مدرسه نوبنیاد در لسکوکلایه، کارخانه چای نوبنیاد و گرمابهی نو در بازکیاگوراب و سازمان چای در لاهیجان. ردپای ساختمانهای مذکور را که دنبال کنید، جای پای یکی، دو نفر را خواهید دید؛ «قوامالسلطنه و قنبرخان چهاردهی»
«قوامالسلطنه» ، مردی سیاست مدار بود که چندین بار در بحرانیترین شرایط، نخست وزیر ایران شد. اما قنبرخان چاردهی که بود؟ آیا آنگونه که برخی منابع و اقوال شفاهی می گویند او «پیشکار» نخست وزیری بود که هرگاه مخلوع شده و بر سر املاکش در روستاهای لاهیجان بازمی گشت، به قوام خدمت می کرد؟ نقش قنبرخان چهاردهی در دم دستگاه عریض و طویل قوامالسلطنه چه بود؟ این گزارش، پیش درآمدی است پیرامون معرفی مردی که نه تنها مباشر و پیشکار، بلکه به نوعی همه کاره املاک و کارخانه بزرگ چای قوامالسلطنه بود و با نفوذی که در منطقه داشت، خود نیز مصدر اقدامات عمرانی و فرهنگی شد.
***
اگرچه «قنبرخان چهاردهی»، خرده مالک و ارباب روستای «دهشال» بود، اما هرجا نام «قوامالسلطنه» کمرنگ میشد، قنبرخان محکمتر گام برمیداشت. هرجا قوام که او را «حضرت اشرف» میخواندند با سازههایی با نام «نو» به صحنه تولید و اقتصاد باز میگشت، قنبرخان با نام «نوبنیاد» به عرصه اجتماع، خودی نشان میداد.
اگر «کاشفالسلطنه» چایکار که در سال 1279 خورشیدی با تخم و بوتههای چای به روستای «چهارخانه سر» و اطراف رفت، ولی نتوانست فئودالها را مجاب کرده و کشت بوتههای چای را ترویج کند، در عوض چهار دهه بعد، «قوامالسلطنه» توانست یکی از ملاکان چهارده را با خود همراه کرده و در روستاهای اطراف لاهیجان، مصدر خدمات ارزشمندی باشد و طرحهای «نویی دراندازند.
اگر «کاشفالسلطنه» به دستور «مظفرالدینشاه»، مامور کشت و ترویج چای شد، «قوامالسلطنه» در دوران تبعدیش، مجموعه بزرگ کارخانه چای نو را در روستای بازکیاگوراب احداث کرد.
هرجا نام «قوامالسلطنه» کمرنگ میشد، قنبرخان محکمتر گام برمیداشت. هرجا قوام- که او را «حضرت اشرف» میخواندند- با سازههایی با نام «نو» به صحنه تولید و اقتصاد باز میگشت، قنبرخان با نام «نوبنیاد» به عرصه اجتماع، خودی نشان میداد
این بار نخست وزیر مخلوع با عصایش، طرحهای نویی با همکاری مباشرش بهجا گذاشت که آثارش هم اکنون نیز پابرجاست. «قنبرخان چهاردهی» نه فقط مباشر و پیشکار که گویی موتور محرک طرحهای مدرنی بود که قوامالسلطنه میخواست؛ از احداث جاده «رودبنه» به «کمچال» گرفته تا کارخانه «چای نو» و «شفاخانه قوام» و «مدرسه نوبنیاد» در دهستان دهشال.
اگر از تبار گرجی قنبرخان بگذریم، گویی نظم و انصباط را از پدرش «سرتیپ علی خان» به ارث برده بود. او از نفوذ خود به عنوان یک خرده مالک در شرق گیلان، استفاده کرد و بسترهای لازم را برای ماشین مدرنیته بهکار گرفت.

سازمان چای در لاهیجان خانه قنبرخان
در ساختار کاملا سنتی که چرخ دندهها به سنتهای جزمی خو گرفتهاند، شاید خرده مالک و مباشری لازم بود که با قدرت، فکرها را تغییر داده و عملگرا باشد. بررسی متون تاریخی نشان میدهد او با تاسیس مدرسه در دهستانی که ملکش بود نه تنها مسیر تحصیل پسران را هموار کرد که با سنت شکنی، دختران را نیز به صورت مختلط در همان مدرسه به تحصیل وا داشت.
«جلال علیدوست» در بررسی تاریخی آموزش و پرورش روستای «لسکوکلایه» یک نمونه از تاسیس مدارس مختلط را در سال ۱۳۱۷ خورشیدی به طور دقیق معرفی کرده و نشان داده است که مدرسه پسرانه لسکوکلایه چگونه در نهایت تعدادی از دختران این روستا را هم برای تحصیل پذیرفته و در اثر فشار برخی افراد متجدد محلی به مدرسه مختلط تبدیل شد:
«در سال ۱۳۱۷ از سوی اداره فرهنگ لاهیجان، مجوز تاسیس یک باب مدرسه پسرانه در دهستان دهشال صادر شده بود و از آنجایی که قنبرخان چهاردهی مالک دهشال و لسکوکلایه بود و حاج حسینحیدری [هم] مباشر قنبرخان در لسکوکلایه [ساکن] بود به توسط قنبرخان امتیاز تاسیس مدرسه دولتی را برای لسکوکلایه گرفت و با کمک اهالی و با نفوذ شخصی، قطعهای از زمین مرحوم نظری را گرفت و شروع به ساخت آن [مدرسه] کرد.
نخست وزیر مخلوع با عصایش، طرحهای نویی با همکاری مباشرش بهجا گذاشت که آثارش هم اکنون نیز پابرجاست. «قنبرخان چهاردهی» نه فقط مباشر و پیشکار که گویی موتور محرک طرحهای مدرنی بود که قوامالسلطنه میخواست؛ از احداث جاده «رودبنه» به «کمچال» گرفته تا کارخانه «چای نو» و «شفاخانه قوام» و «مدرسه نوبنیاد» در دهستان دهشال
قبل از آماده شدن ساختمان مدرسه به صورت یک کلاس [درس] در مسجد بالامحله }لسکوکلایه، کلاس درس] تاسیس شد. ساختمان مدرسه در اسفند ۱۳۱۷ رسما افتتاح شد. بر روی نامههای اداری و مکاتبات دیگر، ناممدرسه را مدرسه «مدرسه نوبنیاد لسکوکلایه دهشال» مینامیدند.»
با اینکه مدرسه به نام مدرسه پسرانه تاسیس شده بود، او با ذکر نام تمام ثبتنام شدگان در سال تحصیلی ۱۳۱۷- ۱۳۱۸، از ۴۴ پسر و ۴ دختر نام میبرد و اضافه میکند که این چهار دختر « به مدت سه سال با پسران همکلاس بودند و مدرسه تا کلاس سوم به صورت مختلط دایر شده بود.» (نقل از ناصر عظیمی تاریخ گیلان جلد ۳ ص ۴۰۵ و406)
وقتی قوامالسلطنه در تهران بود و دوباره ردای سیاست میپوشید، «قنبرخان» و برادرش «اسماعیل» بودند که اداره کارخانه چای و باغهای قوام را برعهده داشتند.
سال 1320 خورشیدی است، قحطی نان در تهران و بمباران طیارههای متفقین کشور را دچار آشوب کرده است. قوام دوباره از نخست وزیری برکنار شده و به لاهیجان آمده است. با کودتای شهریور1320 و تغییر در سیاست کشور، 7 روزنامه نگار از پایتخت به سرعت به گیلان سفر میکنند به این امید که با «قوام السلطنه» دیدار کرده و با او مصاحبه کنند.
پیش از آنکه روزنامهنگاران پی جوی احوال «حضرت اشرف» باشند، قوام شخصا «قنبرخان» را به رشت و به دنبال روزنامهنگاران فرستاده است تا ایشان را شخصا تا محل اقامتش در روستای «بازکیاگوراب» همراهی کند.
اگرچه مدیرمسوول روزنامه اطلاعات آن دوران در خاطراتش، قنبرخان را «پیشکار قوام» میخواند، اما قدرت او بیش از یک مباشر و پیشکار است. و روزنامهنگارانی که در مهمانخانه ایران ساکن شده اند به سفره نهاری دعوت میشوند که قوام دستور تدارک داده و به قنبرخان تاکید کرده تا مهمانان را ویژه همراهی کند.
شادروان «محمود کیانوش قویم»، مسنترین چایکار وکسی که در سال 1320 در کارخانه چای قوام به عنوان حسابدار مشغول به کار شد، درباره قنبرخان به نگارنده گفته بود؛ قنبرخان چهاردهی همه کاره قوام بود. تمام امورات کارخانه را او میگرداند. حتی بعد از فوت قوام که کارخانه به «حسین» تنها پسرش به ارث رسید، باز قنبرخان بود که کارخانه را اداره میکرد.
کارخانه چای قوام ابتدا به نام کارخانه «نو» نامیده میشد و بعدها به «نوبنیاد» تغییر نام داد. اگرچه گفته شده، نام جدید پس از مصادره کارخانه در سال 1357 و به نفع بنیاد مستضعفان صورت گرفت، اما آیا میتوان ردی از «قنبرخان چهاردهی» را در این تغییر نام جست؟!
قنبرخان چهاردهی»، با بودجهای که قوامالسلطنه در اختیارش گذاشت، جاده شاه عباسی را به رودبنه وصل کرد. جادهای که از «کمچال» عبور کرده و در زمان افتتاح آن «ملکالشعرای بهار» و بسیاری از شخصیتهای کشوری حضور داشتند
به ویژه آنکه ساختمان فعلی سازمان چای در شهر لاهیجان نیز، خانه مسکونی قنبرخان چهاردهی بود. اخباری در فضای مجازی منتشر شده، مبنی بر آنکه این ساختمان به سازمان چای هبه شده و از یک سازه مسکونی به ساختمان اداری تغییرکاربری داده است. اما یک کارشناس سازمان چای تاکید دارد که ساختمان سازمان چای از وراث قنبرخان چهاردهی خریداری شده است.
«محسن سنجری» میافزاید: کارخانه چای «نو»، ابتدا کارگاههای تولیدی کوچک بود و بهنظر میرسد بعد از 1320 توسعه یافته و مجموعه بزرگی متشکل از چند ساختمان کوچک، متوسط و بزرگ شده است. و این موضوع از مکاتبات کارخانه نو برای خرید دستگاههای مدرن قابل استنتاج است. کارخانهی قوام، هشتمین کارخانه چایسازی در ایران و سومین کارخانه غیردولتی و متعلق به بخش خصوصی است.
«گرمابه نو»، دیگر سازه عمومی است که درست روبروی بیمارستان قوام (بیمارستان سید الشهدای فعلی در بازکیاگوراب» قرار دارد. یعنی دیگر سازه عمومی همچون ساختمانهای مسکونی کارگران کارخانه چای درست در بخشی از املاک قوامالسلطنه ساخته شده است. بنای این ساختمان متروک هنوز پابرجاست و از نوع معماری سازه مشخص است که در دوره پهلوی دوم ساخته شده است. از روی نوشته بسیار کمرنگ روی سردرب سیمانی میتوان نام «گرمابه نو» را خواند.
اگرچه اهالی، مالک این گرمابه را «میرزا رضاقلی پورنصیری» معرفی میکنند، اما نمیدانیم بانی و سازنده نخستین چه کسی بوده است. آیا ردی از قنبرخان چهاردهی را هم میتوان در گرمابه نو دید؟!
«محمود کیانوش قویم»، همچنین گفته بود؛ جاده اصلی لاهیجان به سمت لنگرود که از بازکیاگوراب میگذرد و جاده فرعی که از بازکیاگوراب به سمت روستاهای پایین دست لاهیجان میرود، از برساختههای دوره قوامالسلطنه بوده است. این جادههای فرعی تماما از املاک قوام عبور میکند.
به گفته علی امیری، «سالار موید»، نماینده وقت لاهیجان، 6 استخر بزرگ را به قوامالسلطنه میفرشد و او در زمینهای سالار موید، بیمارستان و دیگر متعلقات را ساخت.
بقایای گرمابه روبروی بیمارستان قوام بر جاده فرعی بازکیاگوراب
این پژوهشگر، اضافه میکند: «قنبرخان چهاردهی»، با بودجهای که قوامالسلطنه در اختیارش گذاشت، جاده شاه عباسی را به رودبنه وصل کرد. جادهای که از «کمچال» عبور کرده و در زمان افتتاح آن «ملکالشعرای بهار» و بسیاری از شخصیتهای کشوری حضور داشتند.
بی تردید، شخصیت پرمشغلهای همچون قوام، نیاز به مباشری همچون قنبرخان چهاردهی داشت تا به رتق و فتق امورات و املاکش برسد. امید است روزی اسناد و مکاتبات بیشتری یافت شده و بتوان شخصیت و خدمات «قنبرخان چهاردهی» را بهتر تحلیل کرد.
منابع:
1- ثریا کاظمی، کاشف السلطنه چایکار، نشر سایه:1376.
2- جلال علی دوست، آموزش و پرورش در لسکوکلایه، مجموعه مقالات گیلان نامه، ج ۸ به کوشش م. پ جکتاجی، رشت: گیلکان)
3- «هفت سفرنامه شمال»، به کوشش سید مهذی قطبی، رشت: ایلیا، 1395.
4- مهری شیرمحمدی «روزگار قوام در لاهیجان»، روزنامه همشهری 14/4/1396.
5- مهری شیرمحمدی «کشتی بان را سیاستی دگرآمد»، پایگاه خبری مرور 24/6/1404.
6- گفتگو با محمود کیانوش قویم، حسابدار قوامالسلطنه 1396
عکاس: مهری شیرمحمدی