به مناسبت 17مرداد روز خبرنگار، نشست چالشهای روزنامهنگاری درگیلان به میزبانی پژوهشکده گیلانشناسی در رشت برگزار شد. در این نشست که با حضور جمعی از مدیرانمسوول رسانههای استان و روزنامهنگاران برگزار شد؛ «محمدتقی پوراحمدجکتاجی» مدیرمسوول نشریه گیلهوا، «محمدکاظم شکوهی راد» مدیرمسوول روزنامه گیلان امروز و «الهام کیانپور» روزنامهنگار پایگاه تحلیلیخبری مرور و پژوهشگر حوزه تاریخ، تجربیات و چالشهای پیش روی فعالیت رسانهای خبرنگاران استان را تشریح کردند.
***
نقد نرم مطبوعات در حکمرانی استبدادی
در ابتدا محمدتقی پور احمد جکتاجی با اشاره به اینکه همه روزنامهها براساس اصل 24 قانون اساسی مجازند آزادانه بنویسند و روشنگری کنند منوط به اینکه مخل مبانی اسلام و اجتماعی نباشند تصریح کرد: همین اصل خود یک تعارض ایجاد میکند و اینکه عدول از قانون چگونه تعیین و تشخیص داده میشود.
از این رو در زبان روزنامهنگاری دو تعبیر وجود دارد؛ تئوری آزادی و استبدادی. لذا روزنامهنگاری در هر کشوری تابع سیاست حکمرانی آن پیش میرود و اینجاست که ما باید ببینیم جایگاه مطبوعات در کشور ما چگونه تعریف شده و با چه چالشهایی مواجه است.
پوراحمد جکتاجی در ادامه با بیان اینکه در تئوری حکمرانی، سیاستهای فعالیت رسانهای توسط یک سری از افراد مشخص تعیین میشود و مطبوعات ملزم به اجرای آن هستند اظهار کرد: در این سیاست، گاهی مواقع آزادی نسبی و تعریف شدهای برای فعالیت رسانهای پیشبینی شده و در مواقعی نیز برخی کنشگری و مطالبهگریها به مثابه عبور از خط قرمزها بوده و مطبوعات را با مسایلی مواجه میکند. وجود چنین چالشهایی موجب میشود که مطبوعات در این جوامع شفاف نبوده و وابسته یا مدیحه گو باشند و صرفا به نشر اخبار اکتفا کنند.
جکتاجی: گاهی مواقع آزادی نسبی و تعریف شدهای برای فعالیت رسانهای پیشبینی شده و در مواقعی نیز برخی کنشگری و مطالبهگریها به مثابه عبور از خط قرمزها بوده و مطبوعات را با مسایلی مواجه میکند. وجود چنین چالشهایی موجب میشود که مطبوعات در این جوامع شفاف نبوده و وابسته یا مدیحه گو باشند و صرفا به نشر اخبار اکتفا کنند
مدیرمسوول نشریه گیله وا در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه فعالیت مطبوعات در کشورهای آزاد که خرد جمعی در آنها حاکم و نقش اصلی را دارد براساس شفافیت، و انتقاد و بدون ترس از بیان خطاهای دولتمردان برآمده از مردم پیش میرود.
جکتاجی همچنین تصریح کرد: گاهی مواقع در جوامع استبدادی یک آزادی در مطبوعات دیده میشود که صاحبان نشریه به صورت نرم و منطقی به انتقاد از دولت و تاثیرگذاری مشغول هستند و در مقابل در کشورهایی که تئوری آزادی در آنها حاکم است برخی از صاحبین و مدیران نشریات خود عامل فساد مزاحمت و سواستفاده هستند.
پوراحمد جکتاجی در ادامه از 4 رکن صدا، وفا، جفا و بقا بعنوان ضمیر رسانهای خود در طول 35 سال فعالیت یاد کرد و افزود: رکن صدا شامل کلمه و ستون و.. است که برای صاحب نشریه ایجاد تعهد میکند وابسته به اینکه در کدام تئوری فعالیت داشته باشد.
در گیلان ما با یک جامعه باز و منتقد و سخنگو مواجه هستیم که در عمل پیگیر چالشهای استان خود نیستند. در چنین جامعهای فعالیت رسانهای و مساله وفای کلمه به روزنامه نگاری و مخاطب حایز اهمیت است. جامعهای که هوشیار باشد با شناخت از تئوری آزادی به مخاطب خود وفادار خواهد بود.
اما در مقابل در تئوری استبدادی جامعه سردرگم است و به مردم خود اعتماد ندارد و ممکن است وفا را با جفا اشتباه بگیرد. دراین بین روزنامهنگاری که صدا نداشته باشد به زردگرایی و مدیحهگویی روی میآورد و نسبت به مخاطب خود یک رسانه جفا کار تبدیل میشود.
در نهایت مطبوعات برای بقای خود مجبور به فعالیت خنثی در جامعه استبدادی خواهد بود و به نقد نرم میپردازد. در غیر این صورت از رانت و امتیازت مطبوعاتی مروم خواهد شد و شرط بقا به مدیرمسوول و صاحب نشریه بستگی دارد که چگونه رسانه خود را مدیریت کند.
چالشهای روزنامهنگاری در استان
در ادامه «محمدکاظم شکوهیراد» مدیرمسوول روزنامه گیلان امروز اظهار کرد: اگر مقوله روزنامهنگاری را پدیدهای فرهنگی و در مجموع مشکلات فرهنگی و البته اجتماعی کشور قرار دهیم، بطور طبیعی این مساله باید همچون سایر مسایل فرهنگی و اجتماعی دیگر در هم تافته و بافته در مسایل کلی فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد که طبعا بررسی آن مستلزم یک پژوهش علمی و برنامهریزی شده باشد.
وی اضافه کرد: به اعتبار سابقه چند دهه ارتباط با دنیای مطبوعات و 30 سال مدیریت و انتشار روزنامههای منطقهای چالشهای روزنامه نگاری در استان را در سه بخش تقسیم کردهام:
1- چالشهای درونی، 2- چالشهای مربوط به نهادهای رسمی و قوانین 3- چالشهای مربوط به مخاطب (جامعه)
شکوهیراد از نبود سرمایه گذاری و ضعف مالی بعنوان چالشهای درونی رسانههای استان یاد کرد و افزود: این موضوع خود موجد بسیاری از ضعفهای دیگر است. از جمله ضعف جلب نیروی کارآمد و حرفهای، چالش فنی و عدم مهارت نیروها و …
وی با بیان اینکه حضور نیروهای غیرحرفهای میتواند محیط این رسانهها را به نحوی آلوده کند و از مسیر کار حرفهای خارج سازد و تقید به اخلاق روزنامهنگاری را به مخاطره اندازد افزود: به دلیل ضعفی که در سازمانها و مدیران برخی نهادهای خصوصی و دولتی وجود دارد، شیوه ارتباط رسانه با این نهادها آلوده به فساد و اخاذی و … شده است.
وی با اشاره به اینکه با از دست رفتن مخاطبان رسانهها بخصوص رسانههای مکتوب و کاغذی، روزبهروز کارایی مطبوعات کاهش یافته و مطبوعات به دلایل مختلف از اخبار تازه و به روز و سریع و صحیح محروم شده است اظهار کرد: این عامل خود سبب کاهش مخاطبان میشود.
مدیرمسوول گیلان امروز، خودسانسوری در مطبوعات را در کاهش تولید خبر مستقل و تولیدات چالشانگیز برای مخاطب تاثیر گذار دانست و بیان کرد: این خودسانسوری به دلیل نیاز مطبوعات به حمایتهای نهادهای رسمی (از طریق آگهی) و محافظهکاری برای شکایات به مراجع قضایی، هر چند که این شکایات بیربط و بینتیجه هم باشد، خودبه خود موجب اتلاف وقت و سرگردانی مدیر مسوول در مراکز قضایی میشود.
شکوهی راد: متاسفانه جامعه ما جامعهای شفاهی است و هیچگاه نتوانسته به طور موثر و وسیع با مطبوعات کاغذی و کتاب ارتباط خوب و موثر پیدا کند وجود شرایط و توسعه تکنولوژیهای روز هم به طور طبیعی به این مشکل دامن زده است امروز مردم با رسانههای مکتوب ارتباط مناسب ندارند و حتی با رسانههای مجازی هم در حد مطالعه تیترهای خبری ارتباط دارند
وی در ادامه به تجربیات خود در فعالیت رسانه ای استان اشاره و تصریح کرد: تجربیا ما در استان تاسفانگیز است. اگرچه نهادهای مسوولی مانند استانداری، دادگستری، ارشاد اسلامی، اداره اطلاعات پیوسته کمال مدارا و خویشتنداری و سعه صدر را با مطبوعات داشتهاند لکن برخی نهادهای درجه چندم و برخی مراکز قدرت غیررسمی مطلقا در قبال هیچ انتقادی حتی طرح مسایل جاری خود تحمل ندارند.
شکوهی راد با اشاره به چالشهای اداری افزود: تولید خبر و تهیه گزارشهای انتقادی از فعالیت نهادها و حتی حوادث و وقایع طبیعی، اجتماعی، امنیتی و سیاسی مستلزم حضور بلاواسطه خبرنگار در صحنه و میدان است که متاسفانه بعد از انقلاب هیچیک از نهادهای قضائی، انتظامی امنیتی و سیاسی و اجتماعی نه خود را موظف به دادن اطلاعات درست به خبرنگاران میدانند و نه اجازه حضور خبرنگار در صحنه حادثه، خبر و پی جویی خبر را میدهند حتی در حوادث هم در کلانتری و دستگاه قضائی خبرنگار نمیتواند راسا حضور پیدا کند و به تحقیق در اطراف خبر بپردازد و خبر را دیر وقت به صورت اداری و پاستوریزه شده! در سایت میگذارند و خبرنگار را به سایت ارجاع میدهند. چنین اخباری در واقع خبر نیست …
وی در ادامه با بیان اینکه نهادهای صنفی مطبوعات در بیعملی مطلق قرار دارند افزود: مشکل دیگر اداری و حقوقی مطبوعات بیخاصیت شدن هیاتهای منصفه مطبوعات است. هیاتهای منصفهای که تا حدی میتوانستند با درک درستتر در کار مطبوعات نقشی داشته باشد اما امروز این نهاد قانونی بیخاصیت شده است. در واقع تصمیم این هیات حداکثر میتواند جنبه مشورتی با قاضی داشته باشد و الا در تصمیم قضایی نافذ نیست.
شکوهی راد با تاکید به اینکه ارزش هر رسانه به وجود مخاطب و ارتباط مخاطب با رسانه است تصریح کرد: متاسفانه جامعه ما جامعهای شفاهی است و هیچگاه نتوانسته به طور موثر و وسیع با مطبوعات کاغذی و کتاب ارتباط خوب و موثر پیدا کند وجود شرایط و توسعه تکنولوژیهای روز هم به طور طبیعی به این مشکل دامن زده است امروز مردم با رسانههای مکتوب ارتباط مناسب ندارند و حتی با رسانههای مجازی هم در حد مطالعه تیترهای خبری ارتباط دارند و از خواندن متون بیشتر از ده سطر اجتناب میکنند.
وی با بیان اینکه گرانی اجتنابناپذیر مطبوعات و کتاب هم به این معضل افزوده است گفت: در یک کلام با مجموع مشکلات عمدهای که رسانههای مکتوب و کاغذی دارند نمیتوانند تولیدات مناسب و مورد نیاز جامعه را تولید کنند و وقتی کیفیت تولید مطالب هم پایین باشد حتی همین مخاطبان محدود هم رغبتی به خرید مطبوعات ندارند.
به یاد داشته باشیم انعکاس اخبار، اطلاعات و مسایل و مشکلات و تصویر واقعی جامعه در فضای مجازی نمیتواند به صورت دایمی در دسترس عموم قرار گیرد ولی اگر مطبوعات کاغذی ناچار به تعطیلی شوند در واقع مهمترین اسناد و مدارک دوران زندگی ما و تصویر واقعی زمانه ما را ثبت و ضبط کنند و نسلهای بعد و محققان و پژوهشگران آینده از این اسناد محروم میمانند.
و لذا درجامعه ای که اجازه ورود خبرنگاران فعال به صحنه حوادث و محاکم قضایی داده نشود و طی انجام ساز و کارهایی رسانهها را به سمت خود سانسور سوق میدهد چگونه از مردم انتظار داشته باشیم روزنامه خوان باشند و روزنامه خریداری کنند. متاسفانه در ااستان ما حاشیه امن برای فعالیت و مطالبه گری و انتقاد برای رسانه های محلی وجود ندارد.
روزنامه نگاران زن در معرض تنش و خود سانسوری
در ادامه نشست «الهام کیانپور» روزنامهنگار و پژوهشگر تاریخ در خصوص موانع فعالیت روزنامه نگاران زن در استان سخنانی ارایه کرد. وی با تصریح به اینکه بسیاری از روزنامه نگاران زن استان به دلایل ناامنی شغلی و قراردادهای کوتاه مدت چشم اندازی از آینده فعالیت رسانهای خود ندارند افزود: روزنامه نگاری که استرس از دست دادن شغل خود را دارد چگونه قادر است دقیق و مطالعهگر در موضوعات و سوژههای خبری تامل کند و این درحالیست که تولید گزارشات تحلیلی و تحقیقی نیازمند صرف زمان و مطالعه و پرسشگری است اما به دلیل حقالتحریرهای پایین انگیزه ادامه فعالیت برای خبرنگاران باقی نمیماند.
الهام کیانپور: ساعت کار نامشخص و طولانی و ورود تنشهای اجتماعی ناشی از فعالیت رسانهای به محیط خانوادگی زنان روزنامه نگار از مهمترین چالشهای بانوان خبرنگار است. این عوامل موجب خود سانسوری روزنامهنگاران زن به دلیل ترس از قضاوت شدن گردیده است. بطوریکه طبق گزارشات آماری یونسکو دو سوم خبرنگاران زن در جهان در معرض تنش هستند
این روزنامه نگار در ادامه تصریح کرد: زمانی که رسانه نیروی ارزشمند خود را به دلایل مالی از دست میدهد در واقع توان رسانهای خود را از دست داده است. و این امر موجب ورود افراد غیر رسانهای به این فضا میشود که با استفاده از هوش مصنوعی به تولید محتوا اقدام میکنند.
کیانپور در ادامه ساعت کار نامشخص و طولانی و ورود تنشهای اجتماعی ناشی از فعالیت رسانهای به محیط خانوادگی زنان روزنامه نگار را از مهمترین چالشهای بانوان خبرنگار عنوان کرد و افزود: این عوامل موجب خود سانسوری روزنامهنگاران زن به دلیل ترس از قضاوت شدن گردیده است. بطوریکه طبق گزارشات آماری یونسکو دو سوم خبرنگاران زن در جهان در معرض تنش هستند. این درحالیست که همزمان از سوی مخاطبان نیز مورد آماج حملات و توهینهای جنسی و شخصیتی در فضای مجازی قرار دارند.
وی افزود: وجود و تداوم این چالشها در فضای رسانهای موجب بی انگیزگی و جلوگیری از رشد روزنامه نگاران زن و جوان شده است و حال باید بپرسیم مدیران رسانهای استان چقدر در بحث آموزش نیروهای جوان ورود کردهاند تا در این شغل باقی بمانند. بنابراین آینده روزنامهنگاری استان به مدیران مسوول و صاحبین رسانهها در امر تربیت نیروهای جوان و با انگیزه بستگی دارد.