضرورت شناخت میراث علمی ایران و نقش دانشمندان گیلانی تاکید کرد.
وی با قدردانی از تلاش‌های دکتر محمد باقری در حوزه تاریخ علم گفت: با وجود اینکه تخصص دانشگاهی ایشان مهندسی برق بوده، مسیر پژوهش در تاریخ علم را انتخاب کرده‌اند؛ حوزه‌ای که در کشور با کمبود پژوهشگر روبه‌رو است.
حق‌شناس با بیان اینکه علم متعلق به همه بشریت است، خاطرنشان کرد: ایرانیان در طول تاریخ سهمی اثرگذار در توسعه علم داشته‌اند و بارها مرزهای دانش را جابه‌جا کرده‌اند.
استاندار گیلان با اشاره به جایگاه بزرگانی چون فردوسی، دکتر معین و علامه دهخدا در پاسداشت زبان و فرهنگ ایرانی، از دانشمندان گیلانی در حوزه‌های مختلف، از جمله پزشکی، زیست‌شناسی، ادبیات و فلسفه یاد و تاکید کرد: وجود شخصیت‌هایی مانند دکتر معین، مایه افتخار نه‌فقط گیلانیان، بلکه همه ایرانیان است.
حق‌شناس همچنین با اشاره به ۴۵ سال فعالیت علمی و پژوهشی دکتر محمد باقری، تلاش‌های او را اقدامی ارزشمند و ماندگار در معرفی تاریخ علم و زنده نگه‌داشتن نام دانشمندان ایرانی از جمله کوشیار گیلانی، دانست. او با یادآوری توصیه پیامبر اسلام درباره جست‌وجوی علم حتی در چین، بر فرامرزی بودن دانش و ضرورت علم‌آموزی تاکید کرد.
علی باستی، رییس دانشگاه گیلان: نقش پژوهشگرانی چون دکتر محمد باقری در بازشناسی جایگاه کوشیار گیلانی، بر ضرورت تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، گسترش ارتباطات بین‌المللی و ایجاد اعتمادبه‌نفس علمی می‌افزاید
کوشیار گیلانی؛ نماد پیشینه علمی و نوآوری گیلان
«علی باستی» رییس دانشگاه گیلان نیز در این آیین، با اشاره به جایگاه علمی کوشیار گیلانی در حوزه‌هایی همچون ریاضیات، نجوم و فلسفه، گفت: کوشیار فراتر از مرزهای جغرافیایی خود تاثیرگذار بوده و اقدامات بنیادین و موثری در عرصه علم انجام داده است.
او بزرگداشت کوشیار گیلانی را نشان‌دهنده پیشینه دیرینه گیلان در علم، خلاقیت و نوآوری دانست و با اشاره به نقش پژوهشگرانی چون دکتر محمد باقری در بازشناسی جایگاه این دانشمند، بر ضرورت تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، گسترش ارتباطات بین‌المللی و ایجاد اعتمادبه‌نفس علمی تاکید کرد.
پژوهشگری عاشق علم، گیلان و ایران
در ادامه این آیین «محسن شاه‌رضایی» مدیرکل دفتر تکریم و الگوسازی بنیاد ملی نخبگان کشور با قدردانی از تلاش‌های ارزشمند دکتر محمد باقری سه محور روشن‌کردن زوایای تاریخ علم در ایران، الگوسازی و معرفی چهره‌های اثرگذار به نسل جوان و توجه به ماهیت علمی پژوهش‌های دکتر باقری را را دلیل تجلیل از ایشان عنوان کرد.
او پژوهش در تاریخ علم را کاری دشوار و نیازمند جست‌وجوگری و دقت فراوان دانست و خاطرنشان کرد پژوهشگرانی مانند دکتر باقری نقش ارزشمندی در این زمینه دارند.
وی با اشاره به این که تاریخ علم، گیلان و از همه مهم‌تر، ایران سه دلبستگی مهم دکتر محمد باقری است ابراز امیدواری کرد که چنین بزرگداشت‌هایی زمینه حضور بیشتر و موثرتر شخصیت‌های علمی در جامعه را فراهم کند.
فرهاد شیرینی رییس بنیاد نخبگان: آثار ارزشمند علمی، نقش مهم در پرورش شاگردان و منش متواضعانه و شناخت و معرفی جایگاه واقعی کوشیار گیلانی تا اندازه زیادی با نام و تلاش‌های دکتر باقری پیوند خورده است
پیشنهاد تاسیس جایزه ملی کوشیارگیلانی
«فرهاد شیرینی» رییس بنیاد نخبگان استان گیلان با اشاره به وظیفه این بنیاد در تکریم شخصیت‌های برجسته علمی، فرهنگی و اجتماعی با هدف معرفی الگوهای موفق به نسل جوان، گفت: بنیاد نخبگان گیلان طی سال‌های گذشته از چهره‌های برجسته‌ای همچون زنده‌یاد آذر اندامی، زنده‌یاد صادق پیروز و دکتر آرسن میناسیان تجلیل کرده است.
او با اشاره به جایگاه علمی و شخصیتی دکتر محمد باقری، آثار ارزشمند علمی، نقش او در پرورش شاگردان و منش متواضعانه‌اش را از دلایل انتخاب وی برای تجلیل عنوان و تصریح کرد: شناخت و معرفی جایگاه واقعی کوشیار گیلانی تا اندازه زیادی با نام و تلاش‌های دکتر باقری پیوند خورده است.
شیرینی همچنین از تدوین زندگی‌نامه ۱۰ شخصیت برجسته استان گیلان با حمایت معاونت علمی خبر داد و گفت: دکتر محمد باقری یکی از این چهره‌هاست.
رییس بنیاد نخبگان گیلان در پایان، پیشنهاد تاسیس جایزه ملی کوشیار گیلانی در حوزه علوم پایه را با حمایت دکتر باقری مطرح کرد و از آمادگی این بنیاد برای استقرار دبیرخانه و برگزاری سالانه این جایزه خبر داد.
*
دکتر محمد باقری پژوهشگر و تاریخ نگار علم ایران، متولد ۷ دی ماه ۱۳۲۹ در رشت، سردبیر مجله میراث علمی اسلام و ایران و عضو وابسته هیات‌علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران است.
ایشان در سال ۱۳۹۵ به‌پاس یک عمر ترویج علم به دریافت جایزه «چراغ» مفتخر شدند.