رودسر در زمره قدیمیترین شهرهای گیلان است با قدمتی در حدود هزار و دویست سال که در کنار ساحل دریای کاسپین در شرق گیلان واقع شده و در بسیاری از نقشههای جغرافیایی دوران قدیم و جدید از آن نام برده شده است. نگارنده با علم به این موضوع، علاقهمند شد تا به جستجوی نقشههای گوناگون بپردازد با این هدف که شاید بتواند نقشه قدیمی مستقلی از شهر رودسر بیابد که حاوی جزئیات بافت معماری این شهر باشد.
خوشبختانه نتیجه این جستوجو مثبت بود و نگارنده توانست به یک نقشه تاریخی از شهر رودسر مربوط به دوران صفویه دست یابد که تاکنون ناشناخته مانده بود و در ادامه به یاری دوست پژوهشگرم «امیر مهدی ییلاق بیگی» و با همراهی استاد راهنما جناب دکتر «رضا رحیم نیا» موفق شدیم در بخشی از یک مقاله با عنوان «بازشناسی و بازخوانی تحولات شهر تاریخی هُوسَم (رودسر) مبتنی بر تحلیل منابع مکتوب و شواهد موجود» که در نشریه علمی پژوهشی «هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی» وابسته به پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران در پاییز 1404 منتشر شد، اقدام به معرفی این نقشه ارزشمند تاریخی بنماییم و نیز تحلیل کوتاهی از آن ارائه دهیم و البته جهت پرداختن به تحلیل و تفسیری جامع و مفصل از نقشه مورد اشاره نیز قرار است در آیندهای نزدیک مقالهای جداگانه از آن منتشر شود؛ و اما در این نوشتار صرفا به منظور آشنایی خوانندگان عزیز با این نقشه تاریخی، شرح چکیدهای از جزئیات آن تقدیم میگردد.
تاریخچه نقشه وَن وِردِن – سویمونوف (Van Verden-Soimonov)
در سال 1718 میلادی پتر کبیر تزار روسیه، حمایت مالی خود را از سفرهای اکتشافی به منظور نقشهبرداری از نقاط مختلف آغاز کرد. یکی ازین سفرها نقشهبرداری از دریای کاسپین بود که با هدف گسترش قلمرو روسیه و هژمونی روسها بر ایران و آسیای مرکزی انجام شد. لذا به دستور پتر، دریانوردی هلندی به نام کارل وَن وِردِن به همراه فئودور ایوانوویچ سویمونوف (جغرافیدان و هیدرو گرافیست و نقشه بردار روس) موظف شدند تا در سفری اکتشافی – علمی به منظور بررسی سواحل و تنگههای جنوبی و غربی دریای کاسپین شرکت کنند.
نتایج این سفر که در سالهای 1719 و 1720 میلادی انجام شد در نهایت منجر به ترسیم نقشهای از دریای کاسپین در سال 1721 میلادی (1099-1100 خورشیدی و 1133-1134 هجری قمری) گردید. نقشه ون وردن – سایمونوف پیچیدهترین و دقیقترین نقشه از دریای کاسپین بود که تا آن روز منتشر شده بود و یک دستاورد مهم در نقشهبرداری محسوب میشد.
ضمن اینکه مستقیما منجر به حمله پتر کبیر در سال 1722 میلادی به مناطق جنوبی دریای کاسپین از جمله گیلان و نیز مناطق غربی این دریا چون بنادر باکو و دربند شد که در نهایت به تصرف مناطق نام برده انجامید. این نقشه علاوه بر ارائه تصویری از دریای کاسپین، شامل هشت نقشه الحاقی نیز بود که در دورتادور تصویر دریا، جانمایی شدهاند و هر یک از آنها جزئیاتی از خلیجهای کوچک و بزرگ، بنادر و رودخانههای گوناگون را نشان میدهند. (Allen, 1956, v. 13/p. 137-150).
چهار نقشه از این هشت نقشه مورد اشاره، مربوط به گیلان است که عناوین آنها چنین نامگذاری شدهاند: «مصب رودخانه آستارا»، «مصب خلیج انزلی»، «مصب رودخانه سپیدرود» و «مصب رودخانه کرودوسل»؛ ضمن اینکه عناوین نام برده همزمان به دو زبان روسی و فرانسوی نگارش شدهاند.
در سال 1718 میلادی پتر کبیر تزار روسیه، حمایت مالی خود را از سفرهای اکتشافی به منظور نقشهبرداری از نقاط مختلف آغاز کرد. یکی ازین سفرها نقشهبرداری از دریای کاسپین بود که با هدف گسترش قلمرو روسیه و هژمونی روسها بر ایران و آسیای مرکزی انجام شد. لذا به دستور پتر، دریانوردی هلندی به نام کارل وَن وِردِن به همراه فئودور ایوانوویچ سویمونوف موظف شدند تا در سفری اکتشافی – علمی به منظور بررسی سواحل و تنگههای جنوبی و غربی دریای کاسپین شرکت کنند
نقشه صفویه شهر رودسر
در نقشه الحاقی «مصب رودخانه کرودوسل» که با معادل روسی (Oustie Rekie Krudosel)،(устье реки Крудосель) و معادل فرانسوی (Embouchure De La Riviere De Kroudosel) ذکر شده، چنانچه مشخص است نام رودخانه نیز با عنوان روسی (KRUDOSEL) و عنوان فرانسوی (KROUDOSEL) آمده است.
در نگاه اول نام رودخانه مذکور نا آشنا به نظر میرسد اما با کمی دقت در ترکیب آن متوجه میشویم که اگر حرف (K) را از ابتدای این نام حذف کنیم، کلمه (RUDOSEL) باقی میماند که شباهت زیادی به نام شهر «رودسر» (RUDSAR) دارد. حال اگر موقعیت نقشه مذکور با موقعیت شهر رودسر را یکی فرض کنیم پس در ادامه نیازمند بررسی نام قدیمی رودخانههای این شهر هستیم تا ارتباطی بین واژه «کرودوسل» و نام رودخانههای مذکور پیدا کنیم.
شایان ذکر است در حال حاضر در رودسر دو رودخانه به نامهای «کیارود» و «شیرارود» جاریاند و با توجه به اینکه نام رودخانه «کیارود» با حرف «ک»(K) شروع میشود لذا بهتر است که روی همین نام تمرکز کنیم و از نام رودخانه دوم صرف نظر نماییم. نیک میدانیم که نام رودخانه رودسر به نقل از مرعشی مورخ کیائیان در قرن نهم هجری قمری «گوارود» (مرعشی، 1364، ص. 144) و به نقل از لاهیجی دیگر تاریخ نگار کیائیان در قرن دهم هجری قمری «کویارود» (لاهیجی، 1352، 333)، (رابینو، 1391، ص. 405) بوده است که بعدها با استناد به منابع دوران قاجار با کمی تغییر به «کیارود» تغییر نام داده است.
به باور نگارندگان محتمل است که در هنگام نقشهبرداری روسها در قرن دوازدهم هجری قمری (قرن هجدهم میلادی) نیز نام رودخانه مذکور همچنان «کویا رود» بوده باشد و همچنین مصب یا دهانه این رودخانه نیز در این دوران احتمالا به «کویارودِ سر» (یعنی سر ِکویارود یا همان مصب کویارود) شهرت داشته که ورودی بندرگاه رودسر نیز محسوب میشده است لذا به نظر نگارندگان، در هنگام نقشهبرداری روسها احتمالا ایشان واژه «کویارودسر» را با توجه به گویش روسی خود به صورت «کرودسل» (KRUDOSEL) تلفظ و نگارش نمودهاند.
ضمن اینکه بوتکوف، مورخ روس نیز در جلد اول کتابش با عنوان «مطالبی درباره تاریخ جدید قفقاز»، نگارش جاینام رودسر را به دو فرم «رودوسل» (Рудосел)، (RUDOSEL) و «رودسر» (Рудесер)، (RUDESAR) ذکر کرده است (Butkov, 1869, v. 1, p. 343,419) و همچنین وی در جلد سوم همین کتاب تاریخی نیز هر دو نام مذکور را یکی دانسته است (Butkov, 1869, v. 3/p. 542).
مضاف بر اینکه برنهارد دارن خاورشناس معروف نیز در همین رابطه با استناد به منبع بوتکوف معتقد است که اسامی «کرودوسل» (KRUDOSEL) و «رودوسل» (RUDOSEL) و «رودسر» (RUDESAR) همگی به یک موقعیت جغرافیایی یکسان اشاره دارند، (Dorn, 1875, v. 7, t. 23, p. 113 , 344 ) ازین رو با توجه به توصیفات اخیر اطمینان حاصل میشود که نقشه الحاقی با عنوان «مصب رودخانه کرودوسل» قطعا مرتبط با شهر رودسر است و همچنین زمان انتشار آن یعنی سال 1721 میلادی (1099-1100 خورشیدی و 1133-1134 هجری قمری) نیز همزمان است با آخرین سالهای حکومت شاه سلطان حسین صفوی در ایران، لذا میتوان نقشه مورد اشاره را با عنوان «نقشه صفویه شهر رودسر» نامگذاری کرد.
معرفی عناصر موجود در نقشه
لازم به ذکر است نقشه مذکور حاوی اطلاعات دست اول و بسیار ارزشمندی است که شمایی کلی از رودسر عهد صفوی به دست میدهد و دریچهای نو از این دوران را به رویمان میگشاید. مضاف بر اینکه نشانههایی از بافت قدیم رودسر نیز در آن قابل تشخیص است. در ادامه نظرات نگارندگان درباره عناصر موجود در نقشه، بطور خلاصه و بدون شرح جزئیات تقدیم میگردد. (شایان ذکر است نظرات نگارندگان با اتکا به متون و اسناد تاریخی، سفرنامه ها، روایت های شفاهی و برخی شواهد کالبدی بیان شده است و علاقهمندان جهت دسترسی به منابع مورد اشاره، میتوانند به همان مقاله منتشر شده در نشریه هنرهای زیبا که شرحش در بالا آمد، رجوع کنند.)
1) نقطه (A) رودخانه «کیارود»، نقطه (B) رودخانه «شیرارود» و نقطه (C) رودخانه «ولیسارود» میباشند؛ (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 32) ضمن اینکه دو نقطه (D) و (E) به عنوان «دو آب» (محل تلاقی دو رودخانه در اصطلاح محلی) در این نقشه موجود است.
2) نقطه (F) پلی است که در نقشه با واژه فرانسوی (Pont) و نیز با واژه روسی (Most)،(Mост) نشان داده شده و بر روی رودخانه «کیارود» قرار دارد و همان پل خشتی واقع در سرپل غربی رودسر است. (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 30 و 32)
3) نقطه (G) که در نقشه، نامی برایش تعیین نشده، میتواند مسجد و یا مدرسهای مذهبی باشد. (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 32) به باور نگارندگان احتمالا همان مدرسه دینی خاندان شریعتی رودسری واقع در محدوده محله سرپل غربی است. (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 33)
4) نقطه (H) تصویری از یک سازه بزرگ با سه ایوان ورودی دیده میشود که با عنوان فرانسوی (Chateau de Kroudosel) و نیز عنوان روسی (Ousadba Krudosel) نامگذاری شده که واژه فرانسوی (Chateau) و واژه روسی (Ousadba)،(усадьба) به معنای «قصر یا قلعه» است و در مجموع این عنوان به معنای «قصر یا قلعه کرودوسل» است که میتواند نمادی از دارالحکومه شهر باشد (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 32) که احتمالا موقعیت آن را باید در حوالی بخش جنوبی «خیابان هوسم» فعلی در نظر گرفت. (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 31)
5) نقطه (I) تصویری از یک کلبه در حد فاصل «کیارود» و «ولیسارود» که عنوانی برای آن ذکر نشده و به نظر نگارندگان احتمالا با توجه به نزدیکیاش به پل خشتی، یا میتواند نمادی از «بقعه پنجعلی بر» باشد (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 30 و 32) یا نشانگر وجود محله «پنجعلی بر» و سکونتگاهی بودن آن. شایان ذکر است بخش اصلی محله «پنجعلی بر» شامل «خیابان شهدا» فعلی (کاخ سابق) و مناطق پیرامونی آن بوده است.
چهار نقشه از این هشت نقشه مورد اشاره، مربوط به گیلان است که عناوین آنها چنین نامگذاری شدهاند: «مصب رودخانه آستارا»، «مصب خلیج انزلی»، «مصب رودخانه سپیدرود» و «مصب رودخانه کرودوسل»؛ ضمن اینکه عناوین نام برده همزمان به دو زبان روسی و فرانسوی نگارش شدهاند
6) نقطه (J) سازه ای بی نام است که در محدوده مرکزی شهر ترسیم شده و به عقیده نگارندگان، میتواند نمادی از بقعه احتمالی «حسین ناصری هوسمی» باشد (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 32) و یا نشانگر وجود محله «آزاد رجه» و سکونتگاهی بودن آن. لازم به ذکر است که بخش اصلی محله «آزاد رجه» شامل «میدان شهرداری» فعلی و مناطق پیرامونی آن بوده است.
7) نقطه (K) بخشی از راه شاهی (راه شاه عباسی) بوده که از درون شهر رودسر گذر میکرده و ضمن اتصال پل شرقی به پل غربی به دارالحکومه شهر نیز مستقیما راه داشته است. (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 33)
8) نقطه (L) سازه ای بی نام که در شمال آن رودخانه «کیارود» و در جنوب آن رودخانه «شیرارود» جریان دارد که به نظر نگارندگان میتواند بقایای «میدان بزرگ و دارالحکومه حکمرانان کیائی» باشد که مرعشی در نوسازی شهر رودسر به ساخت آن اشاره کرده است. (مرعشی، 1364، ص. 144) این سازهها از عهد تیموری برجای مانده لذا بطور کلی آن را «دارالحکومه تیموری» مینامیم. (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 32) محل موردنظر باید در حوالی نقطه تلاقی دو رودخانه که به گویش محلی به آن «دوآب» یا «هردوآب» میگویند (یعنی نقطه D) قرار داشته باشد که قطعا این همان محدوده شرقی محله «ملاامیرا» است (رحیمنیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 29 و 30)
9) نقطه (M) تصویری از یک سازه با عنوان فرانسوی (Port) و عنوان روسی (Pristen)،(Пристань) به معنای «بندر»، «اسکله» یا «بارانداز» است که در شمال آن رودخانه کیارود قرار دارد و در جوار آن نیز «دارالحکومه تیموری» (نقطه L) واقع شده است. نگارندگان معتقدند سازه مورد نظر باید مجموعه عمارتهایی باشد که به امور بندر مربوط بوده است (رحیم نیا و ییلاق بیگی و صالحی گیلانی، 1404، ص. 32) و موقعیت آن نیز در شمال شرقی محله «ملا امیره» قرار داشته است و در واقع همان «اسکله» یا «بارانداز» واقع در «ملا امیره» بوده است.
10) نقطه (N) در نقشه صفوی نشان دهنده مصب یا همان دهانه رودخانه رودسر است و همانطور که قبلا شرح داده شد احتمالا در دوران صفویه «کویارودسر» (KRUDOSEL) نامیده می شده و ورودی بندرگاه رودسر بوده و ارقامی که در مسیر آن نوشته شده احتمالا باید نشانگر عمق آب باشند و این همان مسیری است که کرجی ها از آن عبور کرده و با عبور از ناحیه «دو آب» به «کیارود» وارد می شدند. این نقطه در دوران قاجار «زاقوت» نام داشته که واژه روسی بوده.
11) در نقشه مذکور، تصاویر درختان زیادی به چشم میخورد که نمادی از باغهای گوناگون طبیعی (نه انسان ساز)، جنگلها و نیز بیشهها میباشند.
فهرست منابع :
1) رابینو، یاسنت لوئی (1391 ه.ش.). گیلان، ولایت دارالمرز ایران. مترجم جعفر خمامیزاده. رشت : انتشارات طاعتی
2) لاهیجی، علی بن شمسالدین (1352 ه.ش.).تاریخ خانی. شامل حوادث چهل ساله گیلان. تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران
3) مرعشی، ظهیرالدین (1364 ه.ش.) تاریخ گیلان و دیلمستان. تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده. تهران : انتشارت اطلاعات
4) رحیم نیا، رضا – ییلاق بیگی، امیر مهدی – صالحی گیلانی، پیمان (1404 ه.ش.). مقاله «بازشناسی و بازخوانی تحولات شهر تاریخی هُوسَم (رودسر) مبتنی بر تحلیل منابع مکتوب و شواهد موجود». نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی. دوره 30. شماره 3. پاییز 1404. ص. 25-42 (با سرچ کردن نام مقاله در اینترنت، امکان دسترسی رایگان به آن فراهم میباشد.)
Allen, W. E. D. (1956). ‘The sources for G. Delisle’s ‘Carte de Pays Voisin de la Mer Caspienne of 1723”, Imago Mundi, Vol. 13, pp. 137 – 150. Бутков, П. Г. (1869). Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1803 год. Части I , I I I. СанктПетербург: типография императорской академии наук.
Dorn, B. (1875). CASPIA. ÜBER DIE EINFÄLLE DER ALTEN RUSSEN IN TABARISTAN. MÉMOIRES L’ACADÉMIE IMPÉRIALE DES SCIENCES DE ST.-PÉTERSBOURG, VII SÉRIE,TOME XXIII, N° 1