صفسر، از روستایی زیرمجموعه پسیخان و نزدیک رشت با عمارتهای اعیانی تا بزرگترین سکونتگاه غیررسمی رشت بعد از انقلاب ۵۷ ، راهی دراز پیموده است. روستایی که شاید مهمترین قرارداد جنگ جهانی اول در آن بسته شد اکنون هیچ نشانی از این افتخار ندارد.
پسوند سر در لغت یعنی “بالاتر از” مانند دریاسر، دایله سر، رامسر، رودسر. یعنی خود مکان در جای بلندتری نسبت به اطراف باشد و این موضوع در کل گیلان و غرب مازندران رایج است. صف نیز مخفف صفحه به معنی جای تخت است. از نظر توپوگرافی نیز این معنی با صفسر همخوانی دارد.
رشت حتی تا دهه سی شهری بود با هفت محله اصلی: بازار که از شمال به جنوب شهر کشیده شده بود، صیقلان، استادسرا، کیاب از غرب شهر تا سبزهمیدان، خمیران زاهدان در جنوب محله زاهدان، خمیران کیاب در جنوب محله کیاب و محله اعیان نشین زاهدان.
این تقسیمبندی علاوه بر نقشههای موجود توسط سفرنامهنویسان قاجاری و رابینو نیز تایید شده است. هنوز هم مناطق اصلی یک و دو شهرداری همین محلات را پوشش میدهد.
آن دوره، محدوده شهری رشت محدود به دو رودخانه بود و صفسر روستایی در مسیر فومن و عینک تالابی در حاشیه این مسیر و بخشی از روستای صفسر بود. مانند تمام خروجیهای رشت که به یک روستا ختم میشوند که اکنون به بخشی از شهر تبدیل شده است.
مهمترین اتفاق تاریخی صفسر، قرارداد هشت مادهای جنگ جهانی اول است. جنبش جنگل یکی از مهمترین اتفاقات قرن بیستم از سال ۱۲۹۴ تا ۱۳۰۰ و مهمترین جنبش پارتیزانی قرن بیستم بود که جمعی از بهترین جوانان گیلان برای اخراج بیگانگان به راه انداختند
اگر شمال پل چمارسرا از پل چمارسرا تا بیمارستان قائم شامل روستاهای سیاه اسطلخ و نخودچر و پاسکیاب باشد، جنوب آن از پل و چشمه چمارسرا تا دخانیات روستای صف سر بود. جایی که اکنون به نام عینک و حمیدیان میشناسیم. عینک، حمیدیان، باغ سالار، یخچال چمارسرا و آمولا سیمبر همه بخشی از صفسر بودند. انتهای آن هم به پاره بیجار ختم میشد که حالا انتهای محله معلولین است.
در سال ۱۲۸۱ که دفن اموات در مرکز شهر توسط انجمن بلدیه ممنوع اعلام شد و تا قبل از تاسیس تازه آباد، رشت دو قبرستان حاشیهای داشت. یکی قبرستان مدیریه سر خیابان ضیابری فعلی و یکی آمولاسیمبر که از صحرایی (در زبان گیلکی ح تلفظ نمیشود) برای کشتی گیله مردی به قبرستانی تبدیل شد که اکنون مدرسه ابوذر قرار دارد.
یعنی اول جاده فومن و روبروی شهرک اندیشه. پشت این میدانگاه همان تالاب عینک است که اکنون اسم محله را یدک میکشد اما در سفر مظفرالدینشاه تفرجگاهی نزدیک رشت بود.
رشت در آن زمان مرکز تجارت ابریشم بود و روستاهای اطراف از جمله صفسر در چرخه تولید مواد غذایی و محصولات کشاورزی نقش داشتند اما صفسر عملا تا زلزله ۶۹ و بعدتر دهه هشتاد جایی در تقسیمات شهری نداشت. حتی در آمارگیری کشاورزی سال ۱۳۸۲ که کارشناس مسوول بودم صف سر بعنوان روستا طبقهبندی شده بود.
اما مهمترین اتفاق تاریخی صفسر، قرارداد هشت مادهای جنگ جهانی اول است. جنبش جنگل یکی از مهمترین اتفاقات قرن بیستم از سال ۱۲۹۴ تا ۱۳۰۰ و مهمترین جنبش پارتیزانی قرن بیستم بود که جمعی از بهترین جوانان گیلان برای اخراج بیگانگان به راه انداختند.
در دوره پهلوی دوم، گسترش رشت به سمت غرب، ایجاد کارخانهها و کارگاهها نظیر دخانیات، تخته سه لا(ولکس) و مهاجرت روستاییان به شهر باعث شد صفسر به سرعت رشد کند اما تا دهه هشتاد نیز بافت کشاورزی و شالیزارهای خود را حفظ کرده بود
جنگلیها نه تنها در برابر روسیه و انگلیس بعنوان قویترین قوای نظامی آن دورانِ جهان ایستادند بلکه در برههای موفق به شکست آنان شدند. اما صفسر بعنوان محل امضای مهمترین قرارداد جنگ جهانی اول، بین قوای انگلیس و اسماعیل جنگلی بعنوان نماینده و خواهرزاده میرزاکوچک در مرداد ۱۲۹۷، نقش تاریخی خود را ایفا کرد.
روستایی که بخشی از پسیخان بزرگ بود و هنوز روستایی نزدیک به رشت محسوب نمیشد. این قرارداد در عمارت اعیانی صفسر مکتوب شد و در آن گیلان به سه بخش آن سوی پسیخان تحت زعامت میرزاکوچک، آنسوی سپیدرود تحت مدیریت دکتر حشمت و بین این دو، تحت حاکمیت انگلیس تقسیم شد و قرارداد صفسر در جهان ماندگار شد.
علیرغم دفاع جانانه جنگلیها بدلیل سیطره انگلیسیها که قصد حمله به بادکوبه و عقبه عثمانی از مسیر رشت- پیربازار -انزلی را داشتند، جلوگیری از آسیب به مردم رشت به قرارداد صفسر منتهی شد.
در دوره پهلوی دوم، گسترش رشت به سمت غرب، ایجاد کارخانهها و کارگاهها نظیر دخانیات، تخته سه لا(ولکس) و مهاجرت روستاییان به شهر باعث شد صفسر بهسرعت رشد کند اما تا دهه هشتاد نیز بافت کشاورزی و شالیزارهای خود را حفظ کرده بود.
دو خاندان وهاب زاده و سالار مشکات مهمترین خانهای منطقه تا قبل از اصلاحات ارضی بودند که هنوز توسط اهالی قدیمی با احترام یاد میشوند. در کنار شناساندن فرهنگ روستای قاسم آباد، باِغ سالار مشکات یادگار وی برای مردم رشت است.
عوامل رشد صفسر، نزدیکی به مسیرهای اصلی غرب رشت، ارزانی زمین، مهاجرت کارگران، ورود آذریها از خلخال و گیوی و زلزله ۶۹ بود. پس از انقلاب ۵۷ و همزمان با رشد بهداشت جهانی و مرگ و میر کمتر جمعیت، رشد جمعیت رشت نیز بسیار سریع شد و صفسر یکی از نقاط اصلی جذب این جمعیت بود. نزدیکی به مرکز شهر از خیابان بیستون و نزدیکی به غرب گیلان و تالش و خلخال از مسیر جاده فومن یکی از مهمترین دلایل این رشد ناهمگون بود.
ساخت و سازهای غیرمجاز، نبود نظارت شهری و ضعف خدمات باعث شد صفسر بهعنوان محله کمبرخوردار شناخته شود. منطقه ۴ رشت یکی از مناطق با تراکم سکونتگاههای غیررسمی، ضعف خدمات و مشکلات زیستمحیطی است. با این حال، مشکلات تاریخی همچنان پابرجاست. صفسر امروز محلهای است که از نظر اجتماعی پرجمعیت از نظر اقتصادی کمدرآمد و از نظر کالبدی نیازمند بازآفرینی شهری است.
تالاب عینک امروز نیز، همانند صد سال گذشته، همان پهنه طبیعی است که از گذشته وجود داشته و بعدها در محدوده شهری قرار گرفته است. در آن دوره، هیچ محله شهری به نام «عینک» وجود نداشت.
تالاب عینک در عکسهای هوایی قدیمی شبیه «عینک» دیده میشد و همین شباهت باعث نامگذاری آن شد. یک وجه تسمیه دیگر آن چشمههای جوشان کف تالاب است. این تالاب ۴۴ هکتار پهنه آبی و ۱۶۳ هکتار پهنه ساحلی دارد و بزرگترین تالاب شهری ایران است.
عوامل رشد صفسر، نزدیکی به مسیرهای اصلی غرب رشت، ارزانی زمین، مهاجرت کارگران، ورود آذریها از خلخال و گیوی و زلزله ۶۹ بود. پس از انقلاب ۵۷ و همزمان با رشد بهداشت جهانی و مرگ و میر کمتر جمعیت، رشد جمعیت رشت نیز بسیار سریع شد و صفسر یکی از نقاط اصلی جذب این جمعیت بود
مهاجرت روستاییان به رشت، ارزانی زمین و نزدیکی به مسیرهای اصلی غرب شهر باعث شد نخستین خانهها در این منطقه ساخته شوند. اما به دلیل نبود برنامهریزی شهری، ساختوسازها نامنظم و پراکنده بود. عینک پس از انقلاب (۱۳۵۷ تا ۱۳۸۰) به یکی از مهمترین سکونتگاههای غیررسمی رشت تبدیل شد.
رشد سریع جمعیت، ساخت و سازهای غیرمجاز، نبود شبکه فاضلاب، مشکلات زیستمحیطی ناشی از تالاب، کمبود خدمات شهری، اشتغال ناپایدار و کمدرآمد از مشکلات این محله است.
طرحهای لایروبی و احیای تالاب، تلاش برای ایجاد فضای گردشگری، رصدخانه عینک، پیشنهاد ساخت «موزه بزرگ گیلان» در محله عینک، ایجاد مسیرهای پیادهروی و سکوهای قایقرانی در کنار افزایش توجه رسانهها به مشکلات محله، نافی مشکلات تاریخی آن نیست.
صفسر و عینک در طول تاریخ مسیر مشابهی را طی کردهاند: روستایی با زمینهای کشاورزی که هر دو در دوره پهلوی دوم وارد محدوده شهری شدند. هر دو پس از انقلاب رشد سریع و بیبرنامه داشتند. هر دو امروز بخشی از منطقه ۴ رشت هستند. هر دو با مشکلات سکونتگاههای غیررسمی مواجهاند و تنها امید به اجرای طرح بازآفرینی است که میتواند آینده این روستای شهری شده را تضمین کند.