اگر تنشهای ژئوپلیتیکی در منطقه به اختلال یا توقف تردد کشتیها از تنگه هرمز منجر شود، آیا ایران میتواند غلات مورد نیاز خود را از مسیر دریای خزر تأمین کند؟ این پرسش در هفتههای اخیر و همزمان با افزایش نگرانیها درباره امنیت کشتیرانی در آبهای جنوبی ایران، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
رشد مبادلات غلات میان ایران و روسیه نشان میدهد دریای خزر به یکی ازمسیرهای مهم تأمین کالاهای اساسی کشور تبدیل شده است. اما افزایش تجارت لزوما به معنای توانایی این کریدور برای جایگزینی مسیرهای جنوبی نیست. پرسش اصلیاین گزارش آن است که آیا بنادر شمال، ناوگان حملونقل دریای خزر و زیرساختهای لجستیکی ایران ظرفیت آن را دارند که در صورت اختلال در تنگه هرمز، نقش جایگزین را ایفا کنند یا اینکه این مسیر همچنان تنها یک کریدور مکمل برای تأمین غلات خواهد بود؟
روسیه مهمترین تأمینکننده گندم و جو ایران به شمار میرود، در حالی که برزیل سهم عمدهای در تأمین ذرت وارداتی کشور دارد. قزاقستان و آرژانتین نیز در برخی سالها بهعنوان تأمینکننده مکمل گندم و جو نقشآفرینی میکند.
چرا نقش روسیه در تأمین غلات ایران پررنگتر شده است؟
روسیه با صادرات سالانه ۵۳ تا ۵۵ میلیون تن غلات، بزرگترین صادرکننده گندم جهان و یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی غلات است. این کشور در فصل تجاری ۲۰۲۵–۲۰۲۶، ایران را پس از مصر و ترکیه به سومین مقصد صادرات غلات خود تبدیل کرده است. بر اساس آمارها، ایران در فاصله تیر تا بهمن ۱۴۰۴ حدود ۶ میلیون تن غلات از روسیه وارد کرده که نسبت به مدت مشابه سال قبل تقریباً دو برابر شده است. همچنین آمارهای رسمی روسیه نشان میدهد در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶میلادی حدود ۶۸۴ هزار تن غلات از طریق بنادر دریای خزر به ایران صادر شده و صادرات از منطقه آستراخان نیز با رشد ۶۱ درصدی به حدود ۷۳۳ هزار تن رسیده است. افزایش تنشهای منطقهای، اهمیت تنوعبخشی به مسیرهای تأمین غلات را برای ایران افزایش داده و در این میان، روسیه جایگاه پررنگتری در تجارت غلات با ایران پیدا کرده است.
ایران غلات خود را از کجا تأمین میکند؟
بررسی ترکیب واردات غلات ایران نشان میدهد که تأمین امنیت غذایی کشور بر چند تأمینکننده اصلی استوار است. در این میان، روسیه مهمترین تأمینکننده گندم و جو ایران به شمار میرود، در حالی که برزیل سهم عمدهای در تأمین ذرت وارداتی کشور دارد. قزاقستان و آرژانتین نیز در برخی سالها بهعنوان تأمینکننده مکمل گندم و جو نقشآفرینی میکند.
با این حال، وابستگی ایران تنها به غلات محدود نمیشود و بخش مهمی از واردات کالاهای اساسی کشور را نهادههای دامی تشکیل میدهند. به گفته رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران، کاهش منابع آبی و افزایش جمعیت طی دهههای گذشته موجب شده ایران به یکی از واردکنندگان عمده نهادههای دامی از جمله ذرت، کنجاله سویا و دانههای روغنی تبدیل شود. بر اساس اعلام این انجمن، در سال گذشته بیش از ۲۰میلیون تن نهاده دامی به ارزش حدود ۸میلیارد دلار وارد کشور شده که بخش عمده آن را ذرت، کنجاله سویا و جو دامی تشکیل داده است.
آیا دریای خزر میتواند جایگزین مسیرهای جنوبی شود؟
با وجود افزایش نقش بنادر شمالی در واردات غلات، بررسی ظرفیتهای لجستیکی نشان میدهد این کریدور هنوز فاصله قابل توجهی با مسیرهای جنوبی دارد. به گفته محمدعلی موسیپور گرجی، مدیرکلاداره بنادر و دریانوردی امیرآباد، بنادر شهید رجایی و امام خمینی(ره) بهعنوان دو بندر اصلی جنوب کشور، سالانه حدود 130 میلیون تن انواع کالا شامل کالاهای اساسی، غلات، نهادههای دامی و کالاهای کانتینری را جابهجا میکنند. در مقابل، ظرفیت اسمی مجموع بنادر شمالی شامل امیرآباد، نکا، فریدونکنار، نوشهر، کاسپین، انزلی و آستارا حدود 30 ملیون تن برآورد می شود.
محمدعلی موسیپور، مدیرکل اداره بنادر و دریانوردی امیرآباد: بنادر شهید رجایی و امام خمینی(ره) بهعنوان دو بندر اصلی جنوب کشور، سالانه حدود 130 میلیون تن انواع کالا شامل کالاهای اساسی، غلات، نهادههای دامی و کالاهای کانتینری را جابهجا میکنند. در مقابل، ظرفیت اسمی مجموع بنادر شمالی شامل امیرآباد، نکا، فریدونکنار، نوشهر، کاسپین، انزلی و آستارا حدود 30 ملیون تن برآورد می شود.
این اختلاف ظرفیت نشان میدهد که اگرچه بنادر شمالی در سالهای اخیر نقش مهمتری در واردات غلات، دانههای روغنی و نهادههای دامی پیدا کردهاند، اما از نظر حجم عملیاتی، زیرساختهای بندری و توان پشتیبانی زنجیره تأمین، هنوز فاصله قابل توجهی با بنادر جنوبی دارند. از این رو، در شرایط کنونی دریای خزر بیش از آنکه یک مسیر جایگزین باشد، یک کریدور مکمل برای تأمین کالاهای اساسی کشور محسوب میشود.
با این حال، در شرایطی مانند اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز یا افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی، توسعه ظرفیت بنادر شمالی میتواند بخشی از فشار وارد بر مسیرهای جنوبی را کاهش داده و تابآوری زنجیره تأمین کالاهای اساسی را افزایش دهد..
عملکرد بنادر شمال در واردات غلات
بررسی عملکرد بنادر شمالی نشان میدهد که نقش این بنادر در واردات کالاهای اساسی، بهویژه غلات، در حال تقویت است. در همین راستا، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد انزلی از رشد ۴۱۱ درصدی تخلیه غلات در مجتمع بندری کاسپین طی سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ خبر داده است. بر اساس این آمار، حجم تخلیه غلات این بندر از ۱۸ هزار تن در مدت مشابه سال گذشته به ۹۲ هزار تن افزایش یافته و همزمان تعداد کشتیهای پهلوگرفته نیز با رشد ۳۵ درصدی به ۱۰۵ فروند رسیده است. به گفته وی، اتصال بندر کاسپین به شبکه ریلی سراسری، ظرفیت این بندر را برای ایفای نقش مؤثرتر در انتقال کالاهای اساسی افزایش داده و جایگاه آن را در زنجیره تأمین کشور ارتقا بخشیده است.
«اگرچه تخلیه غلات در بنادر امیرآباد، کاسپین، نوشهر و انزلی انجام میشود، اما بندر امیرآباد به دلیل برخورداری از ترمینال تخصصی غلات، ظرفیت بالاتر ذخیرهسازی و تجهیزات مکانیزه، مهمترین قطب واردات غلات در سواحل شمالی کشور به شمار میرود.»
اگرچه تخلیه غلات در بنادر امیرآباد، کاسپین، نوشهر و انزلی انجام میشود، اما بندر امیرآباد به دلیل برخورداری از ترمینال تخصصی غلات، ظرفیت بالاتر ذخیرهسازی و تجهیزات مکانیزه، مهمترین قطب واردات غلات در سواحل شمالی کشور به شمار میرود.
با وجود این رشد قابل توجه، عملکرد بنادر نشان میدهد که بنادر شمالی در حال افزایش سهم خود از واردات غلات هستند، اما از نظر حجم عملیات هنوز با بنادر جنوبی فاصله زیادی دارند. بنابراین، توسعه این بنادر را میتوان گامی در جهت افزایش تابآوری زنجیره تأمین و تنوعبخشی به مسیرهای واردات کالاهای اساسی دانست، نه جایگزینی کامل برای مسیرهای جنوبی کشور!
گلوگاه اصلی کجاست؟
اگرچه روسیه در سالهای اخیر ظرفیت صادرات غلات به ایران را افزایش داده و دریای خزر را به یکی از مسیرهای اصلی تجارت با ایران تبدیل کرده است، اما بررسی وضعیت لجستیکی این مسیر نشان میدهد که مهمترین محدودیت، نه در تأمین غلات، بلکه در ظرفیت حملونقل دریایی قرار دارد.
بر اساس گزارش رویترز، روسیه در حال حاضر سه پایانه صادرات غلات در دریای خزر، شامل دو پایانه در آستراخان و یک پایانه در ماخاچقلعه، با ظرفیت ترکیبی دستکم ۳میلیون تن در اختیار دارد و در حال احداثپایانه جدیدی با ظرفیت 1.5 ملیون تن است که تا سال ۲۰۲۸ به بهرهبرداری برسد. این سرمایهگذاری نشان میدهد مسکو بهدنبال توسعه کریدور خزر و افزایش صادرات غلات به بازارهایی مانند ایران، عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس است.
با این حال، کارشناسان معتقدند گلوگاه اصلی این مسیر در بخش حملونقل دریایی قرار دارد. به گفته اوگنی کارابانوف، از اتحادیه غلات قزاقستان، در دریای خزر کشتیهای فلهبر بزرگ فعالیت نمیکنند و ناوگان موجود با ظرفیت3تا ۶ هزار تن تشکیل شده است. افزون بر این، کاهش تراز آب دریای خزر باعث شده این شناورها نیز نتوانند با ظرفیت کامل بارگیری شوند؛ بهگونهای که کشتیهای ۶ هزار تنی در بندر آکتائو عملاً تنها حدود ۵۲۰۰ تا 5300 تن بار حمل می کنند.
اگرچه روسیه از نظر ظرفیت صادرات غلات محدودیتی ندارد، اما محدودیت ظرفیت کشتیها، کاهش سطح آب دریای خزر و سرعت پایینتر جابهجایی محمولهها باعث شده این کریدور هنوز نتواند از نظر حجم عملیات با مسیرهای جنوبی رقابت کند
در نتیجه، اگرچه روسیه از نظر ظرفیت صادرات غلات محدودیتی ندارد، اما محدودیت ظرفیت کشتیها، کاهش سطح آب دریای خزر و سرعت پایینتر جابهجایی محمولهها باعث شده این کریدور هنوز نتواند از نظر حجم عملیات با مسیرهای جنوبی رقابت کند. به همین دلیل، دریای خزر در شرایط کنونی بیش از آنکه جایگزین بنادر جنوبی باشد، نقش یک مسیر مکمل را در تأمین غلات و افزایش تابآوری زنجیره تأمین ایران ایفا میکند.
و اما …
بررسی آمارهای تجارت غلات، ظرفیت بنادر و وضعیت لجستیک نشان میدهد که دریای خزر در سالهای اخیر به یکی از مسیرهای راهبردی تأمین کالاهای اساسی ایران تبدیل شده است. افزایش واردات غلات از روسیه، توسعه بنادر شمالی و اتصال برخی از آنها به شبکه ریلی، ظرفیت این کریدور را نسبت به گذشته افزایش داده است.
با این حال، مقایسه توان عملیاتی بنادر شمال و جنوب، محدودیت ظرفیت ناوگان دریایی خزر و کاهش تراز آب این دریا نشان میدهد که این مسیر هنوز توان جایگزینی کامل بنادر جنوبی را ندارد. در شرایطی که بخش عمده واردات کالاهای اساسی کشور از طریق بنادر جنوبی انجام میشود، هرگونه جایگزینی مستلزم سرمایهگذاری گسترده در توسعه پایانههای تخصصی غلات، افزایش ظرفیت سیلوها، نوسازی ناوگان حملونقل دریایی و تقویت اتصال ریلی بنادر شمالی است.
در نتیجه، پاسخ به پرسش اصلی این گزارش منفی است؛ دستکم در شرایط فعلی، دریای خزر نمیتواند جایگزین مسیرهای جنوبی تأمین غلات ایران شود. اما این کریدور میتواند با کاهش وابستگی به تنگه هرمز، افزایش تنوع مسیرهای وارداتی و ارتقای تابآوری زنجیره تأمین، نقش مکملی مهم و راهبردی در امنیت غذایی کشور ایفا کند. از این منظر، توسعه بنادر شمالی نه یک گزینه جایگزین، بلکه بخشی از راهبرد مدیریت ریسک در تجارت خارجی و تأمین کالاهای اساسی ایران به شمار میرود.
منابع فارسی
- اقتصاد سرآمد. (۱۴۰۵). «ظرفیت بنادر شمال و نقش دریای خزر در تأمین کالاهای اساسی». در: https://eghtesadsaramad.ir/Newspaper/item/170222
- خبرگزاری فارس. (۱۴۰۵). «رشد ۴۱۱ درصدی تخلیه غلات در بندر کاسپین». در: https://farsnews.ir/saeed_shafiei/1782198990790751662/رشد-۴۱۱-درصدی-تخلیه-غلات-در-بندر-کاسپین
- خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). (۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵). «رشد ۳۵۸ درصدی تخلیه غلات در بندر کاسپین». در: https://www.isna.ir/news/1405023018147
- خبرگزاری صدا و سیما. «افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری غلات در بندر نوشهر». در: https://www.iribnews.ir/fa/news/3038521
- خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). (۱۴۰۵). «ایران مشتری غلات روسیه و برزیل؛ قیمت تمامشده حرف اول را میزند». در: https://www.irna.ir/news/86193853
English
- Reuters. (10 March 2026). Russia resumes grain exports to Iran via Caspian Sea, sources say. Available at: https://www.reuters.com/world/middle-east/russia-resumes-grain-exports-iran-via-caspian-sea-sources-say-2026-03-10/
- Reuters. (17 April 2026). Russia sends wheat to Iran via Caspian Sea for first time in years. Available at: https://www.reuters.com/world/middle-east/russia-sends-wheat-iran-via-caspian-sea-first-time-years-2026-04-17/
- United States Department of Agriculture (USDA), Foreign Agricultural Service. (2025–2026). Grain: World Markets and Trade. Available at: https://www.fas.usda.gov/data/grain-world-markets-and-trade
- International Grains Council (IGC). (2025–2026). Grain Market Report (GMR). Available at: https://www.igc.int/en/gmr_summary.aspx
Русские
- ТАСС. (10 марта 2026). Россия возобновила экспорт зерна в Иран через Каспийское море.Доступно: https://tass.com
- Интерфакс. (3 июня 2026). «Русагротранс» оценил экспорт пшеницы из России в 45 млн тонн с июля 2025 года по май 2026 года.Доступно: https://www.interfax.ru/amp/1093679
- Аналитический центр «Русагротранс». (2025–2026). Обзор зернового рынка России (аналитические обзоры и прогнозы экспорта зерна).Доступно: https://rusagrotrans.ru