در عکس‌های پنج سال فعالیت بانی جنگل، آنچه بیشتر به چشم می‌آید، نهال‌ها، زمین‌های احیا شده، دست‌های خاکی و آدم‌هایی است که برای آینده جنگل تلاش کرده‌اند. اما بخشی از داستان این پنج سال در هیچ عکسی دیده نمی‌شود. داستان فرصت‌هایی که از دست رفتند، ارتباطهایی که قطع شدند، مشارکت‌هایی که شکل نگرفتند و انرژی و منابعی که به جای توسعه پروژه، صرف عبور از بحران‌های پی‌درپی شدند.
این وجه نادیده داستان اهمیت ویژه‌ای دارد. نه فقط به خاطر دشواری‌هایی که تجربه کردیم، بلکه به خاطر پرسشی که امروز، پس از پنج سال، برایم جدی‌تر شده است:
پروژه‌ای با این میزان وابستگی به مشارکت عمومی، چطور توانست در چنین شرایطی به فعالیت خود ادامه دهد؟
بانی جنگل از ابتدا قرار نبود فقط پروژه‌ای برای کاشت نهال باشد. قرار بود تجربه‌ای از مشارکت اجتماعی در حفاظت از طبیعت شکل بگیرد؛ تجربه‌ای که در آن مردم، کسب‌وکارها و جامعه محلی، هر کدام سهمی از مسوولیت حفاظت از جنگل را بپذیرند. موفقیت چنین الگویی، علاوه بر دانش فنی و کار میدانی، به چیزی وابسته است که گاهی کمتر دیده می‌شود: امکان ارتباط مستمر با جامعه و جلب اعتماد عمومی.
هزینه‌هایی که در هیچ گزارشی ثبت نمی‌شوند
این پروژه تقریبا از همان آغاز، با بحران‌هایی روبه‌رو شد که بسیاری از آن‌ها هیچ ارتباطی با جنگل و محیط‌زیست نداشتند.
کرونا، نخستین مانع جدی بود. در روزگاری که فاصله گرفتن از یکدیگر به ضرورتی برای حفظ سلامت تبدیل شده بود، پروژه‌ای آغاز شد که ماهیت آن بر نزدیک کردن آدم‌ها به یکدیگر و به طبیعت استوار بود. محدودیت در گردهمایی‌ها، بازدیدهای میدانی و ارتباطات حضوری، فرصت معرفی پروژه و ایجاد تجربه مستقیم برای مخاطبان را دشوارتر کرد.
هنوز جامعه از پیامدهای آن دوران فاصله نگرفته بود که محدودیت‌های اینترنتی و فیلترینگ گسترده، مسیر ارتباط با مخاطبان را با مانع دیگری مواجه کرد.
برای یک پروژه مردم‌نهاد، اینترنت صرفا ابزار تبلیغات نیست؛ زیرساخت مشارکت است. ما برای معرفی ایده، انتشار گزارش عملکرد، پاسخ‌گویی به پرسش‌های مردم و جلب حمایت‌های مالی به ارتباطات دیجیتال متکی بودیم. هر بار که اینترنت قطع می‌شد یا دسترسی به شبکه‌های اجتماعی محدود می‌شد، این زنجیره ارتباطی آسیب می‌دید.
حتی زمانی توانسته بودیم امکان پرداخت دلاری را فراهم کنیم تا ایرانیان خارج از کشور و دیگر علاقمندان بتوانند در پروژه مشارکت کنند. اما حفظ همین امکان که در شرایط عادی باید بخشی ساده از زیرساخت مالی یک پروژه باشد، درگیر محدودیت‌های روابط بین‌المللی، دشواری‌های دسترسی و ناپایداری ارتباطات شد و نتوانستیم آن را به شکلی پایدار حفظ کنیم.
این فقط از دست رفتن یک درگاه پرداخت نبود؛ محدود شدن یکی از مسیرهایی بود که می‌توانست دایره مشارکت در حفاظت از جنگل را فراتر از مرزهای جغرافیایی گسترش دهد.
بعد هم جنگ آمد؛ بحرانی که اولویت‌های جامعه را یک‌باره تغییر می‌دهد. وقتی نگرانی درباره جان، امنیت و آینده بر زندگی مردم سایه می‌اندازد، طبیعی است که حمایت از یک پروژه محیط‌زیستی از اولویت بسیاری از افراد و کسب‌وکارها کنار برود. در همان حال، هزینه‌های حفاظت از جنگل، نگهداری از نهال‌ها و ادامه فعالیت‌های میدانی متوقف نمی‌شود.
اما در کنار همه این‌ها، آسیب دیگری هم بود که شاید کمتر درباره آن حرف زده‌ایم؛ از دست رفتن سرمایه انسانی پروژه.
در طول این سال‌ها، تعدادی از دوستان و همکارانی که در شکل‌گیری و پیشبرد بانی جنگل نقش داشتند، در پی شرایط حاکم بر کشور و بنا به دلایل مختلف، مهاجرت کردند و از فعالیت مستقیم در پروژه فاصله گرفتند. هر کدام از آن‌ها با خود مجموعه‌ای از دانش، تجربه، ارتباطات، ایده‌ها و توانمندی‌هایی را بردند که می‌توانستند ظرفیت‌های تازه و حتی پیش‌بینی نشده‌ای را در بانی جنگل فعال کنند.
مهاجرت این دوستان را نمی‌توان صرفا به معنای کم شدن چند نفر از یک تیم دانست. وقتی فردی از یک پروژه جدا می‌شود، فقط جای او در ساختار اجرایی خالی نمی‌ماند؛ بخشی از آینده‌ای که می‌توانست با حضورش شکل بگیرد نیز نامعلوم می‌ماند. شاید هیچ‌وقت نتوانیم بفهمیم اگر آن آدم‌ها فرصت و امکان ادامه فعالیت در ایران را داشتند، امروز بانی جنگل چه تجربه‌ها، ایده‌ها و دستاوردهای دیگری می‌توانست داشته باشد.
البته انتخاب مهاجرت را نمی‌توان و نباید به حساب کم شدن تعهد افراد به پروژه گذاشت. هر کدام از این تصمیم‌ها داستان شخصی خود را دارد و اغلب با دغدغه‌هایی بسیار فراتر از یک فعالیت داوطلبانه یا حرفه‌ای همراه است. اما از منظر یک پروژه اجتماعی، این جابه‌جایی مداوم نیروهای انسانی هزینه‌ای واقعی دارد؛ هزینه‌ای که برخلاف مخارج اجرایی، در هیچ گزارش مالی ثبت نمی‌شود.
چگونه بانی جنگل به راه خود ادامه داد؟
با این همه، اگر قرار باشد روایت پنج سال بانی جنگل فقط به فهرستی از این دشواری‌ها محدود شود، به نظرم بخش مهم‌تری از واقعیت را نادیده گرفته‌ایم.
پرسش فقط این نیست که چه چیزهایی مانع پیشرفت پروژه شدند؛ پرسش این است که چه چیزهایی اجازه دادند پروژه همچنان ادامه پیدا کند؟ پاسخ را شاید بیش از آنکه در اتفاق‌های بزرگ پیدا کنیم، باید در شیوه پیشبرد پروژه و تصمیم‌های روزمره آن جست‌وجو کنیم.
در بانی جنگل، مشارکت عمومی تنها به تامین هزینه خرید نهال محدود نماند. از ابتدا تلاش شد مردم محلی بخشی از فرایند احیا و حفاظت باشند، نه صرفا افرادی که پروژه در نزدیکی محل زندگی آن‌ها اجرا می‌شود. گفت‌وگو با اهالی، جلب اعتماد آن‌ها، به‌کارگیری جوانان روستا برای حفاظت از عرصه و تلاش برای پیوند دادن معیشت جامعه محلی با سلامت جنگل، بخش‌هایی از همین رویکرد بودند.
این‌ها شاید در نگاه اول به اندازه تصاویر کاشت هزاران نهال جذاب نباشند، اما برای پروژه‌ای که قرار است سال‌ها ادامه پیدا کند، اهمیت کمتری ندارند.
در همین پنج سال، حامیانی بودند که ارتباطشان با پروژه را حفظ کردند، گروه‌هایی که مسئولیت‌هایی را پذیرفتند و کسانی که به جای یک مشارکت مقطعی، بخشی از کار مستمر حفاظت را بر عهده گرفتند. در کنار کسانی که به دلایل مختلف از پروژه فاصله گرفتند، افرادی هم ماندند، مسوولیت‌های بیشتری پذیرفتند و کمک کردند کار متوقف نشود. پس از آتش‌سوزی و آسیب به بخشی از نهال‌ها و حصارها نیز کار به بازسازی و مراقبت دوباره رسید؛ کاری که معمولاً کمتر از کاشت اولیه دیده می‌شود.
به گمانم یکی از ویژگی‌های ارزشمند تجربه بانی جنگل همین است: تلاش برای تبدیل کردن یک مشارکت کوتاه‌مدت به رابطه‌ای ماندگار. رابطه‌ای میان مردم و جنگل، میان حامیان و مجریان پروژه و مهم‌تر از همه، میان جامعه محلی و سرزمینی که زندگیش با آن گره خورده است.
البته نباید از این ادامه یافتن، روایتی حماسی ساخت. سرپا ماندن یک پروژه الزاما به معنای رسیدن به تمام هدف‌ها یا موفق بودن همه تصمیم‌های آن نیست. پروژه‌ها می‌توانند ادامه پیدا کنند و هم‌زمان فرصت‌های مهمی را از دست بدهند، در بعضی مسیرها کندتر از انتظار پیش بروند یا ناچار شوند در برنامه‌هایشان تجدیدنظر کنند.
همچنین نباید از تحمل دشواری‌ها فضیلت ساخت. اینکه گروهی توانسته‌اند با وجود محدودیت‌ها کار کنند، چیزی از مسئولیت کسانی که می‌توانستند شرایط فعالیت را آسان‌تر کنند کم نمی‌کند. قرار نیست قطع اینترنت، محدودیت‌های مالی، مهاجرت نیروهای توانمند و بحران‌های پی‌درپی را به آزمون‌هایی ضروری برای اثبات تعهد فعالان محیط‌زیست تبدیل کنیم.
با این حال، واقعیت دیگری هم وجود دارد: بانی جنگل در این سال‌ها فقط منتظر بهتر شدن شرایط نماند. در محدوده امکاناتش کار کرد، تجربه اندوخت، بعضی روش‌ها را تغییر داد و تلاش کرد آنچه شکل گرفته بود حفظ شود. این نه به معنای بی‌نقص بودن مسیر، بلکه نشانه اهمیت کار مداوم در پروژه‌هایی است که نتیجه‌شان را نمی‌توان در بازه‌های کوتاه اندازه گرفت.
شاید امروز بتوان با اطمینان بیشتری گفت که در پروژه‌ای مانند بانی جنگل، ارزش کار فقط به تعداد نهال‌هایی نیست که کاشته شده‌اند. به همان اندازه مهم است که چه تعداد از آن‌ها زنده مانده‌اند، چه تجربه‌هایی به دست آمده، چه روابطی شکل گرفته و تا چه اندازه زمینه برای ادامه حفاظت فراهم شده است.
رونمایی از کتاب پنج‌سالگی بانی جنگل، فرصتی است برای نگاه کردن به هر دو سوی این تجربه؛ هم آنچه به دست آمده و هم آنچه می‌توانست در شرایطی متفاوت اتفاق بیفتد.
برای من این کتاب فقط گزارشی از پنج سال تلاش برای احیای بخشی از جنگل‌های هیرکانی نیست. روایتی است از دشواری‌ها و امکان‌های مشارکت مدنی در ایران؛ از اینکه چگونه تصمیم‌هایی در حوزه سیاست، اقتصاد و ارتباطات، حتی در نقطه‌ای دور از مرکز توجه عمومی، بر سرنوشت یک جنگل اثر می‌گذارند.
و در عین حال، روایتی است از اینکه چگونه یک پروژه، با همه محدودیت‌ها، می‌تواند به جای متکی ماندن به شور و هیجان آغازین، به‌تدریج بر تجربه، اعتماد و مسئولیت‌پذیری مشترک تکیه کند.
پنج سال برای احیای یک جنگل زمان زیادی نیست. برای قضاوت نهایی درباره موفقیت یک الگوی مشارکتی هم شاید زود باشد. اما زمان کافی هست تا بتوانیم از آنچه درست پیش رفته، آنچه اشتباه بوده و آنچه با دشواری حفظ شده، چیزهایی یاد بگیریم.
به نظرم ارزش این پنج سال، بیش از هر چیز، در همین تجربه نهفته است؛ تجربه‌ای که اگر با همه موفقیت‌ها و کاستی‌هایش روایت شود، می‌تواند برای پروژه‌های بعدی راهگشاتر از هر داستان بی‌نقصی درباره موفقیت باشد.