یکی از مهمترین مولفه‌های سلامت اکوسیستم‌ها، بررسی وضعیت حیات وحش آن است.
در پروژه بانی جنگل این فرصت برای بررسی و پایش حیات وحش منطقه ایجاد شد و در طی بیش از ۴ سال گذشته تعداد ۹۵ گونه پرنده، ۱۸ گونه پستاندار، ۷ گونه خزنده و ۵ گونه دوزیست تا کنون شناسایی و ثبت شده است.
آنچه حایز اهمیت است؛ بررسی میزان افزایش پوشش گیاهی و حفاظت و رابطه آن با افزایش و یا پایداری جمعیت حیات وحش در چهار رده فوق الذکر است.
لیشک یکی از مناطق میانبند جنگلی در جوار روستاها و ارتفاعات جنگل های هیرکانی شهرستان سیاهکل در گیلان است که نقش بسزایی به عنوان مامن و کریدور حیات وحش برعهده داشته و در کنار آن فواید متعدد وجود جنگل برای پایداری سکونتگاه های انسانی نیز قابل توجه است.
باکتری‌ها و قارچ‌ها که در کف هرم قرار دارند از درختان پوسیده و افتاده درون جنگل تکثیر شده و تبدیل به خوراکی برای سایر سطوح می‌شوند. با وجود این بستر مغذی، حشرات به شکل فراوانی به تغذیه پرداخته و به دنبال آن پرندگان نیز از آنان تغذیه می‌کنند. با افزایش توان تولید غذا توسط یک اکوسیستم گونه‌های متنوعی از رده‌های مختلف را می‌توان در آن مشاهده کرد.
به طور معمول در اکوسیستم‌های تخریب شده و درحال بازسازی توان تولید غذا برای جانوران افزایش یافته و این امر تا بدانجا ادامه دارد که گونه‌ها در آن بر اساس نیاز زیستی خود استقرار یابند. ارتباط بین رده‌های مختلف جانوران با یکدیگر یکی از شاخص‌هایی است که می‌توان به سلامت یک اکوسیستم پی برد.
در طی سالیان اخیر و با بررسی وضعیت حیات وحش منطقه دریافته ایم که با محصور کردن منطقه و خروج دام سنگین مانند گاوها از جنگل تا چه میزان این امر بر احیای پوشش گیاهی و همچنین ماندگاری حیات وحش به ویژه پستانداران در منطقه تاثیرگذار است.
همچنین با افزایش حفاظت توسط جامعه محلی و کاهش حضور شکارچیان، موجب شده تا جمعیت برخی گونه ها مانند قرقاول هیرکانی زیرگونه تالشی افزایش یافته و با رشد جمعیت این گونه پستاندارانی نظیر گربه جنگلی و شغال امکان تغذیه از آنان را یافته‌اند.
وجود طعمه‌ها موجب تکثیر حیات وحش شده و این امر بر نسل برخی از پستانداران مانند گربه جنگلی اثرات مثبتی را داشته است. هر میزان دسترسی گونه‌های وحشی به طعمه‌های طبیعی بیشتر باشد تعارض بین انسان و حیات وحش نیز کاهش یافته و ماکیان و دام جوامع محلی طعمه گوشتخواران منطقه قرار نمی‌گیرند.
یکی دیگر از نکات حایز اهمیت در منطقه لیشک وجود خرچنگ آب شیرین است که این گونه در رده نزدیک به تهدید در ارزیابی های IUCN طبقه بندی شده و موجب حضور گونه گوشت خواری همچون شنگ اوراسیایی برای تغذیه از آن است. شنگ نیز در فهرست پستانداران حفاظت شده و شکار ممنوع ایران قرار دارد و در طبقه بندی اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت در رده نزدیک به تهدید جای گرفته است.
همچنین برخی دیگر از گوشتخواران نظیر سمور سنگی و گونه کمیاب‌تر آن سمور جنگلی و راسو که از پستانداران کوچک تا خزندگان و پرندگان تغذیه می‌کنند که این امر نشانه ای از پویایی این اکوسیستم در حال بازسازی است.
نتایج بررسی و مطالعات تاکنون نشان داده که برخی پستانداران نظیر رودک، تشی، گراز، شغال و گربه جنگلی هر ساله اقدام به تولید مثل و زادآوری می‌کنند. همچنین یکی از پرندگان بومی و گوشتخوار منطقه که سارگپه معمولی زیرگونه هیرکانی نام دارد با شکار سنجابک‌های جنگلی و درختی، حشره خور کوتوله، مار آبی و مارمولک‌هایی نظیر لوس مار و لاسرتاها اقدام به تغذیه جوجه‌های خود نموده و نقش خود را در تعادل بخشی به این اکوسیستم جنگلی ایفا می‌کند.
اکنون پس از پنج سال احیا و حفاظت از عرصه لیشک می‌توان گفت؛ وضعیت حیات وحش منطقه نسبت به سال نخست شروع پروژه بانی جنگل بهبود یافته و این زیست‌بوم ارزشمند با حفاظت و رشد نهال‌های خودرو و همچنین کاشت نهال‌های بومی هیرکانی سیمای یک جنگل طبیعی را رفته رفته به خود می‌گیرد.
آنچه می‌بایست در آینده بیش از پیش بدان توجه شود حفاظت از این عرصه جنگلی است که نمونه‌ای موفق از شیوه حفاظت و جنگلداری مردمی به شمار می‌رود.
قرارگیری دولت، نهاد غیردولتی، مردم بومی و جامعه محلی موجب شده تا روند بازسازی حیات در یک زیست‌بوم تخریب شده به درستی شکل بگیرد و به پیش برود. این امر را می‌توان با مشاهده زایش و پویایی حیات وحش دید که گواهیست بر سلامت این زیست‌بوم ارزشمند هیرکانی.
* پرنده شناس و کارشناس حیات وحش پروژه بانی جنگل
کارشناسی ارشد علوم و مهندسی محیط زیست _ مدیریت و حفاظت تنوع زیستی
عکاس: ماهان مه‌رو
