بیش از ۲۵۰ روز، از آتشسوزی گسترده بازار تاریخی رشت میگذرد؛ حادثه ای تلخ که بخش قابلتوجهی از قدیمیترین بازار شمال کشور و یکی از مهمترین کانونهای مبادلات تجاری گیلان را به خاکستر تبدیل کرد.
۵ هکتار از عرصه ۳۲ هکتاری بازار تاریخی رشت در جریان اعتراضات 18 دی ماه در آتش سوخت و به خاکستر تبدیل شد؛ بخشی از میراث تاریخی شهر که علاوه بر ارزش معماری و هویتی، معیشت شمار زیادی کسبه و شهروندان به آن گره خورده است. برآوردهای اولیه، مجموع خسارت وارد شده به مردم و کسبه را حدود 3 همت اعلام کرد.
آتشسوزی بازار رشت، با همه خسارتهای اقتصادی و اجتماعیاش، میتوانست فرصتی برای بازنگری در شیوه حفاظت، مرمت و احیای سراها و کاروانسراهای ثبتملی این بافت تاریخی باشد؛ فرصتی برای آنکه مرمت، جای نوسازی و بازسازیهای سلیقهای را بگیرد.
بررسیهای میدانی نشان میدهد: در بخشهایی از بازار، این فرصت در حال از دست رفتن است. از بیش از ۵۰ حجره کاروانسرای ملک، تنها حدود دو یا سه حجره به شکل اصولی مرمت شده و سایر بناها و بخشهایی از آنها حذف و یا الحاق شده است.
***
اکنون، هشت ماه پس از حریق، مساله اصلی تنها بازسازی واحدهای آسیبدیده نیست؛ مساله اساسی این است که با این بخش از میراث فرهنگی، تاریخی و اقتصادی شهر چگونه باید مواجه میشدیم؛ آیا قرار است بازار صرفا به وضعیت پیش از آتشسوزی بازگردد یا این حادثه میتوانست فرصت مناسبی برای مرمت، احیا و بازآفرینی اصولی بافت تاریخی آن فراهم کند! همچون بازار تبریز پس از آتشسوزی، بازار بم پس از زلزله و بافت تاریخی موصل پس از حمله ویرانگر داعش.
البته بازار منطق خودش را دارد. وقتی در آستانه نوروز، بخش قابل توجهی از سرمایه و دارایی بازاریان در قطب اقتصادی گیلان دود میشود و از بین میرود، نمیتوان انتظار داشت بازار در چنین شرایطی از منطق سود و زیان فاصله بگیرد. 3همت خسارت، در شرایط اقتصادی کشور رقم کوچکی نیست؛ اما در کنار این عدد نباید یک واقعیت مهم را نادیده گرفت؛ اقتصاد بازار و میراث تاریخی رشت دو مقوله جدا از هم نیستند؛ سرمایه اقتصادی شکل گرفته امروز بازار رشت، حاصل بیش از یکصد سال زیست و فعالیت اقتصادی در این بافت تاریخی است.
آتش که فروکش کرد؛ رشت ماند و شهری در سکوتی غمبار. بازار رشت ماند و دیوارهایی سیاه. حجرهها و سراهای نیمهسوخته و تاریخی که حالا بیش از همیشه در معرض یک انتخاب دشوار قرار گرفته بود. بازار رشت فقط چند حجره و سرا و کاروانسرا را از دست نداده بود؛ بخشی از حافظه شهری رشت نیز در میان خاکسترها باقی مانده بود
آتش که فروکش کرد؛ بازار رشت ماند و دیوارهایی سیاه
آتش که فروکش کرد، رشت ماند و شهری که دیگر مثل گذشتهاش سرزنده نبود. بازار ماند و دیوارهای سیاه، حجرههای سوخته، سراهای نیمهویران و تاریخی که حالا بیش از همیشه در معرض یک انتخاب دشوار قرار گرفته بود. خطر برای بازار رشت با خاموش شدن آتش تمام نشد.
آنچه پس از حریق آغاز شد، شاید به اندازه خود آتش تعیین کننده بود. بازار، صرفا مجموعهای از دیوار، سقف و حجره نیست؛ جایی است که مسیر رفتوآمد نسلها، شکل تجارت، معماری، عطرها، صداها و خاطرات شهر در کالبد آن ثبت شده است.
حالا 8 ماه پس از آن حریق، مساله دیگر فقط بازگرداندن سقفهای سوخته و دیوارهای سیاه نیست؛ پرسش این است که آیا قرار است بازار را مرمت کنیم یا تنها آن را دوباره بسازیم؟ تفاوت این دو، تفاوت میان حفظ میراث تاریخی و از دست دادن بخش دیگری از حافظه رشت است.
در جریان حریق دی ماه سال گذشته، بیش از ۴۰۰ واحد تجاری در محدوده بازار بزرگ رشت، بهعنوان یکی از کانونهای اصلی فعالیت اقتصادی شهر، آسیب دید و یا بهطور کامل در آتش سوخت و حدود ۴۵۰ نفر از کسبه، محل کسب و سرمایه اقتصادی خود را از دست دادند. بخش عمده این واحدها در حوزه عمدهفروشی فعال بودند و بازار را به یکی از گرههای مهم شبکه توزیع کالا در شهر و استان تبدیل کرده بودند.
استاندار گیلان به تازگی درجلسه رسیدگی به بازار سوخته رشت اظهار کرد: «امیدواریم حداکثر تا پایان سال شاهد تعیین تکلیف و به سرانجام رسیدن عملیات بازسازی بازار باشیم.»
حقشناس با تاکید بر نقش اصناف و بازاریان در روند بازسازی بازار رشت تصریح کرد:« کاری که امروز از سوی خود بازاریان در حال انجام است، اقدامی بسیار ارزشمند است و باید از صبر، همراهی و پیگیری آنان برای بازگرداندن بازار به شرایط عادی قدردانی کرد.»
بافت تاریخی؛ عنوانی روی کاغذ
ثبت یک بافت تاریخی صرفا یک عنوان اداری روی کاغذ نیست؛ یعنی برای آن محدوده، قواعد متفاوتی بر ساختوساز، مرمت، تغییرات کالبدی و حتی ارتفاع بناهای پیرامونی حاکم است. بازار تاریخی رشت نیز از این منظر وضعیتی متفاوت دارد؛ هم کلیت بافت بازار واجد ارزش تاریخی و ثبتشده است و هم شماری از دانههای معماری، سراها و کاروانسراهای آن بهصورت منفرد در فهرست آثار ملی قرار گرفتهاند. در کنار این آثار ثبتشده نیز بناهایی وجود دارند که هنوز ثبت ملی نشدهاند اما از منظر تاریخی و معماری واجد ارزشاند و باید شناسایی، مستندسازی و در صورت احراز شرایط، برای ثبت و حفاظت آنها اقدام شود.
بنابراین، در بازار تاریخی رشت نمیتوان ساختوساز را مانند یک بافت معمولی شهری دید. در چنین محدودهای، میراث فرهنگی متولی اصلی حفاظت از ارزشهای تاریخی است و هر مداخله کالبدی باید در چارچوب ضوابط مصوب و با نظارت این دستگاه انجام شود.
حتی در مواردی مانند اضافهبنا، تغییرات کالبدی و تغییر در عناصر معماری، شهرداری باید موضوع را با میراث فرهنگی هماهنگ و استعلام کند. پرسش از همینجا آغاز میشود: اگر این سازوکار نظارتی وجود دارد، چگونه در محدودهای که ارزش تاریخی آن سالهاست به رسمیت شناخته شده، تغییرات کالبدی بحثبرانگیز به وقوع میپیوندد؟
در جریان حریق دی ماه سال گذشته، بیش از ۴۰۰ واحد تجاری در محدوده بازار بزرگ رشت، بهعنوان یکی از کانونهای اصلی فعالیت اقتصادی شهر، آسیب دید یا بهطور کامل در آتش سوخت و حدود ۴۵۰ نفر از کسبه، محل کسب و سرمایه اقتصادی خود را از دست دادند
اگر در بازار تخلفی رخ داده باشد، نمیتوان تمام مسوولیت را بر دوش کسبه، مالکان یا صاحبان حق کسب و پیشه گذاشت. دستگاهی که متولی حفاظت از اثر تاریخی است، باید پیش از وقوع تخلف وارد عمل شود، نه اینکه پس از تغییر بنا و از دست رفتن بخشی از اصالت آن، صرفا درباره قانونی یا غیرقانونی بودن اقدام انجامشده اظهارنظر کند. به همین دلیل، عملکرد میراث فرهنگی در حفاظت از محدوده بازار رشت نیازمند پاسخگویی جدی است.
قرار نیست به ۵۰ سال پیش برگردیم
تا به امروز با وجود پیگیریهای مکرر خبرنگار «مرور» و تماسهای متعدد با روابط عمومی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و همچنین ناظر این سازمان، تا زمان انتشار این گزارش، امکان دریافت پاسخ روشن و رسمی درباره ابهامات مطرحشده فراهم نشد.
در آخرین تلاشهای خبرنگار مرور برای کسب اطلاع بیشتر از نحوه مرمت بازار در گفتگویی اختصاصی با «یوسف سلمانخواه» رییس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان گیلان اظهار کرد: «از ابتدای وقوع حریق در بازار رشت، با مدیریت استاندار محترم، جلسات منظمی در استانداری برگزار شد و این جلسات تا هفته گذشته نیز ادامه داشت.»
موضوع اصلی این جلسات، مسایل مربوط به میراث فرهنگی و چگونگی حل چالشهای بازار براساس ضوابط حریم و بافت تاریخی بود. با دستور وزیر محترم، شورای راهبردی بازار نیز تشکیل شد و این شورا چندین جلسه در تهران و گیلان برگزار کرد. در این جلسات درباره راستههای مختلف بازار و ایجاد گشایشهای ارتفاعی بحث شد تا مشوقی برای کسبهای باشد که در جریان حریق، مغازه، ملک و سرمایه خود را از دست دادهاند.
سلمان خواه افزود: «در طاقی کوچک، میراث فرهنگی در حال انجام عملیات مرمت است. برای طاقی کوچک حدود ۲۰ میلیارد تومان اعتبار از تهران جذب و تخصیص داده شد تا این پروژه به عنوان نمادی از احیا و مرمت بازار مطرح شود. شرکتی که دارای گرید دو میراث فرهنگی بود، برای اجرای پروژه انتخاب شد و اقدامات اجرایی آن نیز انجام گرفت.
این شرکت حدود یک ماه است که در محل مستقر شده و عملیات مرمت را آغاز کرده است. تلاش ما این است که طی دو تا سه ماه آینده عملیات طاقی کوچک به پایان برسد و این مجموعه را به عنوان یک هدیه به مغازهداران تحویل دهیم.»
رییس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری همچنین تصریح کرد: «در سرای ملک، روند بازسازی با سرعت بیشتری پیش رفته است. حدود ۱۹ حجره در این سرا دچار حریق شدند و با مدیریت بازار و بازاریان و نظارت میراث فرهنگی، بازسازی آنها در حال انجام است. موضوعی که ما بر آن تاکید داشتیم، ساخت سازههای همشکل و عینبهعین بود. اکنون این روند در حال اجراست و حدود ۸۰ درصد عملیات مربوط به ایجاد حجرههای آسیبدیده پیشرفت داشته است.»
سلمانخواه در رابطه با سوال خبرنگار مرور در مورد تغییرات مرمتی در بازار از جمله کاروانسرای ملک بیان کرد: «در مورد کاروانسرای ملک نیز باید تاکید کنم که قرار نیست به ۵۰ سال پیش برگردیم و آنچه را که در گذشته وجود داشته، دوباره ایجاد کنیم. مبنای ما این است که هر آنچه تا پیش از دیماه و وقوع آتشسوزی در بازار وجود داشته، بازسازی شود.»
احداث بنای جدید در حال انجام است
پس از آتشسوزی بازار فرصت بسیار خوبی ایجاد شد تا کاروانسرای ملک و سایر سراهای ثبت ملی همچون بازار تبریز به شکل اصولی احیا شوند اما تا به امروز این فرصت صورت نگرفته است. به گفته یک کاسب در بازار رشت که دوست داشت نامش فاش نشود به مرور اظهار کرد: « برخی افراد بازار با استفاده از نفوذ و ارتباطات خود وارد عمل شدند و با فشارهای مختلف موضوع را پیش بردند. حتی برای گرفتن مجوزها به نهادهای مختلف از جمله امام جمعه، استانداری و شهرداری مراجعه کردند و در نهایت شرایطی شکل گرفته است که امروز نتیجه آن را در کاروانسرا میبینیم.»
او تاکید کرد؛ «با توجه به شواهد میدانی از بیش از ۵۰ حجره کاروانسرای ملک، تنها حدود دو یا سه حجره به شکل اصولی مرمت شدهاند و در آنها زیرزمین حذف نشده است. اما در مقابل، بیش از ۱۷ حجره پس از آتشسوزی وارد فرآیند نوسازی شدهاند و به نظر میرسد در بسیاری از حجرهها دیگر با «مرمت» مواجه نیستیم، بلکه عملا احداث بنای جدید در حال انجام است.»
اگر امروز در میانه کاروانسرای ملک بایستیم و به سمت گلشن و دیگر کاروانسراهای بازار نگاه کنیم، خط آسمان در بخشهایی همچنان قابل قبول است، اما در دو طرف مجموعه، خط آسمان بهشدت بههم ریخته است. این مساله فقط یک موضوع ساختمانی نیست؛ مستقیما با منظر و هویت تاریخی بازار ارتباط دارد
خط آسمان بههم ریخته است
از سوی دیگر، اگر امروز در میانه کاروانسرای ملک بایستیم و به سمت گلشن و دیگر کاروانسراهای بازار نگاه کنیم، خط آسمان در بخشهایی همچنان قابل قبول است، اما در دو طرف مجموعه، خط آسمان بهشدت بههم ریخته است. این مساله فقط یک موضوع ساختمانی نیست؛ مستقیما با منظر و هویت تاریخی بازار ارتباط دارد.
از آنجا که برای حفاظت از یک بنای تاریخی، فقط خود بنا اهمیت ندارد؛ فضای پیرامونی و منظر آن نیز بخشی از ارزش اثر است. به همین دلیل، برای بناهای شاخص بازار رشت، علاوه بر ارتفاع خود اثر، ارتفاع ساختوسازهای پیرامونی نیز محدود شده است.
برای نمونه طبق ضوابط، ارتفاع کاروانسرای سعادت ۹ متر و ۸۰ سانتیمتر و حداکثر ارتفاع ساختوساز پیرامونی آن ۷ متر و ۳۰ سانتیمتر تعیین شده است. در کاروانسرای چینیچیان، ارتفاع اثر ۸ متر و ارتفاع مجاز پیرامونی ۴ متر و ۳۰ سانتیمتر است. همین نسبت برای طاقی کوچک، طاقی بزرگ و کاروانسراهای ملک، گلشن و محتشم نیز با ضوابط مربوط به آنها برقرار است.
برای مسجد بادیالله نیز ارتفاع اثر ۱۳ متر و ۳۰ سانتیمتر و ارتفاع مجاز پیرامونی ۶ متر و ۳۰ سانتیمتر تعیین شده و برای مسجد اردبیلیان، مستوفی این ارقام بهترتیب ۸ متر و ۵ متر و ۳۰ سانتیمتر، مسجد صفی 12 متر و 30 سانت و حداکثر ارتفاع ساختوساز پیرامونی 5 متر و 70 سانت و … است.
این اعداد صرفا چند رقم در یک جدول فنی نیستند؛ پشت آنها یک منطق حفاظتی وجود دارد: نباید ساختمانهای جدید، اثر تاریخی را در منظر شهری ببلعد.
فرصت بازگرداندن بازار به وضعیت اصیل از دست رفت
«مصطفی پورعلی» مدیرکل امور پایگاههای میراث ملی و جهانی نیز در رابطه با بازار تاریخی رشت به خبرنگار مرور گفت: «وقتی اثری در فهرست آثار ملی ثبت شده است، مرمت آن باید بر اساس اسناد تاریخی، مطالعات پیشین و گزارشهای مرمتی انجام شود و هدف، بازگرداندن بنا به اصالت تاریخی آن باشد؛ نه صرفا بازسازی وضعیت بنا پیش از وقوع آتشسوزی.»
این مدرس دانشگاه با اشاره به اینکه پیش از آتشسوزی نیز الحاقات نامتعارف و تخلفاتی در بدنه بازار ایجاد شده بود، میگوید: « وقتی بنا دچار آتشسوزی شده و فرصتی برای مرمت آن فراهم شده است، نباید الحاقات نادرست و تخلفاتی را که پیش از حادثه شکل گرفته بود، به رسمیت بشناسیم. در مرمت باید اصالت بنا مبنا قرار گیرد و بخشهای اضافی و الحاقات نامتعارف حذف شود.»
پورعلی تاکید میکند؛ مساله اصلی، فاصله میان اصول فنی مرمت و آن چیزی است که در مرحله اجرا اتفاق افتاده است. او با اشاره به الزامات قانونی حفاظت از آثار تاریخی میگوید: «تخلف در بدنه و حریم آثار تاریخی میتواند تبعات حقوقی و کیفری داشته باشد. از همان روزهای نخست پس از آتشسوزی، این حادثه فرصتی استثنایی و مناسب برای بازگرداندن بازار به وضعیت اصیل خود بود.»
به گفته او در نمونههایی مانند ارگ بم، بازار تاریخی تبریز و برخی بناهای تاریخی دیگر نیز از حوادث و تخریبها بهعنوان فرصتی برای بازسازی و مرمت اصولی استفاده شده است.
آتشسوزی دیماه میتوانست برای بازار رشت یک نقطه بازگشت باشد؛ فرصتی برای آنکه بخشهای آسیبدیده نه با منطق ساختوساز روزمره، بلکه با منطق حفاظت، مرمت و احیای میراث بازگردانده شوند
پورعلی همچنین به تجربه بازسازی بخشهایی از بافت تاریخی موصل عراق پس از تخریبهای گسترده اشاره میکند و معتقد است؛ «در چنین شرایطی، استفاده از دانش کارشناسان و بازگرداندن بنا به اصول معماری و تاریخی آن باید در اولویت قرار گیرد.»
این کارشناس میراث، مخالفت یا نارضایتی بخشی از بازاریان را نیز یک مساله واقعی، اما قابل مدیریت میداند و معتقد است:« مسایل اجتماعی نباید بهانهای برای عدول از اصول فنی مرمت باشد: «مسئله اجتماعی در مرمت، مثل باران و برف است. وقتی میخواهیم یک اثر را مرمت کنیم، ممکن است با باران، برف یا هر مانع دیگری مواجه شویم. اما این مسایل نباید باعث شوند مرمت را غلط انجام دهیم. باید آنها را مدیریت کنیم. اساسا بخشی از کار مرمت، مدیریت بحرانهایی است که در مسیر حفاظت از یک بنا به وجود میآید.»
وی اضافه کرد: «اگر بنا به دلیل مخالفت مالکان و کسبه امکان مرمت اصولی نداشته است، باید پیش از آغاز عملیات، راهکاری برای مدیریت این تعارض پیدا میشد؛ نه اینکه خواستههای ذینفعان به حذف یا تضعیف ملاحظات فنی و حفاظتی منجر شود.»
پورعلی در پایان تصریح کرد: «این فرصت استثنایی تا حد زیادی از دست رفته است و عملکرد بازاریان نیز در این روند بیتاثیر نبوده است.»
به گفته او، بازار رشت میتوانست با یک مرمت اصولی به مجموعهای در مقیاس میراث جهانی و همتراز با بازارهای تاریخی شناختهشده جهان تبدیل شود، اما ادامه ساختوسازهای نامتناسب و بیتوجهی به اصالت بنا میتواند در نهایت ارزشهای میراثی آن را تضعیف کند.
شهر رشت رها شده است
«اسکندرمختاری طالقانی» استاد دانشگاه، پژوهشگر و مرمتگر ایرانی نیز در رابطه با بحران آتشسوزی بازار رشت و مرمت آن به مرور اظهار کرد: « اصولا بحرانها فرصت مناسبی هستند برای ترمیم جراحات گذشته و جراحاتی که در اثر بحران به وجود آمدهاند. ما باید بحرانها را بهعنوان یک فرصت تلقی کنیم؛ فرصتی برای اینکه یک مرمت را ساماندهی کنیم؛ چه در بخشهایی که در شهرهای تاریخی و بافتهای تاریخی آسیب دیدهاند و چه در مورد آثار تاریخی. بحرانها، همانطور که تهدید هستند، فرصت هم هستند. »
وی افزود: «در مورد بازار رشت، بزرگترین اشکالی که پیش آمد این بود که ذینفعان هیچ علاقهای به هویت بازار نداشتند و همه به دنبال منافع شخصی و فردی خودشان بودند. من در بازار رشت ندیدم که منافع جمعی به یک اجماع برسد تا بتوانند یک بافت را احیا کنند. در مورد بازار تبریز، برعکس بود. هم میخواستند بازاری داشته باشند که دارای هویت باشد و هم باکیفیت باشد تا همه بتوانند از آن استفاده کنند. اما در مورد بازار رشت این اتفاق نیفتاد.»
این پژوهشگر حوزه معماری و مرمت میراث فرهنگی تصریح کرد: «در رشت همه کنار رفتند و هیچ مطالبهای انجام ندادند. فقط آنهایی که در بازار رشت صاحب و مدعی بودند، وارد میدان شدند و شروع کردند کار خودشان را انجام دادند؛ حتی فراتر از بحث میراث فرهنگی. اتفاق مهمی که در بازار رشت افتاد فقط این نبود که ضوابط میراث فرهنگی رعایت نشد؛ بلکه ضوابط شهرداری هم رعایت نشد، ضوابط شهرسازی رعایت نشد و ضوابط نظام مهندسی نیز رعایت نشد.»
از بیش از ۵۰ حجره کاروانسرای ملک، تنها حدود دو یا سه حجره به شکل اصولی مرمت شدهاند و در آنها زیرزمین حذف نشده است. اما در مقابل، بیش از ۱۷ حجره پس از آتشسوزی وارد فرآیند نوسازی شدهاند و به نظر میرسد در بسیاری از حجرهها دیگر با «مرمت» مواجه نیستیم، بلکه عملا احداث بنای جدید در حال انجام است
وی در ادامه یادآور شد: «من در میان صاحبان ملک و مشاغل بازار رشت ندیدم که مطالبهای برای حفظ هویت وجود داشته باشد. همه به دنبال منافع خودشان بودند. افرادی که حق کسب و پیشه دارند، نمیتوانند چنین کارهایی در بنای تاریخی انجام دهند. بسیاری از مالکین هم اصلا حضور نداشتند. ببینید، شهر وِل شده است. شهر رشت رهاست. اگر دنبال هویت نیستند، دستکم باید دنبال کیفیت باشند؛ اما کیفیت را هم نمیبینم. این وضعیت بسیار خطرناک شده است.»
این استاد دانشگاه در پایان خاطر نشان کرد: بازسازی بازار رشت یک کانون بحرانی جدید را تشدید کرده است. جامعه فرهیخته رشت را عرض میکنم؛ اصلاً در صحنه نبودند و در مقابل یک عده که به دنبال منافع شخصی خودشان بودند در صحنه بودند و به اهدافشان رسیدند. آنهایی هم که در صحنه نبودند، خب معلوم است که قافیه را از دست دادند.
همان اشتباهات گذشته در حال تکرار است
«مهرداد منفرد» معمار و مرمتگر که در کاروانسرای ملک دو حجره را مطابق با اصول و مقررات میراثی مرمت کرده در مورد روند مرمت بازار به خبرنگار مرور گفت: « من وقتی یکی از حجرهها را مرمت کردم، پیش از شروع کار طرح آن را دیدم و بر اساس همان طرح وارد فرآیند مرمت شدم. اما امروز در برخی حجرهها چنین روندی وجود ندارد. هر کسی میگوید مغازه من قبلا اینطور بوده و باید همینطور ساخته شود.»
برای مثال، اگر یک حجره چهار متر ارتفاع داشته باشد، با توجه به محدودیتهای موجود ممکن است انتخابهای محدودی برای اجرای بازشو و ویترین داشته باشیم؛ اما نمیتوانیم هر چیزی را به صورت سلیقهای اجرا کنیم. دریک بنای تاریخی باید مصالح، جزییات، تناسبات و شیوه اجرا بر اساس طرح و ضوابط مشخص باشد، نه اینکه هر کس بر اساس تصور خودش تصمیم بگیرد.
وی افزود: برداشت من این است که همان اشتباهات گذشته دوباره درحال تکرار شدن است. من در یکی از حجرههایی که در اختیار خودم برای مرمت بود، تلاش کردم این روند را اصلاح کنم و حجره را به شکل تاریخی و اصیل خودش برگردانم. آن حجره قبلا همکف شده و بخشهایی از آن تخریب شده بود، ما حتی در یکی از حجرهها که در گذشته زیرزمین آن حذف شده بود، هنگام مرمت دوباره زیرزمین را در طرح لحاظ کردیم.
وی اظهار کرد: ساختار این حجرهها واقعا ویژگیهای معماری و سازهای جالبی دارد. دیوارها و پایهها در بعضی قسمتها ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر ضخامت دارند و حتی در بخشهایی ضخامت پایهها به حدود ۷۰ سانتیمتر میرسد. آن زمان سیستم اسکلتبندی به شکل امروزی وجود نداشت. سازهها با مصالح بنایی اجرا میشدند و قطعات فلزی با اتصالات پیچی به یکدیگر متصل میشدند؛ چون اساسا سیستم جوشکاری امروزی وجود نداشت. این سازهها اگر بهدرستی شناسایی و مرمت میشدند، قابلیت حفظ شدن داشتند و میشد همین ساختار تاریخی را نگه داشت.
منفرد در پایان خاطر نشان کرد: نمونههای موفقی هم وجود دارد. بازار تبریز هم آتشسوزی را تجربه کرده است، اما بخشهای آسیبدیده آن به شکل هماهنگ با ساختار تاریخی بازار بازسازی و مرمت شدند و امروز هم گردشگران زیادی از آن بازدید میکنند. بنابراین آتشسوزی نباید بهانهای برای تغییر ماهیت یک مجموعه تاریخی باشد؛ اتفاقا میتواند فرصتی برای احیای اصولی آن باشد.
وقتی اثری در فهرست آثار ملی ثبت شده است، مرمت آن باید بر اساس اسناد تاریخی، مطالعات پیشین و گزارشهای مرمتی انجام شود و هدف، بازگرداندن بنا به اصالت تاریخی آن باشد؛ نه صرفا بازسازی وضعیت بنا پیش از وقوع آتشسوزی
کنار گذاشتن ضوابط و مقررات میراثی
آتشسوزی دیماه میتوانست برای بازار رشت یک نقطه بازگشت باشد؛ فرصتی برای آنکه بخشهای آسیبدیده نه با منطق ساختوساز روزمره، بلکه با منطق حفاظت، مرمت و احیای میراث بازگردانده شوند. طرح مرمتی بازار نیز توسط شرکت مشاور «طرح ماندگار شهر» تهیه شده و بنابراین، چارچوب مطالعاتی برای ورود تخصصی به موضوع وجود داشته است.
با این تفاسیر پرسش اساسی اینجاست: چرا سازمان میراث فرهنگی و ناظران تخصصی، در برابر تغییرات کالبدی آشکار، نظارت موثر و پیشگیرانه ندارند؟ بازار البته منطق اقتصادی خود را دارد؛ آیا نزدیکی به پایان سال و ضرورت بازگشت سریع فعالیت تجاری بازار، باید به بهای کنار گذاشتن ضوابط میراثی تمام میشد؟ اگر قرار است بناها و محدودههای ثبتشده در بزنگاههای حساس حوادث این چنینی، عملا از ضوابط حفاظت خود خارج شوند، بنابراین اساسا ثبت تاریخی چه کارکردی دارد؟
بنابراین آنقدرها هم دور از ذهن نیست که بهجای این همه تلاش و کنکاش برای شناسایی و ثبت آثار تاریخی در شهرهای کشور، اساسا از ثبت آنها صرفنظر کنیم و بهجای دغدغههای مرمت و حفاظت، مسیر تخریب بافتهای تاریخی و ساخت مالهای تجاری چندطبقه را هموار کنیم؛ شاید اینگونه خیال علاقهمندان به میراث فرهنگی و تاریخی هم راحت شود و دیگر ناچار نباشند برای حفظ بناهایی که قرار است در نهایت از ضوابط حفاظتیشان عبور شود، وقت و انرژی صرف کنند.