تاریخچه اتاق بازرگانی گیلان به نامه زیر باز میگردد که در آبان1307 توسط حکومت گیلان و طوالش تقاضای تشکیل اتاق تجارت رشت طی نامهای به وزارت داخله اعلام شد و گزارشی از آن نیز به وزارت تجارت و فواید عامه ارسال شد.
متن نامه اینگونه بود:
«نظر به اینکه قسمت معاملات تجاری در گیلان یک نوع جنبه ضدیت و اختلاف فیمابین تجار ایجاد کرده و یکی دو نفر از تجار با تجارتخانههای خارجی تبانی کرده، میخواستند شروع به معاملاتی نمایند که در نتیجه، ضررهای معنوی بــه عموم تجارت وارد آید.
برای حفظ اوضاع اقتصادی و جلوگیری از اختلافات داخلی، مجلسی از آقایان تجار تشــکیل و با حضور رییس اداره فواید عامه خاطرنشان نمودم هرگاه آقایان تجار فواید عمومی را اظهار و ضمنا مخالفتی در قسمت تجارت آغاز نمایند، نه تنها به خود ضرر متوجه میکنند، بلکه خسارت دامنگیر عموم اهالی خواهد شد.
کارخانه فاطوری(ابریشم) نخستین واحدصنعتی فابریک در ایران بود. دیوکرو اسباب و آلات این کارخانه را از لیون فرانسه وارد کرد. کارخانه نخ ابریشمی تولید میکرد که به فرانسه صادر میشد. او با تخصص مدیران بازرگانی کمپانی دبلد توانست به مدت 20 سال تولید و تجارت ابریشم گیلان را در انحصار خود درآورد
پس از یک رشته از این قبیل مذاکرات، قرار شد آقایان تجار تقاضای تشکیل اتاق تجارت از اداره فواید عامه کرده، دوایر فواید عامه نیز مستدعیات آنها را عملی که اختلافات داخلی مرتفع شود.»
وزارت داخله در پاسخ این نامه ابراز میکند که به امور تجار رسیدگی و با تشکیل اتاق تجارت به این وضعیت خاتمه داده شود.
بر اساس این سند مشخص میشود؛ هیات اتحادیه تجار در این زمان کارایی خود را از دست داده است. این تشکل در بحران سیاسی بعد از جنگ جهانی اول و در فقدان دولت متمرکز کارایی داشت، ولی در این زمان که نهادهای دولتی جایگزین تشکلهای غیردولتی میشدند، برای عموم تجار بهتر بود از طریق دولت و با استفاده از ابزار قانون از منافع خود دفاع کنند. شــرایط دشــوار، تجار را بر آن داشت، برای اعمال قدرت و تصمیمگیری خود در قالب نهادهای مورد پذیرش دولت دست به عمل بزنند.
اما آنچه در این گزارش به آن خواهیم پرداخت مختصر معرفی کمپانی ها و تجار مهم رشت تا قبل از انتخابات اتاق بازرگانی رشت است .
فلاطوری امینالضرب
فلاطوری عنوان کلی برای کارخانه است که در زبان یونانی استفاده میشد. در سال ۱۲۶۲ خورشیدی در نزدیکی رشت با دستیاری آقا محمد حسن رشتی کارخانه ابریشمتابی احداث شد که پس از چندی تعطیل شد. در سال 1264 حاج محمدحسن دارالضرب پدر حاج محمدحسین امین الضرب کارخانه او را خرید. سپس یک کارخانه ابریشمتابی با همکاری برادران دیوکرو فرانسوی در بوسار رشت راهاندازی کرد .
این کارخانه نخستین واحد صنعتی فابریک در ایران بود. دیوکرو اسباب و آلات این کارخانه را از لیون فرانسه وارد کرد. کارخانه نخ ابریشمی تولید میکرد که به فرانسه صادر میشد. او با تخصص مدیران بازرگانی کمپانی دبلد توانست به مدت 20 سال تولید و تجارت ابریشم گیلان را در انحصار خود درآورد.
کمپانی خوشتاریا در زمینههای مختلف اقتصادی سرمایهگذاری گستردهای در ایران داشت. علاوه بر این در شیلات با لیانازوفها مشارکت داشت؛ سینما خوشتاریا که اکنون به نام مجتمع خاتمالانبیا رشت شناخته میشود یکی از اولین سینماهای رشت بود و راهاندازی راهآهن رشت به پیربازار نیز توسط خوشتاریا صورت گرفت
این کارخانه بعد از مشروطه نیز با نیروی کارگران ایرانی چندین سال با موفقیت به ابریشمکشی و تولید محصول باکیفیت پرداخت. مبادلات این کارخانه براساس فرانک در دفاتر ثبت شده است. در ۱۲۸۵ لافون گزارشی از قیمت محصول ابریشم امینالضربی درج کرده است.
مسایل اجتماعی و وقوع مشروطه و البته فشار حکومت روسیه، این کارخانه را به تعطیلی کشاند. حاج محمد بوشهری ملقب به «معین التجار» در ادامه فعالیتهای تجاری خود در زمان جنگ جهانی اول، توانست کارخانهی ابریشم کشی امینالضرب را خریداری کرده و با تشکیل شورای عالی تجار در دورهی احمد شاه به ریاست آن منصوب شود.
قرار بود در سال ۱۴۰۱ این کارخانه به موزه ابریشم تبدیل شود که به نتیجه نرسید. پژوهشگران حوزه تاریخ ابریشم در گیلان از جمله »دکتر پناهی» معتقدند؛ دلیل اصلی شکست کارخانه امینالضرب به سنگاندازی روسیه در توسعه این صنعت باز میگردد. از نکات جالب توجه اشتغال زنان در این بخش و اشتغال مردان در رشتی دوزی که از نخ ابریشم استفاده میکرد بود.
بخشی از دلایل اشتغال زنان به نیاز به دقت و وجود حس مادرانه در پرورش این حس برمیگشت و حضور مرغان دریایی در رشت از تاثیرات این کارخانه بعنوان منبع پروتیین بود.
کمپانی خوشتاریا
«آکاکی مفودیویچ خوشتاریا»، سرمایهدار گرجی، موسس کمپانی خوشتاریا در ایران بود. کمپانی خوشتاریا در زمینههای مختلف اقتصادی سرمایهگذاری گستردهای در ایران داشت. علاوه بر این در شیلات با لیانازوفها مشارکت داشت؛ سینما خوشتاریا که اکنون به نام مجتمع خاتمالانبیا رشت شناخته میشود یکی از اولین سینماهای رشت بود و راهاندازی راهآهن رشت به پیربازار نیز توسط خوشتاریا صورت گرفت. نام خط ماشین نیز بدلیل وجود کارخانجات خوشتاریا به این محل اطلاق گردید.
همچنین سرمایهگذاری در برق انزلی، شیشهسازی، نفت، کره و زیتون و تولید ابربشم و ابریشمریسی بخشی از فعالیتهای اقتصادی این کمپانی در گیلان بود. در سال ۱۳۸۵ مقارن با تحولات مشروطه در ابریشمریسی خوشتاریا در تالش 15 نفر کار میکردند.
«هاروتون تومانیان» از اهالی قراچه داغ آذربایجان بود که به صدور و ورود کالاهایی چون آهن آلات و نعل اسب، میوهی خشک، پنبه و ابریشم شهرت داشت. تجارتخانه تومانیانتس در دل بازار رشت جایی حوالی راسته ماهی فروشان فعلی قرار داشت
ناصرالدینشاه قاجار در بهمن ماه ۱۲۷۴ شمسی (شعبان ۱۳۱۳) با صدور فرمانی اجازه استخراج نفت را در سه محل تنکابن، کجور و کلارستاق مازندران به محمدولیخان تنکابنی (سپهسالار اعظم) وزیر خزانه و گمرک وقت اعطا کرد.
این فرمان به مدت بیست سال به دلیل فقدان امکانات اکتشاف و حفاری معطل ماند تا اینکه در ششم بهمن ۱۲۹۴ مطابق با ۲۷ ژانویه ۱۹۱۶ به دنبال انعقاد قراردادی بین محمدولیخان تنکابنی که در این زمان وزیر جنگ کابینه مستوفی الممالک بود و «آرکادی مفودیوویچ خوشتاریا» گرجی تمام حقوق آن به مدت ۹۹ سال به خوشتاریا انتقال یافت.
این قرارداد یک ماه پس از امضا در تاریخ ۲۷ فوریه ۱۹۱۶ مطابق با ششم اسفند ۱۲۹۴ به شماره ۳۰ در دفتر ثبت اسناد وزارت امور خارجه ایران به ثبت رسید. به این ترتیب، اولین امتیاز نفت شمال کشور به یک تبعه خارجی واگذار شد.
تجارتخانههای فرانسوی بونه لیون،ترای پاین و کوسری
ژان اوبن سفیر فرانسه در سال های 1286-1285 خورشیدی در رشت به سر میبرد. او در خاطراتش مینویسد: پس از پانزده سال از واقعه نابودی ابریشم گیلان بر اثر بیماری پبرین، یک متخصص یونانی تولید بذر، مقداری بذر پاستوریزه وارد کرده است که باعث گشایش تجارتخانه بونه لیون در رشت شد. دو سال بعد تجارتخانهی ترایپاین نیز از آن سرمشق گرفت.
کمپانی برادران «لاسقاریدیس» با مشارکت اناستیس، اودسا و نیکلای پسران تایانوت، تجار یونانی و تبعهی عثمانی، تاسیس شد. این کمپانی در دورهی قاجار و اوایل پهلوی، در تجارت محصولات مهم اقتصادی گیلان نظیر برنج، چای، کنف و به ویژه ابریشم نقش پررنگی ایفا داشتند
تجارتخانه کوسری در خارج شهر جایی برای فروش باز کرد. حدود چهلوهشت جایگاه پیله درست کنی، متعلق به ایرانیان و ارمنیان وجود دارد. محصول گیلان حدود هفتصد یا هشتصد هزار باتمان میگردد. چون دست زیاد و تعداد جایگاههای پیله درست کنی فراوان گردیده است، به علت وارد کردن تخمهای ناجور و فراوانی نوغان، و معیوبی پیلهها باز این صنعت صدمه زیادی به خود دیده است.
به منظور سروسامان دادن این وضع حکومت ایران بهتازگی در کشور فرانسه اقدام به استخدام یک کارشناس کرده است. سه تجارتخانهی فرانسوی مستقر در گیلان در شهرهای رشت و لاهیجان دایر است. آنها میتوانند دویست هزار باتمان پیله یعنی یکچهارم مجموع کل محصول را جذب کنند.
در میان آنها تنها تجارتخانهی کوسری به داد و ستد تخم کرم ابریشم میپردازد و اغلب در فصل زمستان تخم بورسا و سواحل دریای مرمره را از طریق یونانیها از راه قفقاز وارد ایران میکند. پساز اینکه نمایندگان تجارتخانههای لیون فرانسه به گیلان وارد شدند. عدلهای پیله خشک را برای فروش از رشت به مارسی و جنوا صادر کردند.»
کمپانی برادران تومانیانتس
«هاروتون تومانیان» از اهالی قراچه داغ آذربایجان بود که به صدور و ورود کالاهایی چون آهن آلات و نعل اسب، میوهی خشک، پنبه و ابریشم شهرت داشت. تجارتخانه تومانیانتس در دل بازار رشت جایی حوالی راسته ماهی فروشان فعلی قرار داشت.
کمپانی برادران پاسکالی از تجار یونانی تبعه ترکیه و فعال در حوزهی تجارت صنعت ابریشم بودند. در دوره رکود نوغان کمپانی پاسکالی رقیب برادران رالی در واردات تخم نوغان شدند
در ابتدا دو برادر زنش، بالاسان و ملکُن سرکیسیان در این تجارتخانه او را همراهی می کردند. بعدها چهار پسرش سرکیس، سیمون، خاچاطور و زاکاریا، همچنین چهار داماد دختری به نامهای گلبداغ، آواک و سرکیس ملیک هاکوپیان و سرکیس ملیک آبراهامیان میدان فعالیت تجارتخانه تومانیانس را گسترش دادند.
آنان در امور تجاری، صرافی، زمین داری و کشاورزی به ویژه در نیمه شمالی کشور و حوزهی نفوذ روسیه تزاری (آذربایجان، گیلان و مازندران، خراسان، سمنان، شاهرود، باکو و…). اشتغال داشتند. تا قبل از دوره پهلوی و در حوالی سبزهمیدان طبق نقشه ۱۲۹۶ کوچهای به نام فرزند این خانواده وجود داشت .
کمپانی برادران لاسقاریدیس
کمپانی برادران «لاسقاریدیس» با مشارکت اناستیس، اودسا و نیکلای پسران تایانوت، تجار یونانی و تبعهی عثمانی، تاسیس شد. این کمپانی در دورهی قاجار و اوایل پهلوی، در تجارت محصولات مهم اقتصادی گیلان نظیر برنج، چای، کنف و به ویژه ابریشم نقش پررنگی ایفا داشتند. دفتر مرکزی تجارتخانهی لاسقاردیس در رشت بود، اما نمایندگیهایی در دیگر نقاط گیلان جهت رسیدگی به امور تجاری و مالی تاسیس کرده بودند که مهمترین آن فلاطوری لاسقاردیس در لاهیجان بود که اکنون بعنوان موزه ملی ابریشم فعال است.
کمپانی پاسکالیدی
در متون تاریخی نام این کمپانی پاسکالی، پاسکالیدی، پاسکالیدس،پاسقالدی ذکر شده است. برادران پاسکالی از تجار یونانی تبعه ترکیه و فعال در حوزهی تجارت صنعت ابریشم بودند. در دوره رکود نوغان کمپانی پاسکالی رقیب برادران رالی در واردات تخم نوغان شدند.
شرکت یونانی برادران رالی، اواخر قرن نوزدهم و امتداد قرن بیستم در توسعهی تجارت ابریشم نقش موثری داشت. رالی و انگلستو کمپانی مرکزی پررونقی در رشت راه انداختند و ضمن واردات قماش از منچستر به ایران، ابریشم مناطق شمال ایران و کرانههای دریای کاسپین را متقابلا از ایران به خارج میبردند
در سال ۱۲۶۸ دفتر نمایندگی یونانی پاسکالی و برادران، توسط نماینده خود مسیو بزانوس، شروع به واردکردن تخم نوغان نژاد بغداد کرد. این تخمها در شهر بروسا در ترکیه آسیا تهیه میشد.
در پی تلاشهای برادران پاسکالی و دیگر تبعههای عثمانی و یونانی، دولت ایران اعلام نمود:«چون ترویج تجارت تخم نوغان، منظور نظر اولیای دولت علیه است، لهذا عالیجاه عزت، همراه مسیو بزانوس، برادران پاسکالی و مسیو مارکو، تجار تبعه دولت عثمانی، به صاحب کارخانهی نوغان در رشت اجازه داده میشود علامت شیر و خورشید دولت علیه ایران را دربالای دارالتجاره خود نصب نمایند.
کمپانی زیگلر
کمپانی زیگلر با مشارکت اشتراوس ملقب به صاحب یک دست و مایر جکسن، هوتستن، هوتن پی و سرهنگ کینن در سلطانآباد (اراک امروزی) تاسیس شد. چیک ویس قنسول انگلیس و کمپانی لینچ نیز با کمپانی انگلیسی- سوئیسی زیگلر مشارکت داشتند.
کمپانی رالی و انگلستو
شرکت یونانی برادران رالی، اواخر قرن نوزدهم و امتداد قرن بیستم در توسعهی تجارت ابریشم نقش موثری داشت. این موسسه در سال ۱۱۹۶ ابتدا در تبریز و تحتالحمایه روسیه به تجارت مبادرت کردند و سپس در سال ۱۲۳۸ پس از تابعیت دو برادر از شرکا پنج نفره رالی به تابعیت انگلستان، موسسه آنها تحت حمایت انگلیس درآمد.
رالی و انگلستو کمپانی مرکزی پررونقی در رشت راه انداختند و ضمن واردات قماش از منچستر به ایران، ابریشم مناطق شمال ایران و کرانههای دریای کاسپین را متقابلا از ایران به خارج میبردند.
اکثر کارخانجات برنجکوبی گیلان نیز بعد از تکمیل راههای ارتباطی گیلان در دوره پهلوی اول، راهاندازی شدند.
در کنار اینها، عمده التجار لقبی بود که معمولا در دوره قاجار و اوایل پهلوی به بازرگانان برجسته، سرشناس و ثروتمند داده میشد و به یک شخص خاص محدود نبود. نظیر عمده التجار حسن آقا اداره چی که با فرانسه مراودات ابریشم داشت و از مهمترین مالکان رشت بود. یا معین السلطنه که اداره برق رشت را راهاندازی کرد.
در گزارش بعد به عمده التجارهای رشت در کنار تنها معین التجار شهر میپردازیم.