معماری بومی گیلان بطورخاص مجموعه‌ای از فرم‌ها، مصالح و جزئیات ساختمانی نیست. این معماری، پیش از هر چیز، محصول یک زیست‌جهان است؛ برآمده از فرهنگ، شرایط اجتماعی-اقتصادی و محیط‌زیست منطقه‌ای که در آن شکل گرفته است.
خانه بومی گیلان، زبان مردمانی است که از درون جامعه برخاسته‌اند و کوشیده‌اند میان عناصر معماری و بستر طبیعی و فرهنگی خود، نوعی یگانگی و وحدت ایجاد کنند. به همین دلیل، معماری بومی را نه می‌توان از مردم جدا کرد و نه از زمین و اقلیم. این معماری میراث مردمانی است که خانه را نه به‌عنوان کالایی مستقل از محیط، بلکه به‌عنوان بخشی از زندگی روزمره، اقتصاد و طبیعت پیرامون خود می‌فهمیدند.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این معماری، پیوند آن با اصول «خوانایی» و «سادگی» است. خوانایی به این معناست که فضا برای ساکنان قابل درک و قابل استفاده باشد؛ سادگی نیز نه به معنای کم‌مایگی، بلکه به معنای پرهیز از پیچیدگی‌های غیرضروری است. این دو اصل، هم از طبیعت گرفته شده‌اند و هم از شرایط اقتصادی و زیستی مردم.
در معماری بومی گیلان، ساده‌گرایی ساختاری، چندعملکردی بودن فضاها، وحدت‌گرایی، بازگشت‌پذیری به چرخه طبیعت یا قابلیت بازیافت، برون‌گرایی و مشارکت‌جویی، اصولی هستند که به‌وضوح نشان‌دهنده سازگاری این معماری با ارزش‌های پایداری‌اند.
عناصر و اجزای ساختاری آن نیز در هم‌راستایی با طبیعت‌گرایی، پیوند با طبیعت و پایداری زیست‌محیطی شکل گرفته‌اند. به بیان دیگر، خانه بومی گیلان نه در تقابل با طبیعت، بلکه در گفت‌وگو با آن ساخته می‌شد؛ با مصالحی که به محیط بازمی‌گشتند، با فضاهایی که چند کارکرد داشتند و با ساختاری که امکان مشارکت و زندگی جمعی را فراهم می‌کرد.
اما امروز شاهد قطع روند رشد پایدار این معماری هستیم؛ معماری‌ای که هم‌ساز با روند زمان و بر اساس بستر و زمینه خود شکل گرفته بود. گویی این زنجیره پیوسته گسسته است و معماری بومی گیلان هویت منحصربه‌فرد خود را تا حد زیادی از دست داده است.
در سال‌های اخیر، آپارتمان‌ها و برج‌های مسکونی با واحدهای فشرده به‌سرعت جای خانه‌های اصیل را گرفته‌اند. ساختمان‌هایی با دیوارهای نازک، نور طبیعی اندک، پله‌های تنگ و نماهایی که با چهره شهر و ذائقه ساکنان همخوان نیست. این تغییر تنها یک تغییر کالبدی نیست؛ تغییری در شیوه زندگی، در نسبت خانه با اقلیم و در معنای همسایگی است. محله‌هایی شکل گرفته‌اند که در آن‌ها حس زندگی جریان ندارد و همسایگی به مفهومی کمرنگ و تشریفاتی تبدیل شده است.
در بسیاری از این ساختمان‌ها، ساکنان از حال یکدیگر بی‌خبرند و گفت‌وگوهای روزمره نیز به نیازهای واقعی زندگی فاصله گرفته است. این وضعیت نشان می‌دهد؛ مسکن امروز گیلان هم با اقلیم و فرهنگ منطقه فاصله گرفته و هم نتوانسته نیازهای روزمره ساکنان را به‌درستی پاسخ دهد. نور کم، تهویه ضعیف، حریم نادیده‌گرفته‌شده و فضاهای کوچک، همه نشانه‌های یک موضوع واحدند؛ خانه از بستر خود بریده است.
بازخوانی اصول معماری و شهرسازی بومی می‌تواند مسیری برای بازیابی هویت خانه، ارتقای کیفیت زندگی و اصلاح ساخت‌وسازهای امروزی باشد. اما این بازخوانی نباید به نوستالژی یا تکرار صوری عناصر گذشته فروکاسته شود.
موضوع این نیست که امروز دقیقا همان خانه‌های چوبی و ایوان‌دار گذشته را بسازیم؛ مساله این است که منطق پنهان در آن معماری را جدی بگیریم: احترام به اقلیم، بهره‌گیری از نور و تهویه طبیعی، حفظ حریم در عین برون‌گرایی، چندعملکردی بودن فضا، کاهش اتلاف انرژی، استفاده از مصالح مناسب و امکان مشارکت ساکنان.
این اصول می‌توانند در قالب مسکن امروزی نیز بازتعریف شوند؛ به شرط آنکه ساخت‌وساز را نه فقط پروژه‌ای اقتصادی، بلکه مسئله‌ای فرهنگی و زیستی ببینیم.
معماری بومی گیلان اگر امروز کمرنگ شده، به این معنا نیست که دیگر نمی‌تواند الهام‌بخش باشد. برعکس، دقیقا به این معناست که باید آن را به‌عنوان یک سرمایه فرهنگی و دانش بومی بازخوانی کنیم. خانه‌ای که با بستر خود بیگانه باشد، نمی‌تواند آرامش و هویت بسازد.
اگر اصول معماری بومی بار دیگر جدی گرفته شوند، می‌توان امید داشت که خانه در گیلان بار دیگر نه فقط سرپناه، بلکه بستری برای هویت، آرامش، همسایگی و پیوند با طبیعت باشد.
* کارشناس ارشد معماری