محل گذر تا بندری برای تجارت

همانطور که در طول تاریخ، تمدن‌ها  و شهرها سر برآورده و از بین رفته اند، انزلی و غازیان نیز، پیش از شهرت یافتن در چند قرن گذشته، یکی از مهمترین بندرگاه ها و لنگرگاه های شناخته شده شمال ایران نبوده است.

 

حتی تنها یک آبادی یا یک کانال آبی و معروف به “آب انزلی” بوده که تنها برای تردد دریایی یا استفاده از ساحل برای اسکان موقت نیروهای نظامی داخلی و خارجی استفاده می‌شده است.

 

درباره شکل گیری بندر، باید به شکل گیری مجمع الجزایر انزلی و غازیان پرداخت: براساس میلیون‌ها سال تغییرات زمین شناختی و بالا و پایین رفتن سطح آب کاسپین و تشکیل سدی طبیعی در بستر دریا که تالاب انزلی را از بدنه دریای مادر جدا کرده، مجمع الجزایر انزلی به صورت باریکه‌ای طویل نزدیک به 15000 سال قبل، سر از دل دریا بیرون آورده‌اند.

در یک بازه زمانی به مدت چند قرن، انزلی و غازیان محلی موقت برای تبادل کالا، عبور و استراحت بوده است و از همین رو اسناد مکتوب (بخصوص اسناد فارسی زبان) درباره قدمت و تاریخ آن تا دوران قاجار به شدت محدود است

طی قرون گذشته حتی تعداد جزایر بیشتر بوده و خود انزلی جزیره ای جدا بوده و البته شکل نهایی امروزی به شبه جزیره بیشتر شباهت دارد. همین عدم تعادل در تراز آب دریا در چرخه‌های زمانی مشخص، بطوری که افراد با عمری بالغ بر نیم قرن هم عینا شاهد چنین تجربه‌ای بوده‌اند، مانع سکونت دایمی افراد و ساخت و ساز و بالندگی در زمان اوج شهرسازی دوران ساسانی و  بعد از آن اسلامی شده است.

 

به این ترتیب در یک بازه زمانی به مدت چند قرن، انزلی و غازیان محلی موقت برای تبادل کالا، عبور و استراحت بوده است و از همین رو اسناد مکتوب (بخصوص اسناد فارسی زبان) درباره قدمت و تاریخ آن تا دوران قاجار به شدت محدود است.

ورود به موضوع تاریخ انزلی همان اندازه که به سرزمین اصلی آن یعنی ایران مربوط است به سرزمین‌های همجوار،  همسایه و حتی دورتر، بی‌ارتباط نیست. جغرافیای ویژه و همسایه‌های بین المللی تاحد زیادی در شکل‌گیری و شناخته شدن این شهر بندری موثر بوده است.

 

تا اندازه ای که از غازیان بابت میزان حضور و نفوذ و تاثیر در توسعه آن  به عنوان “انزلی روس” یاد می‌شود و در ابتدا توجه بیشتر به سمت غازیان بوده و رونق بیشتر متوجه این بخش بوده است، به ترتیبی که اسکله، بندر، شیلات، گراند هتل، کلیسای ارتدوکس، محله ارمنی نشین و محل اسکان نیروهای نظامی در کرانه غازیان بوده است.

این دو پهنه پیش از دوران پهلوی و اتصال به واسطه دو پل غازیان و انزلی از یکدیگر جدا بوده و با انواع قایق، تردد افراد و تبادل کالا میان آنها صورت می‌گرفته است.

اگرچه تاریخ بنای شهر از  600 تا 300 سال پیش تخمین زده می شود، احتمالا ساکنین اولیه، اقوام ساکن در ارتفاعات و کوهپایه های البرز شمالی و کوه های تالش امروزی بودند که در فصل های سخت سال از بابت معیشت در ارتفاعات، به صورت موقت وبه بهانه استفاده از منابع آب و ماهی به این مناطق آمده اند

اگرچه تاریخ بنای شهر از  600 تا 300 سال پیش تخمین زده می شود، احتمالا ساکنین اولیه، اقوام ساکن در ارتفاعات و کوهپایه های البرز شمالی و کوه های تالش امروزی بودند که در فصل های سخت سال از بابت معیشت در ارتفاعات، به صورت موقت وبه بهانه استفاده از منابع آب و ماهی به این مناطق آمده اند. و به مرور در همه فصل ها و بعد از آن به عنوان سکونتگاهی همیشگی به کرانه دریا و تالاب کوچ کرده و در کومه های ساخته شده از نی پناه گرفته اند.

از  انزلی  به شرح زیر در نوشته ها  و اسناد، بصورت محدود یاد شده است: 1599 م به جزیره‌ای با ساکنین زیادی از میان ماهیگیران اشاره می‌شود. 1638 م یک دهکده از گسکرات معرفی شده و  به گفته گیملین احتمالا در 1721 م کاربری بندر به خود گرفته است.

 

1735م انزلی، هنوز لنگرگاهی ساده بوده است. التون دریانورد و بازرگان انگلیسی از حضورش در انزلی برای ساخت و تجهیز ناوگان دریایی در زمان نادر شاه افشار در 1739م به این بندر اشاره  می‌کند . 1771 م بندری تازه با تجهیزات اولیه در کرانه جنوب کاسپین است. در جنگ‌های هدایت الله خان حاکم گیلان و قشون آقا محمدخان قاجار در سال 1164 (م1785) به انزلی و غازیان اشاره شده است.

توجه روس ها اولین توجه جدی خارجی ها به انزلی، در دوران صفویه و در میانه جنگ های طولانی ایران و روسیه تزاری  بوده است. ساخت اسکله برای بهره مندی از خاک ایران و همینطور دسترسی آسانتر به سرزمین های شرقی، دلیل توجه به این منطقه شد

توجه روس‌ها اولین توجه جدی خارجی‌ها به انزلی، در دوران صفویه و در میانه جنگ‌های طولانی ایران و روسیه تزاری  بوده است. ساخت اسکله برای بهره مندی از خاک ایران و همینطور دسترسی آسانتر به سرزمین های شرقی، دلیل توجه به این منطقه شد.

 

با وجود جنگ و حضور دولت صفویه به عنوان سدی در برابر روس ها، باز هم مانعی کامل برای حضور آنها در گیلان وجود نداشت. در دوران روسیه تزاری به خصوص در زمان پتر کبیر از طریق ورود به انزلی، روس‎ها رشت و گیلان را به تصرف خود در آوردند.

 

با ظهور نادر شاه افشار به حضور یک دهه‌ای روس‌ها پایان داده شد و به دنبال تلاش برای راه اندازی نیروی دریایی در شمال و راه اندازی کشتی سازی در لنگرود، توجه به این بندرگاه نیز بیشتر شد.

 

روس ها بار دیگر در زمان قاجار آمدند، اما اینبار آمدند تا بمانند. ساخت و شکل اولیه بندر انزلی با توجه و همت بیشتر خارجی‌ها برای بهره‌برداری از موقعیت طبیعی کانال گونه، فرورفتگی خلیجی و امکان کنترل خشم دریا به وجود آمده است. این زمان را باید زمان اوج انحصار طلبی و در مقابل ساخت بندری با نام شناخته شده امروزی انزلی دانست.

این شهر بندری در دوران پهلوی تغییر شکلی و فضایی اساسی یافت. پل متحرک غازیان و پل انزلی برای آمد و شد اتوموبیل و کالسکه و اسب از راهی آسان و همینطور امکان ادامه تردد دریایی بارکازهای لیانازوف ساخته شدندساخت بلوار در کرانه دریا با الهام از سن پترزبورگ، ساخت خیابان ساحلی با ویلاهایی به سبک معماری سواحل جنوب فرانسه، هتل هایی به سیاق اروپایی و خیابان هایی برای قدم زدن، نوشیدن و تجارت کردن بخش بزرگی از خاطرات کارت پستالی است

شخصیت شهر بندری با اسکله، بندر و شیلات گره خورده است. اسکله، بندر و تاسیسات گمرکی توسط روس‌ها که در غازیان، زمین های ساحل شمالی را از مردم گرفته یا خریداری کردند و تجهیزات مربوطه را برای راه اندازی این تاسیسات فراهم کردند، بنا شدند. امتیاز شیلات از 1255 ه ش به لیانازوف گرجی داده شد. لیانازوف، تاسیسات و امکانات به منطقه آورد و امکان صید بیشتر را فراهم کرد.

 

اما با بهانه‌هایی مانند صید ماهی حرام اوزون برون، امتیاز بهره‌برداری از منابع ماهی و صید دریای کاسپین در زمان نبود قدرت و مدیریت مرکزی، در انحصار این افراد بود. کارخانه برق از سوی خوشتاریا دیگر مهاجر از سرزمین های شمالی، ضمن اهدای برق به شهر، از امتیاز چوب بری، راه آهن اختصاصی و زمین در بهترین نقطه بندر بهره مند بوده است.

 

مناره یا فانوس دریایی ساخته1815 م، کلیسای ارامنه ساخته1874 م، از مهمترین بناهایی ست که از دوران قاجار به جا مانده است.در دوران جنگ اول جهانی، انزلی مانند سایر بخش‌های گیلان تحت نفوذ کنسول روس بود. در این زمان ایرانیان و ارامنه قدیمی‌ترین ساکنین شهر بوده و در غازیان و روس‌ها و بازرگانان جدید آمده از قفقاز و کشورهای دورتر، در انزلی ساکن می‌شدند.

توجه و مدیریت داخلی همچنان با یاری خارجی‌ها، نهایتا در دهه‌های پایانی قاجار و بصورت ویژه در دوران پهلوی قابل بررسی است. شهری آزاد برای هنرمندان، سیاسیون، انقلابیون، سرمایه داران خارجی و انتلکچوال‌ها.

 

این شهر بندری در دوران پهلوی تغییر شکلی و فضایی اساسی یافت. پل متحرک غازیان و پل انزلی برای آمد و شد اتوموبیل و کالسکه و اسب از راهی آسان و همینطور امکان ادامه تردد دریایی بارکازهای لیانازوف ساخته شدند. ساخت بلوار در کرانه دریا با الهام از سن پترزبورگ، ساخت خیابان ساحلی با ویلاهایی به سبک معماری سواحل جنوب فرانسه، هتل هایی به سیاق اروپایی و خیابان‌هایی برای قدم زدن، نوشیدن و تجارت کردن بخش بزرگی از خاطرات کارت پستالی است که تا همین اکنون و پس از گذشت یک قرن، از بندر انزلی در ذهن ها باقی مانده است.

حضور پناهندگان لهستانی در خلال جنگ دوم جهانی، حمله به ایران در شهریور 1320 ه ش، انقلاب 1357 ه ش، جنگ هشت ساله با عراق، هر کدام حوادث مهمی بودند که بر چهره بندر اثر کمتر و بر خاطره شهر و مردمانش اثر بیشتری برجای گذاشتند و منشا تاثیرات مهمی بر ساختار اجتماعی و البته اقتصادی آن شدند

حضور پناهندگان لهستانی در خلال جنگ دوم جهانی، حمله به ایران در شهریور 1320 ه ش، انقلاب 1357 ه ش، جنگ هشت ساله با عراق، هر کدام حوادث مهمی بودند که بر چهره بندر اثر کمتر و بر خاطره شهر و مردمانش اثر بیشتری برجای گذاشتند و منشا تاثیرات مهمی بر ساختار اجتماعی و البته اقتصادی آن شدند.

*        *        *        *

بهره برداری از موقعیت استراتژیک از 400 سال پیش، بهره برداری اقتصادی به واسطه بندر و شیلات از 300 سال پیش و بهره برداری و فرصت فرهنگی از 100 سال پیش دلیل شکل گیری و رشد بندرانزلی و غازیان بود. هر چه بوده بعد از حضور و سکونت اولیه، رشد انزلی با وجود محدودیت طبیعی و محصوریت میان دریا و تالاب، بسیار بالاتر از شهرهای قدیمی تر و با اهمیت در سرزمین‌های همجوار کاسپین بوده است.

خارجی‌ها با تجارت خانه‌ها، هتل‌ها و رفت و آمد خودشان چهره ‌ی بین المللی و چند ملیتی به شهر دادند. و این بندر “دروازه اروپا”  نامیده شد برای امکان آمد و شد به اروپا،  و شاید معروفترین مسافر آن ناصرالدین شاه قاجار برای سفرش به فرنگ باشد.

ظاهرشاه افغانستان نیز از اینجا به اروپا رفت. حضور تجار، دیپلمات ها، هنرمندان، مسافران و حتی  پناهندگان خارجی، انزلی و غازیان را محلی ویژه برای ملاقات جهان مدرن و ایران کرد.

 

منابع

1. تاریخ جامع بندرانزلی، طویلی، عزیز،نشر فیض کاشانی، 1383.
2. تاسیس ناوگان دریایی در دریای کاسپین، عبدالهی،سحر، پژوهشنامه تمدن ایرانی،1401.