وقتی آفات کشاورزی، مزارع، باغات و عرصه‌های طبیعی را در بر می‌گیرد، دامنه وسیعی از آسیب، متوجه محیط‌زیست و ثمره تلاش کشاورزان و سفره‌های مردم می‌شود. اما این معضل که در سال‌های اخیر با افزوده شدن آفات نوظهور، گسترش یافته، نیازمند تمهیدات ویژه است و بی‌تردید حساسیت‌های محیط زیستی گیلان و همچنین وابستگی اقتصاد این خطه به کشاورزی از اهمیت توجه بیشتر به چالش مذکور نشان دارد.
«صالح محمدی» رییس سازمان جهاد کشاورزی گیلان ۹ آبان در نشست هم اندیشی بررسی و احصای تهدیدات زیستی استان گیلان در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی از آفات نوظهور به‌عنوان یکی از تهدیداتِ تغییر اقلیم یاد کرد و گفت: مراکز علمی و تحقیقاتی باید این تهدیدات را شناسایی کنند.
او هشدار داد؛ استان های شمالی به واسطه شرایط آب و هوایی، بیشتر در معرض تهدیدات زیستی قرار دارند و باید در این حوزه فعال تر شوند.
آفات نوظهور دامن‌گیرند
میزان وسعت حضور آفات نوظهور، پرسشی است که با «زهره علی‌پور» کارشناس مسوول قرنطینه سازمان جهاد کشاورزی گیلان در میان نهادیم و او گفت: سراسر استان گیلان به دلیل شرایط آب و هوایی و حاصل‌خیز بودن، زیر کشت محصولات مختلف است و بدین ترتیب سراسر گیلان درگیر آفات نوظهور است.
متاسفانه این آفات خود را باشرایط موجود تطبیق می‌دهند. به‌عنوان مثال، میزبان زنجرک اورسانگا در سالیان قبل، تمشک‌وحشی بوده و این آفت به میزان بسیارکم روی تمشک‌های وحشی مشاهده می‌شد. ولی الان با توجه به تغییر اقلیم و گرمایش هوا، لین حشره جمعیتش بالا رفته و به سبب نیاز به غذای بیشتر گسترش یافته و گیاهان زراعی نظیر پاچ باقلا همچنین کیوی و درختان میوه را دربرگرفته است. این آفات تا جایی که بتوانند خود را تطبیق می‌دهند و برای رهایی از گرسنگی میزبان‌هایی را انتخاب می‌کنند. البته بعضی حشرات هم میزبان‌های خاص دارند و باید از همان میزبان استفاده کنند.
زهره علی‌پور: : سراسر استان گیلان به دلیل شرایط آب وهوایی و حاصل‌خیز بودن، زیر کشت محصولات مختلف است و بدین ترتیب سراسر گیلان درگیر آفات نوظهور است. متاسفانه این آفات خود را باشرایط موجود تطبیق می‌دهند
وی افزود: مثال دیگری که می‌توان بیان کرد؛ پروانه هاوایی است که سال‌های گذشته درگیلان وجود نداشت و فقط در استان‌های جنوبی کشور دیده می‌شد. ولی اکنون حدود سه سال است که در گیلان روی سبزیجات دیده می‌شود. لازم به ذکر است که آفات نوظهور با توجه به رژیم غذایی و شرایط موجود خود را تطبیق می‌دهند.
تمیهدات جهاد کشاورزی
علی‌پور درباره عملکرد سازمان جهادکشاورزی در راستای کنترل آفات اظهار کرد: برخی آفات قرنطینه‌ای هستند که اصلا نباید وجود داشته باشند و در صورت ورود چنین آفاتی تدابیر قرنطینه‌ای باید اندیشیده شود.
دسته دیگر، آفات عمومی هستند، نظیر ملخ که وظیفه کنترل آن با دولت است. دسته سوم، آفات همگانی نظیر مگس میوه زیتون است که درصورت تامین اعتبار، مقداری از هزینه لازم برای کنترل این آفات توسط دولت تامین می‌شود. مثلا نهاده خریداری شده و در اختیار کشاورز قرار می‌گیرد.
و اما بخشی دیگر شامل آفات خصوصی می‌شود، نظیر کرم ساقه‌خوار برنج که کنترلش بر عهده کشاورز است. اما کاری که جهاد کشاورزی به منظور کنترل آفات انجام می‌دهد، نخست، آموزش به کشاورز است که از چه طریقی و چگونه و با چه مدیریتی خسارت آفات را کاهش دهد.
دوم، رصد وپایش است که معلوم شود آفات در استان تا چه اندازه و چه میزان وجود دارد و خسارتش به چه اندازه است. کار سوم اعلام زمان کنترل است.
گفتنی است: در مورد عوامل خسارت‌زای گیاهی باید هر یک ازروش‌های کنترل در زمان خاص خود انجام شود و این زمان از طریق سازمان جهاد کشاورزی به کشاورزان اعلام و به آنها آموزش داده می‌شود که چه وقت و چکار انجام دهند. لازم به ذکر است: درصورت تامین اعتبار، مشوق‌هایی به ویژه در حوزه کنترل غیر شیمیایی آفات در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد.
آثار هجوم آفات
«محمود هوشیار فرد» عضوهیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی گیلان در گفت‌وگو با مرور اظهار کرد: آفات و بیماریهای گیاهی همواره نقش به‌سزایی در امنیت غذایی جهانی و اقتصاد کشاورزی داشته‌اند. درطول تاریخ، آفات و بیمارگرهای مخرب گیاهی منجر به کاهش شدید محصولات کشاورزی، قحطی و اختلال در وضعیت اقتصادی-اجتماعی یک‌کشور شده‌اند.
تاثیر آفات و بیماریهای گیاهی بر امنیت غذایی بسیار مهم است. بیماری‌هایی مانند زنگ گندم، می‌توانند عملکرد محصول را بین 10 تا 100 درصد کاهش دهند. بیماریهای بلایت شاه بلوط و پوسیدگی زغالی درختان فندق از بیماریهای نوظهور در استان گیلان به‌شمار می‌روند که به سرعت بسیاری از نواحی جنگل‌های شاه بلوط، درختان بلوط و فندق را دربرگرفته و گسترش یافته‌اند.
محمود هوشیارفرد: بیماریهای بلایت شاه بلوط و پوسیدگی زغالی درختان فندق از بیماریهای نوظهور در استان گیلان به‌شمار می‌روند که به سرعت بسیاری از نواحی جنگل‌های شاه بلوط، درختان بلوط و فندق را دربرگرفته و گسترش یافته‌اند. بیماری سوختگی شمشاد، شمشاد هیرکانی که بومی ایران و از ذخایر ژنتیکی را به‌شدت در معرض خطر قرارداده است
بیماری سوختگی شمشاد، شمشاد هیرکانی که بومی ایران و از ذخایر ژنتیکی محسوب می‌شود را به‌شدت در معرض خطر قرارداده است. پروانه ابریشم‌باف ناجور، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آفات درختان جنگلی، در بسیاری از استان‌های کشور از جمله گیلان گزارش شده است. بیماری جاروَک لیموترش، میوه سبزی مرکبات، ویروس تریستزای مرکبات، کرم ساقه‌خوار برنج، مگس میوه مدیترانه‌ای، شپشک سفید توت، شپشک سیاه زیتون و مگس میوه زیتون نیز مثال‌های دیگری از ورود آفات و بیماری‌ها به کشور و استان گیلان هستند که در مدت کوتاهی باغات را آلوده کردند.
عوامل ورود آفات
این پژوهشگر با بیان اینکه درک علل پیدایش آفات و بیماریهای نوظهور برای جلوگیری و کنترل آنها بسیار مهم است، گفت: ورود طبیعی، ورود تصادفی یا سهوی، ورود تعمدی، تغییرات اقلیمی، فعالیت‌های انسانی و جهانی‌سازی و مهندسی ژنتیک از عوامل موثر در بروز آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز نوظهور هستند.
برخی آفات و عوامل بیماری‌زای گیاهی از طریق عوامل طبیعی مانند باد، جریان آب یا پرندگان و سایر موجودات زنده به مناطق جدید منتقل می‌شوند که البته تغییرات محیطی و اکولوژیکی نیز می‌توانند موجب گسترش طبیعی این عوامل شوند. همچنین، با توجه به افزایش تبادلات بین المللی، انتقال ناخواسته آفات و بیماری‌ها و علف‌های هرز به همراه کالاهای مختلف، به ویژه محصولات کشاورزی، آسان‌ترشده است.
بذر، قلمه، پیوندک، نهال و سایر اندام‌های تکثیری، وسایل حمل ونقل مانند کامیون، کشتی و هواپیما می‌توانند ناقل یا حامل آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز جدید به یک منطقه باشند. برخی از آفات و عوامل بیماری‌زا به منظور خرابکاری به صورت عمدی وارد کشور یا منطقه‌ای خاص می‌شوند.
این نوع ورود می‌تواند در قالب جنگ بیولوژیک یا بیوتروریسم رخ دهد که تهدیدی جدی برای امنیت غذایی و اقتصادی کشورها محسوب می‌شود. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی یکی دیگر از علل پیدایش آفات و بیماریهای گیاهی نوظهور است.
تغییرات آب وهوایی، مانند افزایش دما، تغییر الگوهای بارندگی و خشکسالی، شرایط را برای گسترش برخی آفات و بیماری‌ها مساعد می‌سازد. این تغییرات باعث توسعه زیستگاه‌های مناسب برای برخی گونه‌های خسارت‌زای گیاهی می‌شود که پیشتر در آن مناطق قابلیت رشد و فعالیت نداشتند.
وی افزود: گسترش تجارت جهانی، حمل ونقل و شیوه‌های جدید کشاورزی نیز در پراکنش آفات، عوامل بیماری‌زا و علف‌های هرز نقش مهمی دارند. شهرنشینی و تخریب زیستگاه‌های طبیعی نیز از عواملی هستند که می‌توانند منجر به افزایش آفات شوند.
کاهش مقاومت گیاهان در برابر آفات و بیماری‌ها و ایجاد گونه‌های جدید از طریق ترکیب ژنتیکی هم می‌تواند منجر به ظهور آفات و بیماریهای جدید شود. همچنین تغییرات ژنتیکی در آفات و عوامل بیماری‌زای گیاهان نیز می‌تواند موجب افزایش قدرت تهاجمی آنها شود.
هوشیار فرد: گسترش تجارت جهانی، حمل ونقل و شیوه‌های جدید کشاورزی نیز در پراکنش آفات، عوامل بیماری‌زا و علف‌های هرز نقش مهمی دارند. شهرنشینی و تخریب زیستگاه‌های طبیعی نیز از عواملی هستند که می‌توانند منجر به افزایش آفات شوند
راهکارهای مهمِ کنترل آفات
هوشیارفرد ایجاد بانک اطلاعاتی جامع از آفات، عوامل بیماری‌زای گیاهی و علف‌های هرز موجود در کشور را اولین گام در مدیریت چالش عوامل نوظهور دانست و یادآور شد: داده‌های دقیق و به‌روز می‌توانند در پیشگیری و مقابله با این دسته عوامل خسارت‌زا کمک شایانی کنند.
پایش دایمی مزارع، باغ‌ها وعرصه‌های طبیعی از طریق نمونه‌برداری و گزارش‌گیری منظم از وضعیت آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز در تشخیص و کنترل به‌موقع آنها نقش اساسی دارد. همچنین، اجرای دقیق مقررات قرنطینه‌ای برای ورود محصولات کشاورزی و سایر اقلام وارداتی که می‌توانند حامل و ناقل آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز باشند، ضروری است. این موضوع مستلزم همکاری مستمر میان دستگاه‌های اجرایی و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته در بازرسی و پایش محموله‌ها است.
وی تصریح کرد: اجرای سریع اقدامات کنترلی و قرنطینه‌ای در مراحل ابتدایی ظهور آفات و بیماری‌ها می‌تواند از گسترش آنها جلوگیری کند. استفاده از راهکارهای مدیریت تلفیقی از دیگر شیوه‌های کنترل موثر و پایدار آفات و بیماریهای نوظهور است. به‌علاوه، تبادل اطلاعات و همکاری‌های علمی بین کشورها درمورد آفات و بیماریهای نوظهور یا علف‌های هرز مهاجم، نقش مهمی در کنترل و پیشگیری از شیوع آنها دارد.
این محقق همچنین اظهار کرد: امروزه، بسیاری ازعلف‌های هرز مهاجم که پیش از این در منطقه وجود نداشتند به فلور علف‌های هرز مزارع و باغات استان اضافه شده‌اند. لذا درسال‌های آینده جهت رسیدن به عملکرد مطلوب و همچنین کنترل علف‌های هرز به ویژه علف‌های هرز نوظهور، ثبت علف‌کش‌های جدید الزامی است.
ضرورت توجه به الویت‌ها
هوشیار فرد در پایان تاکید کرد: ظهور آفات بیماری‌ها و علف‌های هرز مهاجم و نوظهور در محصولات استراتژیک، مدیریت ریسک در زنجیره تامین محصولات کشاورزی را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه کرده و با توجه به پیچیدگی‌های مدیریت این دسته از عوامل خسارت‌زای گیاهان، اتکا به سموم شیمیایی گسترده می‌تواند منجر به بروز پدیده‌هایی نظیر مقاومت آفات و افزایش باقی‌مانده‌های سموم در محصول نهایی شود که سلامت مصرف‌کننده و استانداردهای صادراتی را تهدید می‌کند.
بنابراین توصیه می‌شود برنامه‌های پایش و کارگاهی جهت آموزش کشاورزان بر مبنای شناسایی دقیق و استفاده از روش‌های کنترل بیولوژیک و هوشمند آنها، در اولویت برنامه‌های اجرایی قرار گیرد.