دهم اردیبهشتماه در تقویم ایرانی «روز ملی خلیجفارس» نام گرفته است. این روز فرصتی خوبی است برای بازخوانی تاریخ پرفراز و نشیب، غنای فرهنگی و جایگاه استراتژیک این آبراه بینالمللی که همواره بخشی جداییناپذیر از هویت ایرانی بوده است.
این روز یادآور یکی از درخشانترین برگهای تاریخ ایران است؛ روزی که به فرمان شاه عباس صفوی، سلطهی ۱۱۶ سالهی استعمار پرتغال را از تنگهی هرمز و آبهای نیلگون خلیجفارس برچیده شد. این روز، نه تنها یادآور رهایی از استعمار، بلکه تجلیگر قدمتی هزاران ساله است که در اعماق اسناد تاریخی و ادبیات کهن این سرزمین ریشه دوانده است.
خلیجفارس که حاصل پیشروی آب دریای عمان و اقیانوس هند به درون خشکیهای جنوب غربی قاره آسیاست، قدمتی به درازای تاریخ تمدنبشری دارد. حفاریهای باستانشناسی و اسناد مکتوب گواهی میدهند؛ از هزارههای دور، تمدنهای عظیمی چون ایلام باستان و تمدنهای بینالنهرین، حیات اقتصادی و فرهنگی خود را بر کرانههای این دریا بنا نهادهاند
خلیجفارس که حاصل پیشروی آب دریای عمان و اقیانوس هند به درون خشکیهای جنوب غربی قاره آسیاست، قدمتی به درازای تاریخ تمدنبشری دارد. حفاریهای باستانشناسی و اسناد مکتوب گواهی میدهند؛ از هزارههای دور، تمدنهای عظیمی چون ایلام باستان و تمدنهای بینالنهرین، حیات اقتصادی و فرهنگی خود را بر کرانههای این دریا بنا نهادهاند.
ایلامیان به عنوان یکی از کهنترین تمدنهای جنوب غرب آسیا، از قرن سوم پیش از میلاد، بر این پهنه آبی حکمرانی داشته و از آن به عنوان مسیری کلیدی برای تجارت با هند و دره نیل استفاده میکردند. نام «فارس» یا «پارس» برای این دریا، تنها یک نامگذاری جغرافیایی نیست، بلکه ریشه در هویت دیرینهی مردمان فلات ایران دارد.
تاریخنگاران یونان باستان ازجمله: هرودت،کتزیاس و استرابو که پیش از میلاد مسیح میزیستهاند، این دریا را به نام «پرسیکوس سینوس» یا «خلیج پارسی» میشناختند. این نامگذاری، بازتابی از شناخت و ارتباط یونانیان با امپراتوری قدرتمند پارس و دریانوردان چیرهدست آن بود.
حتی در کتیبههای داریوش در عصر هخامنشیان، هنگام حفر کانال سویز به «دریایی که از پارس سر میگیرد» اشاره شده است که خود گواهی بر قدمت کاربرد این نام در متون رسمی و تاریخی است.
در کتیبههای داریوش در عصر هخامنشیان، هنگام حفر کانال سویز به «دریایی که از پارس سر میگیرد» اشاره شده است که خود گواهی بر قدمت کاربرد این نام در متون رسمی و تاریخی است.
این تسمیه نه تنها در متون یونانی و لاتین، بلکه در آثار جغرافیدانان مسلمان نیز تکرار شده است؛ از احمدبن حنبل و ابنبلخی گرفته تا اصطخری و ابوریحان بیرونی، همگی از «دریای پارس»یا «بحر فارس» سخن به میان آوردهاند، که نشان از یک عرف دیرینه و پذیرفته شده در میان ملتها دارد.
در طول تاریخ، این خلیج همواره شاهراهی حیاتی برای بازرگانی، تبادلات فرهنگی و ارتباط ایران با جهان بوده است. این دریا در دوران مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان نیز نقشی محوری در گسترش قلمرو، تامین امنیت و رونق اقتصادی ایفا میکرد.
تاریخچهی خلیجفارس تنها به دوران باستان محدود نمیشود. در گذر قرون، این منطقه شاهد فراز و فرودهای بسیاری بوده است. در قرون اولیهی اسلامی، کرانههای آن به قلمرو مسلمانان پیوست و در دوران میانی اسلامی، دودمانهای ایرانی مانند: آل بویه و سلجوقیان، بر آن تسلط یافتند.
اما یکی از تلخترین دوران این تاریخ، آغاز سلطه پرتغالیها درسده شانزدهم میلادی بود. پرتغالیها به رهبری آلبوکرک با اشغال جزایرراهبردی همچون هرمز، حضور ۱۱۶ ساله خود را بر این آبهای حیاتی تحمیل کردند و بر مسیرهای تجاری تسلط یافتند.
یکی از تلخترین دوران تاریخ خلیج فارس، آغاز سلطه پرتغالیها درسده شانزدهم میلادی بود. پرتغالیها به رهبری آلبوکرک با اشغال جزایرراهبردی همچون هرمز، حضور ۱۱۶ ساله خود را بر این آبهای حیاتی تحمیل کردند و بر مسیرهای تجاری تسلط یافتند
این دوران دشوار با فرمان قاطع شاه عباس صفوی در راستای «فتح هرمز» پایان یافت. در دهم اردیبهشت سال ۱۶۲۲ میلادی (۱۰۳۱ قمری) به رهبری امام قلیخان،سردار نامدار ایرانی، لشکریان صفوی موفق شدند اشغالگران پرتغالی را از جزیرههرمز و در نهایت از سرتاسر خلیجفارس بیرون رانده و آن را آزاد سازند.
این پیروزی نه تنها یادآور رشادتهای نظامی، بلکه بازتابی از ارادهی ایرانیان در دفاع از تمامیت ارضی و هویت ملی خود بود. به پاس این اتفاق مبارک، دهم اردیبهشت در تقویم ایرانی به عنوان روز ملی خلیجفارس نامگذاری شد .
امروزه نیز، خلیجفارس نه تنها به دلیل سابقه تاریخی و فرهنگیاش بلکه به خاطر جایگاه استراتژیک و اقتصادی بیبدیلش، اهمیت فراوانی دارد. این منطقه، میزبان بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان است و تنگه هرمز به عنوان مهمترین گردنه آبی جهان، ارتباط این منابع حیاتی را با بازارهای جهانی برقرار میسازد.
نام «خلیج فارس» در تمامی اسناد بینالمللی از قراردادهای تاریخی میان ایران و دیگر کشورها گرفته تا یادداشتهای دبیرخانه سازمان ملل متحد، دستنخورده و ثابت مانده و شاهدی بر قدمت و اصالت این نام و تعلق ابدی آن به ایران است.
سخن آخر آنکه خلیجفارس، میراث مشترک نسلها، یادآور روح وطندوستی و سربلندی ایرانی است. نامی که همچون موجهای آبیاش ، جاودانه بر پیشانی تاریخ این مرز و بوم خواهد درخشید.