در اواخر بهار گیلان، میان جاده لشتنشا به زیبا کنار هنوز هم از تماشای شالیزارها که توم( نشا کوچک برنج) یکی یکی در ردیفهای منظم و چشم نواز قرار گرفته اند، میتوان حظ برد. گاهی هم باد میان آنها میپیچد و انعکاس آسمان در آبِ منظره ای کم نظیر را خلق میکند. اما در میان این خط سبز ممتد، گاهی ردیف ویلاهایی مشابه با دروازههای آهنی و ستونهای سفید قد کشیدهاند؛ گویی که تفاوتهای زیادیست میان آنچه آن سوی دیوار است و این سوی دیوار!
در خط ساحلی زیبا کنار هرچه پیش تر میرویم قدم به قدم مشاور املاک و بنرهای چند متری با تبلیغات شرکتهای ساختمانی و انبوه ساز ..و گاهی هم تابلوهای«فروش فوری» به چشم میخورند. از سوی دیگر در همین مسیر خانههای مردم محلی با بنای بلوکی و گاهی درهای رنگپریده و اکسیدشده نیز به چشم میخورند و پوشش سبز هیرکانی کمتر و کمتر رخ نمایی میکند.
گیلان باوجود موقعیت جغرافیایی ممتاز، منابع طبیعی غنی، اکوسیستم ارزشمند، سرمایههای انسانی، اجتماعی و ظرفیتهای گردشگری، در تقسیمبندی کشوری، باتوجهبه میزان سطوح توسعهیافتگی درسه دسته؛برخوردار، نیمه برخوردار و محروم جز استانهای نیمه برخوردار (رمضانپور، فلاح حقیقی و همکاران،۱۴۰۲) کشور بوده است.
در سالهای اخیر با بروز بحران آب، آلودگی هوا، افزایش هزینه زندگی در کلانشهرها، وضعیت نابسامان اقتصاد کشور و کاهش ارزش پول ملی، جابهجاییهای جمعیتی به شمال کشور افزایشیافته است، چنانکه دیگر افراد برای مهاجرت همچون دهههای پیشین، پایتخت را گزینه مناسبی ندانسته و استانهایی نظیر گیلان، مازندران و گلستان جایگزین آن شدهاند (علیزاده، ۱۴۰۰: ۲)
لشتنشا و زیباکنار، دو نقطه ساحلی در شمالشرقی رشت، در یک دهه گذشته به صحنه یکی از سریعترین تغییرات کاربری زمین در گیلان تبدیل شدهاند؛ تغییری که نهتنها چشمانداز طبیعی منطقه را دگرگون کرده، بلکه بر اقتصاد محلی، بافت اجتماعی و تعادل زیستمحیطی آن نیز اثر گذاشته است.
***
گفتوگو با ساکنان محلی منطقه در مورد تغییرات دهه اخیر
«مهسا رمضانی»-خیاط که به مدت 13 سال است که در لشتنشا زیبا کنار زندگی میکند از تغییرات این سالها میگوید: زمانی که ما در اینجا ساکن شدیم در کوچه ما تنها دو خانه بود و تا چشم کار میکرد شالیزار بود و غاز و اردکی که در شالیزار مشغول چرا بودند. امروزه اما در همین کوچه هیچ شالیزاری باقی نمانده و همه مسکونی شده است. همسایگان ما همگی قزوینی، اصفهانی و تهرانی هستند و دو یا سه خانه ساکنان آن بومی هستند.
او همچنین گفت: در روستای ما یک زمین فوتبال بود که میخواستند ساخت و ساز کنند در آن با مقاومت و اعتراض مردم محلی مواجه شد و خوشبختانه دست نخورده باقی ماند.
«فریده بزرگی» خانه دار- 65 ساله از اهالی زیبا کنار از تجربه زیسته خود و با لحن گلهمند در این چند سال میگوید: من 5000 متر زمین کشاورزیم را برای فروش گذاشتم! پسرم مستاجر است، میخواهم برایش خانه بخرم! همسرم جانباز بود و از دنیا رفت! رفتم بنیاد شهید برای درخواست وام یا کمک گفتند خودش باید بیاید! گفتم خودش از آن دنیا بیاید!!!! شاید مردم فکر کنند ما هیچ حسی به این زمینها نداریم!! چطور میشود حسی نداشت وقتی زمین گذشته و پدر و مادر ماست! در حال حاضر اما چارهای جز فروش زمین ندارم!
لشتنشا و زیباکنار، دو نقطه ساحلی در شمال شرقی رشت، در یک دهه گذشته به صحنه یکی از سریعترین تغییرات کاربری زمین در گیلان تبدیل شدهاند؛ تغییری که نه تنها چشمانداز طبیعی منطقه را دگرگون کرده، بلکه بر اقتصاد محلی، بافت اجتماعی و تعادل زیستمحیطی آن نیز اثر گذاشته است
«صادق بوستانی» لیسانس محیط زیست و تکنسین برق از ساکنین قدیمی منطقه زیباکنار نیز گفت: اکثر این تغییر و تحولات در 10 یا پانزده سال اخیر رخ داده است قبل از آن حتی اجازه قطع یک درخت هم به راحتی وجود نداشت. او همچنین اضافه کرد: آنقدری که در این منطقه مشاور املاک هست زمین برای فروش نیست! در مورد تغییر طبیعت منطقه وی افزود: تا همین چند سال پیش زمینهای منتهی به دریا در دو طرف جنگل با درختهای توسکا، مگنولیا بود و در این چند سال اخیر قطع شدند.
«بهرام بابایی» کشاورز از اهالی یکی از روستاهای لشت نشا هم در مورد یک مورد ثبت شکایت صحبت کرد که سازنده 4 قطعه ویلا یک شهرک کوچک در روستا در همسایگی شان بابت کاشت درخت صنوبر و نگه داری غاز و اردک در محدود زمین شخصی خود، شکایت ثبت کرده است! من از شما میپرسم اگر در روستا درخت و حیوانات بومی نگه داری نشود پس کجا نگهداری شوند؟ در شهر یا در آپارتمان؟!!!!
«تیمور شعبان نژاد» دبیر بازنشسته است. او از خاطرات کودکیاش گفت: زمانی که ما کودک بودیم در همین روستای ما چونچنان شاید 14 یا 15 خانوار زندگی میکردند. مسیر منتهی به دریا پر از ماسه بادی بود و درخت و جنگل، ما کفش نداشتیم! تابستان که میشد؛ گرمای هوا ماسه بادی را داغ داغ میکرد و برای شنا در تابستان با همه بچههای محل مجبور بودیم برای رسیدن به ساحل پیراهن خود را در بیاوریم پای خود را روی آن بگذاریم و پیراهن برداریم تا در نهایت به دریا برسیم! وجه تمایز بارز آن دوران با امروز شکاف زیاد بین مردم است.
او ادامه داد: آن دوران اگر کفش نبود هیچکدام نداشتیم. از نظر او مهم ترین عامل نزول گیلان در این چند ساله حضور دلالان و واسطهگران است که بدون توجه به آینده گیلان و محیطزیست در حال از بین بردن زمینهای کشاورزی هستند. کشاورزان دیگر انگیزه لازم برای کاشت و پرورش محصول را ندارند چرا که حمایتی از جانب دولت نمیشود. به طور مثال: ارزش کل محصول سالانه کشاورز هر چقدر میشود ! باز هم از مقدار تورم و هزینههای زندگی عقب است! طبیعی است این کفاف زندگی را نمیدهد. پس زمین را میفروشد که به زخم زندگی بزند.
در خط ساحلی زیبا کنار هرچه پیشتر میرویم قدم به قدم مشاور املاک و بنرهای چند متری با تبلیغات شرکتهای ساختمانی و انبوه سازان … و گاهی هم تابلوهای «فروش فوری» به چشم میخورند
شهرکها یا روستاهای ساحلی
«کیوان بزرگی»یکی از اعضای شورای روستای چونچنان از توابع لشتنشا( زیبا کنار) نیز در گفتوگو با مرور معتقداست: با توجه به تغییرات اخیر این منطقه شاید بهتر باشد به جای کلمه روستا عنوان دهکده ساحلی را برای روستاهای ساحلی به کار ببریم. روند شهرک سازی فعلا با توجه به رکود و شرایط اقتصادی متوقف شده است. اما در سالهای اخیر دو سرمایهگذار بخش خصوصی در حوزه شهرکسازی این منطقه نقش پر رنگی در ساخت و ساز این منطقه ایفا کردند.
او با اشاره به اینکه ورود انبوهسازان بخش خصوصی در قالب شرکتهای خانوادگی منجر به توسعه فضاهای تجاری و خدماتی و شهرکهای ویلایی در محدوده منطقه آزاد انزلی و به ویژه منطقه زیباکنار شده است تصریح کرد: یکی از شهرکهای شاخص این مجموعه در نزدیکی نوار ساحلی زیباکنار در گذشته بخشی از زمین های طبیعی حاشیه جنگل بوده است.
به گفته اهالی قدیمی منطقه این محدوده پیش از آغاز عملیات ساختوساز، دارای بافتی طبیعی و پوشش گیاهی متراکم شامل گونههای بومی همچون درختان توسکا و مگنولیا بوده و بهعنوان بخشی از فضای سبز و طبیعی منطقه شناخته میشده است.
طبق همین روایتها، تغییر کاربری این اراضی و تبدیل آن به دهکده ساحلی، نمونهای از روند کلی تغییر بافت روستایی و طبیعی زیباکنار است که طی آن مرز میان فضاهای جنگلی، اراضی طبیعی و کاربریهای مسکونی بهتدریج جابهجا شده است. این تغییرات، ضمن ایجاد فرصتهای اقتصادی و سرمایهگذاری، بهطور همزمان موجب دگرگونی چشمانداز طبیعی منطقه و تغییر در حافظه محیطی و زیستی ساکنان محلی شده است.
دهیار چونچان لشتنشا: قرارگیری در محدوده منطقهآزاد عامل اصلی شهرکسازی متعدد در زیباکنار بوده است. زمانی که استاندار به زیبا کنار آمدند من به ایشان گفتم که از اسم زیبا کنار فقط کنارش مانده! ما زیبا کنار سیستانیم! مردم اینجا که حال یکی از قطبهای سرمایهگذاری ملک در گیلان شده هیچ امکاناتی ندارند
زیبا کنار سیستانیم!
بزرگی در ادامه افزود: جمعیت مردم محلی روستای چونچان در حال حاضر زیر 500 خانوار بومی است و حدود 750 خانوار غیر بومی هستند. به طور کلی، دو نوع زمین در این منطقه وجود دارد. بخش شمالی که معروف است به زمینهای ورد اکسپرس که یک شرکت اسراییلی قبل از انقلاب هتل زیباکنار را ساخت و علاوه بر آن قرار بود آنجا یک شهرک 600 واحدی ساخته شود از این رو هنرمندان و سران دربار شاه که آنجا رفت و آمد داشتند زمینهای اطراف را خریداری کرده بودند.
در سال 1342 تقسیمبندیهای 2500 متری انجام شد و زمین ها فروخته شد و برای آنها سند صادر شد. بخش جنوبی روستا اکثرا زراعتی بود و ساکنان محلی در آن سکونت داشتند.
وی افزود: بیشترین شهرکسازیها در دهه نود انجام شد که نظارتی هم نبود و اکثر بافتهای زراعی تخریب شدند و به مسکونی تبدیل شد. به طور مثال: در قلب روستا چونچنان شهرک یاقوت سبز که 20000 متر زمین زراعی بود تفکیک شد و شهرکسازی شد و همین شهرک چالشهای زیادی را از جمله زباله، آلودگی صوتی، محیطزیستی برای روستاییان به وجود آورده است.
او اضافه کرد: در اعتقاد ما زمین کشاورزی بخشی هویت ماست! پدر و پدران ما روی این زمینها کار کردند و ما بزرگ شدیم! و حالا مردم از سر ناچاری زمینهای میراث پدری خود را میفروشند چراکه چارهای نمانده است.
وی در مورد تاثیر و نقش منطقه آزاد بر منطقه زیباکنار افزود: قرارگیری در محدوده منطقهآزاد دلیل اصلی شهرکسازی های متعدد در زیباکنار بوده است. زمانی که استاندار به زیبا کنار آمدند من به ایشان گفتم که از اسم زیبا کنار فقط کنارش مانده! ما زیبا کنار سیستانیم! مردم اینجا که حال یکی از قطبهای سرمایهگذاری ملک در گیلان شده هیچ امکاناتی ندارند. از جمله آب آشامیدنی شرب، جمعآوری زباله و چالشهای شهرکهای موجود.
تغییر اکوسیستم ساحلی؛ زنگ خطر برای آینده
در گفتوگو با «نسیم طوافزاده»، مدیرعامل موسسه محیطزیستی سبزکاران بالان، وی با اشاره به پیامدهای شهرکسازی در نوار ساحلی گفت: «شهرکسازی در مناطق ساحلی چند نکته اساسی دارد. نخستین مساله، تغییر اکوسیستم ساحلی است. اینجا زیستبوم پرندگان و گونههای جانوری است که برای بقا به همین شرایط وابستهاند.
این فعال محیطزیست با تاکید بر تغییر بافت خاک افزود: «وقتی خاک طبیعی با بتن و سیمان جایگزین میشود،خاصیت جذب آب کاهش مییابد. در نتیجه آب یا بهصورت روانآب جاری میشود یا باعث آبگرفتگی میشود. در این میان، سفرههای آب زیرزمینی نیز تغذیه نمیشوند؛ در واقع این یک آلودگی پنهان است که اثراتش بعدها آشکار میشود.»
وی در ادامه نسبت به نبود زیرساختهای فاضلاب هشدار داد: بسیاری از این منازل سپتیکتانک استاندارد ندارند. در نبود سیستم تصفیه، فاضلاب خام سرریز شده و مستقیما وارد رودخانهها و دریا میشود؛ موضوعی که اثرات مخرب آن بر اکوسیستم ساحلی بسیار حایز اهمیت است.
طوافزاده درباره نظارت زیستمحیطی در ساختوسازها گفت: باید دید مجوز شهرکسازی از کجا صادر میشود و آیا اصولا چنین مجوزی وجود دارد؟ ما در دورهای از طرح تنفس جنگلهای هیرکانی صحبت میکنیم که شش سال از ابلاغ آن گذشته است. با این حال، چون این منطقه کمتر بهعنوان بخشی از جنگلهای هیرکانی شناخته میشود، گرفتن مجوز آسانتر است و درختان پاییندست بهراحتی قطع میشوند؛ در حالی که کل ناحیه رویشی گیلان جزو جنگلهای هیرکانی محسوب میشود.
طوافزاده فعال محیطزیست:باید دید مجوز شهرکسازی از کجا صادر میشود و آیا اصولا چنین مجوزی وجود دارد؟ ما در دورهای از طرح تنفس جنگلهای هیرکانی صحبت میکنیم که شش سال از ابلاغ آن گذشته است. با اینحال، چون این منطقه کمتر به عنوان بخشی از جنگلهای هیرکانی شناخته میشود، گرفتن مجوز آسانتر است
وی در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان با شهرکسازی در مناطق ساحلی مخالفت کرد، تصریح کرد: قطعا میتوان و باید مخالفت کرد. در اوایل دهه ۹۰ طرحی با عنوان آزادسازی حریم سواحل تصویب شد که یکی از اهداف اصلی آن جلوگیری از شهرکسازی در نوار ساحلی بود. پرسش جدی اینجاست که چگونه با وجود این طرح، در منطقه پرتراکم زیباکنار همچنان مجوز ساخت شهرکها صادر شده است؟
مهاجرت و توسعه نامتوازن در گیلان
در گفتوگو با «محمد صالحزاده»، کارشناس مسایل شهری، وی با اشاره به زمینههای شکلگیری روند شهرکسازی در مناطقی مانند زیباکنار و لشتنشا گفت: میان مهاجرتهای اخیر به استان و توسعه نامتوازن در کشور ارتباطی معناداری وجود دارد. روندی که از تمرکز منابع، ثروت و قدرت در برخی استانهای کشور آغاز شد و در دهههای بعد نیز ادامه یافت. این تمرکز بهتدریج در کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان، تبریز، شیراز و مشهد شدت بیشتری پیدا کرد و در مقابل، برخی استانها از جمله گیلان از روند توسعه عقب ماندند.
صالحزاده توضیح داد؛ گیلان با وجود قرار گرفتن در جوار دریای کاسپین و برخورداری از ظرفیتهای طبیعی و جغرافیایی قابل توجه، پس از انقلاب تجربه توسعه متوازن نداشته است. این در حالی است که پیش از انقلاب، بر اساس آمارها و اسناد موجود، گیلان از نظر شاخصهای توسعهیافتگی در زمره پنج استان توسعهیافته کشور قرار داشت.
به گفته او، راهاندازی شهرک صنعتی در سال ۱۳۵۳ و فعالیت ۱۹ کارخانه در آن دوره که برای استان ارزش افزوده ایجاد میکردند، نمونهای از وضعیت اقتصادی آن زمان است. همچنین در بخش کشاورزی، تولید محصولاتی مانند برنج، زیتون و ابریشم و صادرات آنها جایگاه مهمی برای استان ایجاد کرده بود.
این کارشناس اضافه کرد: با تشدید توسعه نامتوازن در کشور و همزمان با کاهش رشد اقتصادی در گیلان، فقر و نابرابری در استان افزایش یافت و بخشهای صنعتی و کشاورزی به تدریج تضعیف شدند. کارخانههایی که روزگاری در اقتصاد استان نقش مهمی داشتند، تعطیل یا نیمهفعال شدند و هزاران کارگر بیکار شدند. در بخش کشاورزی نیز شرایط مشابهی شکل گرفت و بسیاری از کشاورزان دیگر توان ادامه فعالیت اقتصادی پایدار را نداشتند.
گیلان با وجود قرار گرفتن در جوار دریای کاسپین و برخورداری از ظرفیتهای طبیعی و جغرافیایی قابل توجه، پس از انقلاب تجربه توسعه متوازن نداشته است. این در حالی است که پیش از انقلاب، بر اساس آمارها و اسناد موجود، گیلان از نظر شاخصهای توسعهیافتگی در زمره پنج استان توسعهیافته کشور قرار داشت
صالحزاده گفت: یکی از مهمترین واکنشها به شرایط اقتصادی، فروش اراضی کشاورزی در استان بود؛ روندی که از نیمه دوم دهه ۸۰ آغاز شد و در دهه ۹۰ شدت بیشتری گرفت. به گفته او، طبقه متوسط گیلان توان اقتصادی کافی برای خرید و حفظ زمینهای بزرگ کشاورزی را نداشت، در حالی که افراد و سرمایهگذاران از استانهای توسعهیافته به دلیل تمرکز منابع و ثروت از توان مالی بیشتری برخوردار بودند. همین تفاوت قدرت اقتصادی باعث شد زمینهای کشاورزی در بسیاری از مناطق استان، از جمله مناطق ساحلی و جلگهای، بهتدریج به فروش برسند.
این پژوهشگر با اشاره به دادههای میدانی بهدستآمده از مشاوران املاک در شهرهایی مانند رشت، انزلی و لاهیجان گفت؛ بخش قابلتوجهی از خریداران املاک درسالهای اخیر مهاجرانی از استانهایی مانند اصفهان، خوزستان، مشهد، همدان و شیراز بودهاند. به گفته او، حضور این گروه از خریداران در بازار زمین و مسکن گیلان، بهویژه در مناطق ساحلی و روستایی، زمینه رشد ویلاسازی و شکلگیری شهرکهای مسکونی را فراهم کرده است؛ روندی که نمونههای آن در مناطقی مانند زیباکنار و محدودههای اطراف لشتنشا بهخوبی قابل مشاهده است.
صالحزاده تاکید کرد: گسترش شهرکسازی در این مناطق پیامدهای متعددی به همراه داشته است. از جمله مهمترین پیامدها میتوان به خرد شدن اراضی کشاورزی، کاهش زمینهای مرغوب زراعی،کاهش تولید محصولات کشاورزی، تغییرکاربری گسترده اراضی، افزایش فشار بر زیرساختهای محلی، افزایش پسماند و مشکلات فاضلاب، افزایش ترافیک و در نتیجه آلودگی هوا اشاره کرد.
به گفته او، ویلاسازی گسترده در مناطق ساحلی و روستایی همچنین به تخریب طبیعت و از بین رفتن چشماندازهای طبیعی نیز منجر شده است.