“دستت اگر کشیده شود بر گلوی من/ و تاری را بلرزاند/چه حرفها که در نمیآید؟! یعنی که تو هزار هزار نشسته بر سیم این حنجره را / پرواز میدهی”
«بلا دیده»، نخستین کتاب سارا متقی، شاعر جوان گیلانی در واپسین روزهای تابستان ۱۴۰۵ با حضور جمعی از شاعران و علاقهمندان شعر و ادبیات در خانه فرهنگ گیلان مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
در این نشست، دکتر زهرا حیدری شاعر و منتقد با تمرکز بر مفهوم «بیقراری شاعرانه»، به مولفههای مضمونی، زبانی و ساختاری این مجموعه پرداخت؛ ایمان شعبان دیگر منتقد ادبی حاضر در جلسه نیز فضا و مکانمندی، بدن و بازنمایی زن و حضور تاریخ و حافظه جمعی را در شعرهای «بلا دیده» بررسی کرد. ستار جانعلیپور شاعر گیلانی نیز با تأکید بر زبان، تصویرسازی و بازتاب جغرافیای زیست شاعر، به برخی ویژگیهای زبانی و تصویری این مجموعه پرداخت.
بیقراریهای شاعرانه
دکتر زهرا حیدری، شاعر و منتقد ادبی، در بررسی مجموعه شعر «بلا دیده»، «بیقراری شاعرانه» را یکی از مفاهیم محوری برای نزدیک شدن به جهان شعری این کتاب دانست؛ مفهومی که به گفته او، نه تنها در مضمون، بلکه در تصویر، زبان، ریتم و ساختار شعرها نیز نمود پیدا میکند. او بیقراری شاعرانه را ترکیبی از دلتنگی، اشتیاق و ناتمامی دانست که میتواند محرک خلق اثر هنری باشد و در صورت مدیریت درست، به کشف فرم و زبان تازه منجر شود.
حیدری میان «بیقراری بهعنوان موضوع» و «بیقراری به عنوان فرم» تفاوت گذاشت و تأکید کرد که در حالت دوم، خود زبان، ساختار و حرکت شعر باید ناآرامی را به مخاطب منتقل کنند. این منتقد ادبی با تأکید بر اهمیت «نقد عاطفی» گفت مسئله، بررسی میزان بیقراری شاعر در زندگی شخصی نیست، بلکه باید دید شاعر چگونه توانسته یک جهان ناآرام را در اثر خود تولید و به مخاطب منتقل کند.
زهرا حیدری: هرجا فاصله شاعر با زیستبوم خود، گیلان، و زمانهاش کمتر است، تصاویر موفقتر و احساسها قابل انتقالتر میشوند. برخی تصاویر حاصل تجربه مستقیم شاعرند و از پشتوانه عاطفی بیشتری برخوردارند، در حالی که در برخی موارد نبود تجربه مستقیم، انتقال احساس به مخاطب را دشوارتر کرده است
این منتقد ادبی خاطرنشان کرد: میان بیان احساس و اجرای احساس در ساختار شعر تفاوت وجود دارد و شاعر باید احساس را در زبان، ریتم و ساختار شعر نیز اجرا کند. حیدری بیقراری را در سه سطح شخصی، اجتماعی و وجودی قابل بررسی خواند و افزود: این بیقراری میتواند در زبان از طریق ترکیبهای تازه، جابهجایی واژهها، شکست سطر، مکث، جملههای طولانی، تکرار خطابها و پرسشهای متعدد ظاهر شود.
او در بررسی «بلا دیده»، انتظار، تعلیق، فقدان، فراق، ناکامی، جستوجوی هویت و خانه، نارضایتی از وضعیت موجود، میل به گریز، سفر، رهایی و احساس ناتمامی را از مضامین مرتبط با بیقراری دانست و راه، قطار، پرنده، مرز و باد را از تصاویر قابل توجه این حوزه برشمرد.
حیدری «بیقراری زبانی» را یکی از برجستهترین ویژگیهای مجموعه عنوان کرد و گفت: زبان شعرها یکدست نیست؛ در برخی شعرها وزن، قافیه و ردیف حضور دارد و زبان به ساختار کلاسیک نزدیک میشود و در بخشهایی دیگر به بیان روزمره گرایش پیدا میکند. استفاده از صفتهای مرکب و تلاش برای ساخت ترکیبهای تازه نیز از دیگر ویژگیهای زبانی مجموعه عنوان شد.
این منتقد همچنین به گستردگی حوزههای فکری سارا متقی، از تاریخ و اسطوره تا حماسه، فلسفه و علوم سیاسی و اجتماعی، اشاره کرد. حیدری بر به رسمیت شناختن نقش مخاطب در فرآیند فهم و کشف شعر تاکید و تصریح کرد: استفاده زیاد از پاورقی میتواند فرصت کشف و تفسیر را از مخاطب بگیرد.
این بانوی شاعر در بخش دیگری از سخنانش، به پرشهای زمانی و مکانی در برخی شعرها اشاره کرد و گفت گاه شعر بدون فراهم کردن زمینه لازم از یک مکان یا زمان به مکان و زمان دیگری میرود و این گستردگی جغرافیایی همیشه از پشتوانه کافی در متن برخوردار نیست.
وی با اشاره به استفاده شاعر از تصاویر بومی بیان کرد: هرجا فاصله شاعر با زیستبوم خود، گیلان، و زمانهاش کمتر است، تصاویر موفقتر و احساسها قابل انتقالتر میشوند. به گفته او، برخی تصاویر حاصل تجربه مستقیم شاعرند و از پشتوانه عاطفی بیشتری برخوردارند، در حالی که در برخی موارد نبود تجربه مستقیم، انتقال احساس به مخاطب را دشوارتر کرده است.
این منتقد همچنین با اشاره به مرز میان بیقراری اجتماعی و شعارزدگی تصریح کرد: در بخشهایی که شاعر به مسائل اجتماعی میپردازد، شعر گاهی به شعارزدگی نزدیک میشود. طولانی بودن برخی شعرها و ضرورت حذف عناصر زائد نیز از دیگر نکات مطرح شده از سوی او بود.
او با تأکید بر اهمیت ریتم و حرکت شعر گفت در برخی شعرها، جملههای طولانی و انتقال معنا از یک سطر به سطر دیگر، ریتمی نامنظم ایجاد کرده و گاهی میان شدت بیقراری مورد نظر شاعر و ساختار و ریتم شعر تناسب کافی وجود ندارد؛ مسئلهای که میتواند از انتقال کامل تجربه عاطفی به مخاطب بکاهد.
این منتقد ادبی در ادامه تصریح کرد که «بیقرار بودن» شعر الزاما به معنای ضعف آن نیست و مسئله اصلی، مدیریت این بیقراری است. حیدری در پایان ظرفیت سارا متقی را برای تجربه، جستوجو و نوآوری قابل توجه دانست و پرهیز از شعارزدگی در بخشهای اجتماعی، حذف عناصر زائد، تقویت ریتم و حرکت شعر و توجه بیشتر به تجربه اجرایی را از زمینههای قابل تأمل برای ادامه موفق مسیر شعری متقی دانست.
خوانشی از بدن، مکان و حافظه در «بلا دیده»
در ادامه ایمان شعبان، منتقد ادبی به بررسی مجموعه «بلا دیده» پرداخت و در سخنان خود به ویژگیهایی از جمله فضا و مکانمندی، بدنمندی و بازنمایی زن، همچنین تاریخ و حافظه جمعی در شعرهای این کتاب اشاره کرد. او با توجه به حضور فضا و مکان در شعرهای «بلا دیده» بر اهمیت مکانمندی در شکلگیری جهان شعری مجموعه تاکید کرد و آن را از جمله ویژگیهای قابل توجه در خوانش شعرهای این کتاب دانست.
شعبان همچنین به مساله بدن و بازنمایی زن در این شعرها پرداخت و آن را در ارتباط با تجربه زیسته و جهان ذهنی شاعر مورد توجه قرار داد. به گفته وی، بدن در این شعرها صرفاً یک عنصر توصیفی نیست و میتوان حضور آن را در پیوند با تجربه زنانه و مسائل اجتماعی دنبال کرد.
این منتقد ادبی در ادامه به حضور تاریخ و حافظه جمعی در مجموعه اشاره و تشریح کرد برخی شعرها فراتر از تجربه فردی حرکت میکنند و به خاطرهها و تجربههای مشترک اجتماعی و تاریخی پیوند میخورند.
شعبان همچنین درباره عنوان مجموعه «بلا دیده» توضیح داد که این عنوان میتواند واجد دو معنا باشد؛ از یک سو به سوژهای اشاره دارد که آسیب دیده و در معرض بلا قرار گرفته است و از سوی دیگر، میتواند سوژهای فعال، سرکش و منتقد خشونتهای ساختاری را تداعی کند.
وقتی زبان، جغرافیای شاعر را روایت میکند
ستار جانعلیپور، شاعر و منتقد و مجری این برنامه، نیز در ادامه با اشاره به اینکه «بلا دیده» نخستین مجموعه شعر منتشرشده از این شاعر جوان است، گفت: این مجموعه با وجود نخستین تجربه بودن، ویژگیهایی دارد که بسیاری از شاعران حتی در مجموعه پنجم خود نیز به آن دست نمییابند و از این لحاظ خوب و قابل احترام است.
ستار جانعلیپور: ما مجموعه شعرهای بسیاری را میخوانیم که در واقع با یکسری واژگان مواجهیم که انگار شاعر همه آنها را از یک سبد بیرون آورده است، اما در این مجموعه با تنوع واژگانی روبهرو هستیم
وی زبان کتاب را نیز خوشخوان عنوان و تصریح کرد: این مساله مسلما تا حد زیادی به دلیل همدلی شاعر با ادبیات کلاسیک ما شکل گرفته است. متقی در بسیاری از موارد، کلمات روزمره را با کلمات آرکائیک (کهن) آشتی میدهد؛ البته گاهی این ترکیب به خوبی مینشیند و در برخی موارد نیز چنین نیست. به گفته وی همین چالش میان زبان روزمره و معمول و آن زبان آرکائیک مورد علاقه شاعر، خودش یک ویژگی محسوب میشود.
وی یادآور شد: ما مجموعه شعرهای بسیاری را میخوانیم که در واقع با یکسری واژگان مواجهیم که انگار شاعر همه آنها را از یک سبد بیرون آورده است، اما در این مجموعه با تنوع واژگانی روبهرو هستیم. این شاعر و منتقد همچنین به تصویرسازی در شعرهای «بلا دیده» اشاره و خاطرنشان کرد: تصاویری که با کلام ایجاد میشود، قابل توجه است؛ مثل همان جایی که ماهیها در تور ماهیگیری میافتند و در واقع به مثابه تور عروسی گرفته میشود.
یعنی ممکن است تصویر به آن معنایی که بخواهیم، ایماژ درست کنیم، نباشد، اما این تداعی خودش در واقع به تصویرپردازی پهلو میزند. جانعلیپور استفاده شاعر از واژگانی را که هویت بومی و جغرافیای زیست او را بازتاب میدهد، از ویژگیهای مثبت این مجموعه دانست و گفت: اینکه شاعر از کلماتی استفاده میکند که لوکالیته شاعر را نشان میدهد، حسن بسیار بزرگی است.
به گفته وی شعرهای بسیاری نه زمان دارد و نه مکان؛ معلوم نیست مثلا شاعر متعلق به جنوب، شمال یا جای دیگری است. اما این اتفاق در شعرهای سارا افتاده است. جانعلیپور در عین حال افزود: هرچند موضوعات کتاب کمی محدود است، اما به هر صورت، تنوع موضوعی نیز در آن وجود دارد.
سارا متقی: این مجموعه گزیدهای از شعرهای بین ۲۰ تا ۳۰ سالگی من است. همچنین بعضی از شعرها مشخصا و به وضوح اجتماعی هستند، اما برخی دیگر شعرهای عاشقانهاند؛ منتها عشقی که نمیشود شاعر و به تبع آن مخاطبش، نسبت به مسائل اجتماعی بیتوجه باشد
جهان شعری سارا متقی در «بلا دیده»
سارا متقی نیز در بخشی از برنامه درباره ویژگیهای مجموعه «بلا دیده» گفت: کتاب با شعر نیمایی آغاز میشود و کار من نیز بهنوعی با وزن و قافیه بیگانه نیست. در عین حال، با وجود پیوندهایی که با سنت ادبی ایران داریم، من شخصا دوست دارم خودم را خارج از این قید و بندها بدانم. وی با اشاره به این که به جز یک شعر باقی شعرهای مجموعه مجوز ارشاد را گرفتند، یادآور شد: قدیمیترین شعر کتاب مربوط به سال ۹۵ و جدیدترین شعر مربوط به سال گذشته است.
او ادامه داد: این مجموعه گزیدهای از شعرهای بین ۲۰ تا ۳۰ سالگی من است. همچنین بعضی از شعرها مشخصا و به وضوح اجتماعی هستند، اما برخی دیگر شعرهای عاشقانهاند؛ منتها عشقی که نمیشود شاعر و به تبع آن مخاطبش، نسبت به مسائل اجتماعی بیتوجه باشد.
سراینده بلادیده با اشاره به برخی ویژگیهای مجموعه که نشاندهنده علایق ادبی، گرایشهای فکری و دلبستگی وی به موسیقی، ادبیات کلاسیک فارسی و متون کهن است تاکید کرد :مثلاً مفهوم وطن برای من بسیار پررنگ است. سارا متقی در پایان شعرهایی را از این مجموعه برای حاضران قرائت کرد.
“مالا!مرا ببر دریا/مالا مرا ببر دریا…”چک پرزنان، درون سینی مرد ماهی فروش میگوید/ ماهی کپور چموش و پری مسلکی/ که شبی/ تور سفید مرد ماهی گیر را/ رخت عروسی پنداشته بود و / به نجواهای آوازگون او پاسخ داده بود:”بله!”