از روزی که مردم از پلههای عمارت «کریم اُف» بالا رفتند تا با حق اشتراک 6 تومانی صاحب تلفن شوند، حدود یک قرن میگذرد. اکنون اما، مردم از پله ها بالا میروند تا لابه لای اشیای قدیمی و روزنامههای فرسوده، تاریخ شهر خود را ورق بزنند و چایی بنوشند.
«حاج آقا کوچصفهانی» معروف به کریم اف، هم تاجر بود و هم داماد نخستین شهردار رشت. اما او را به عنوان نخستین کسی میشناسیم که تلفن را به رشت آورد. آن هم در سال 1294.
ابتدا 8 دستگاه تلفن را در یکی از حجرههای خود در سرای محتشم به کار انداخت، سپس با استخدام مهندسان آلمانی عمارت سه طبقهای ساخت که به «عمارت تلفنخانه» معروف شد.
آلوچه های سبز که نخستین نوبرانههای بهاری از جنگلهای بهجامانده از عصر یخبندان است بر سینی سفالی موسوم به «نمکیار» شکسته شد تا با ترکیب سبزیهای برآمده از خاک نمناک گیلان «خالی دِشکن» ترش و بامزه شود
سال 1334 که تلفن دولتی شد، جهانگیر سرتیپ پور، فرهنگدوستان رشت را گردهم آورده و «رادیو رشت» را در آخرین طبقه این عمارت دایر کرد. با انتقال ایستگاه رادیویی، عمارت مذکور سالها متروک ماند. تا اینکه در فروردین ماه1403، « شهرام صفری» با خرید و مرمت بخشی از عمارت، کاربری جدیدی به این عمارت متروک داد.(نک، کتاب خانههای تاریخی رشت)
حالا مدتی است طبقه دوم نیز رخت آلمانیاش را نو کرده و پیش از افتتاح رسمی، میزبان برنامهای متفاوت به همت کتابفروشی «ماهی سیاه» بود. بیست و هشمین برنامه محلهگردی، مادران و کودکان این کتابفروشی، آشنایی با جنگلهای هیرکانی و فرآیند تولید «خالی دِشکن» به شیوه سنتی بود.
برنامهای که با مطالعه کتابی پیرامون پذیرش تفاوتها و فرهنگها آغاز شد. درباره ضرورت حفاظت از جنگلهای هیرکانی بهعنوان میراثجهانی ادامه یافت و سرانجام، دستهای کودکانه، آلوچههای هیرکانی را در ظرف سفالی موسوم به «نمکیار» شکسته و با نمک سبز گیلان مزهدار کردند و آموختند که حفظ سنتها و حفاظت از جنگلها، وظیفه هر شهروندی است.
شکوه جنگلهای هیرکانی، این بار بر نمکیاری نشست که خود قدمت قجری دارد. آلوچههای سبز که نخستین نوبرانههای بهاری از جنگلهای بهجامانده از عصر یخبندان است بر سینی سفالی موسوم به «نمکیار» شکسته شد تا با ترکیب سبزیهای برآمده از خاک نمناک گیلان «خالی دِشکن» ترش و بامزه شود. آلوچههایی که طعمش به قدمت جنگلهای عصر یخبندان میرسد.
مدیر اجرایی این برنامه، گفت: آموزش سنتی تهیه سبزی دلار و خالی دشکن توسط خود کودکان و نوجوانان، وقتی جذابیت دارد که این گروه سنی بدانند که آلوچههای ریز گیلان، میوه ای است که از یک گونه درختی که از عصر یخبندان به جامانده و با گونه درشتی که در بازار به نام گوجه سبز فروخته میشود، تفاوت دارد.
مهری شیرمحمدی افزود: حفاظت از گونههای جانوری و گیاهی هیرکانی، وظیفه تمام شهروندان است. اما پیش از حفاظت باید درباره این میراث جهانی آگاه شویم. از جنگلهای هیرکانی به نام «فسیل زنده» یا موزه طبیعی یاد میشود.
هالی، خولی یا خالی، در گویشهای مختلف گیلکی به آلوچه ریز محلی گفته میشود. این نوع آلوچه که با نوع درشت دیگر مناطق ایران متفاوت است، گونه بهجامانده از درختان هیرکانی (عصر یخبندان) است
این جنگل نوار سبزی به طول ۸۵۰ کیلومتر است که از جلگه گرگان تا قسمتی از کشور آذربایجان کشیده شده است. این جنگل را مادر جنگلهای جوان اروپا و شمال آمریکا میدانند، زیرا بسیاری از گونههای گیاهی موجود در این جنگل امروزه به صورت فسیل در اروپا یافت میشود.
نام این جنگل از نام قدیم «گرگان» یعنی «هیرکان» گرفته شده است. و قدمت آن مربوط به دوران سوم زمین شناسی (ژوراسیک) یا همان عصر دایناسورهاست.
همزمان با عصر یخبندان، تمام جنگلهای پهن برگ در اروپا از بین میرود. بخشی از این جنگل به دلیل قرار گرفتن بین رشته کوه البرز و دریای کاسپین که از اقلیم معتدلتری برخوردار بود باقی میماند. به همین دلیل به جنگلهای هیرکانی فسیل زنده میگویند.
در حال حاضر جنگلهای هیرکانی در جنوب دریای کاسپین بین دو کشور ایران و آذربایجان قرار گرفته است.
وی یادآور شد: تیرماه سال 1398 و در چهلمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو که در باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان، تشکیل شد؛ جنگلهای هیرکانی به عنوان میراث طبیعی ثبت جهانی شد. جنگل هیرکانی 12سایت است که در ایران در سطح چند استان ( گیلان، مازندران، گلستان و سمنان) پراکنده شده.
عرصه ثبتی کل این جنگلها، مساحتی حدود 129 هزار هکتار است. 3 سایت از این جنگل با مساحتی در حدود 45 هزار هکتار عرصه ثبتی در گیلان است؛ سایت «سیاه رود» در شهرستان رودبار، سایت «گشت رودخان» در فومن و سایت «لیسار» در شهرستان تالش.
شیرمحمدی، افزود: 80 گونه درختی در هیرکانی داریم که آلوچه جنگلی یکی از آنهاست. و در بازارهای گیلان موسوم به آلوچه محلی فروخته میشود.
مدیر کتابفروشی ماهی سیاه در ابتدای این برنامه، کتابی تحت عنوان «اِلمر» را خواند که موضوع آن یک بچه فیل است که رنگ متفاوتش باعث شده در گروه پذیرفته نشود. در پایان داستان، المر که موجب شادی گروه است، تفاوت خود را میپذیرد. این کتاب خوانش شد تا کودکان بیاموزند که در هر جامعهای تفاوتها باعث همدلی و شادی اعضای گروه میشود.
آموزش سنتی تهیه سبزی دلار و خالی دشکن توسط خود کودکان و نوجوانان، وقتی جذابیت دارد که این گروه سنی بدانند که آلوچههای ریز گیلان، میوه ای است که از یک گونه درختی از عصر یخبندان بهجامانده و با گونه درشتی که در بازار به نام گوجه سبز فروخته میشود، تفاوت دارد
دل آرام جباری درباره اجرای عملی «خالی دشکن» توسط کودکان نیز توضیح داد: «خالی»، «هالی» یا «خُولی» در گویشهای مختلف زبانگیلکی به معنی «آلوچه» هست و «خالی دشکن»، به آلوچه سبز شکستهای گفته مشود که همراه با سبزی معطر محلی موسوم به «دلار» مزهدار شده.
خالی دشکن زمانی تهیه میشود که هسته آلوچه، تازه سفت شده و خود آلوچه هنوز ترش مزه است. در شیوه سنتی که مادربزرگها انجام میدادند، آلوچه محلی توسط یک سنگ صیقلی در ظرف سفالی موسوم به نمکیار شکسته میشد و سپس با سبزیهای معطر ( از تیره نعناعیان) که از قبل در همان نمکیار ساییده و با نمک مزه دار شده مخلوط میشد تا از طبع سرد آلوچه کاسته شود.
وی افزود: بهار در گیلان سفرهای پرنعمت است و آن را مدیون اقلیمی هستیم که از یک سو رطوبت دریا را دارد و از سوی دیگر کوههایی که گونههای هیرکانی را از دوره یخبندان برای ما به جا گذاشته است.