پروژه «بانی جنگل» پس از پنج سال فعالیت در عرصه جنگلهای آسیبدیده لیشک سیاهکل، وارد مرحله دوم خود شد؛ مرحلهای که به گفته دستاندرکاران، دیگر هدف آن صرفا کاشت نهال نیست، بلکه بر حفظ و زندهمانی درختان، تقویت معیشت جوامع محلی، توسعه مشارکت مردمی و تدوین الگویی پایدار برای احیای جنگلهای هیرکانی تمرکز دارد.
در همین راستا نشست گزارش عملکرد پنج ساله پروژه بانی جنگل، امروز پنجشنبه ۸ مرداد ۱۴۰۵ با حضور هادی حقشناس استاندار گیلان، ترحم بهزاد مدیرکل دفتر آموزش، ترویج و مشارکتهای مردمی سازمان منابعطبیعی و آبخیزداری کشور، مرزبانی مدیرکل منابعطبیعی گیلان، جمعی از مدیران دستگاههای اجرایی، محیطبانان و اعضای داوطلب موسسه سبزکاران بالان در تالار مرکزی رشت برگزار شد.
در این نشست، مهمترین دستاورد پنج سال نخست، نه تعداد نهالهای کاشته شده، بلکه شکلگیری اعتماد میان مردم، نهادهای دولتی و جامعه محلی، کسب تجربه از چالشهایی همچون آتشسوزی، بحرانهای اقتصادی و اجتماعی و اصلاح روشهای احیا عنوان شد. همچنین ضرورت واگذاری نقش بیشتر به جوامع محلی، تداوم همکاری نهادهای دولتی و تشکلهای مردمنهاد، اهمیت بلندمرتبهسازی و حفظ اراضی ارزشمند گیلان، حفاظت علمی از جنگلها و تبدیل تجربههای به دست آمده در لیشک به الگویی قابل تعمیم برای سایر رویشگاههای کشور مورد تاکید قرار گرفت.
در لیشک میتوان کل گیلان را دید
دکتر «هادی حقشناس»، استاندار گیلان در این نشست ضمن تشکر از بانی جنگل و گروه سبزکاران برای برگزاری این برنامه ابراز کرد: امروز برای من یکی از بهترین روزها بود؛ زیرا سبزکاران باعث شد من امروز صبح از نقطهای بازدید کنم که دیدن آن تعصب مضاعفی را برای گیلان پدید میآورد. در لیشک میتوان کل گیلان را دید و در این هیاهوی زندگی صنعتی واجب است هم استانیهای ما و سایر هموطنان از این منطقه دیدن کنند. اقدامات ارزشمندی در آنجا انجام شده است.
استاندار گیلان: کار موسسه سبزکاران بالان در منطقه لیشک بسیار ارزشمند است. این مجموعه در مسیر کاشت نهال و احیا جنگل، هیچ نفعی شخصی ندارد و بانیان خیر در کاشت درختان مشارکت کردند. مطمئنم آن محیط و جاندارانش به تدریج خود را احیا خواهند کرد. به عنوان نماینده عالی دولت از اقدامات اینچنینی در استان حمایت میکنم
حقشناس افزود: وقتی درخت نیست این یعنی جامعهای در حال از بین رفتن است و همه چیز آفرینش در معرض خطر قرار میگیرد. گیلان یک و نیم میلیون هکتار اراضی دارد که دو سوم آن اراضی ملی هستند و وظیفه ماست از آن نگهداری کنیم. در این میان استان دارای ۲۵۰ هکتار شالیزار، ۵۰ هزار هکتار اراضی تولید کیوی و پرتغال و زیتون است که قابلیت حفظ کردن داشته و قابل ساخت و ساز نیستند. بنابراین اگر تدبیری به خرج دهیم میتوانیم کاری کنیم وسعت شهرهای گیلان افزوده نشود.
گیلان را با بلندمرتبهسازی نجات میدهیم، نه ویلاسازی
نماینده عالی دولت در گیلان ادامه داد: به جای ساخت ویلاها میتوانیم به سمت بلندمرتبهسازی حرکت کنیم. وقتی ما مناطقی را برای ساخت و ساز تعریف کنیم، ساخت و ساز در استان ظابطهمند میشود. ما داخل طرحهای شهری میتوانیم با برنامه استاندارد، بلندمرتبهسازی را عملیاتی کنیم. برای حفظ گیلان باید چنین اقداماتی را انجام دهیم. در استان همجوار ما دهیارانی داریم که مجوز ساختمان ۳۵ طبقه داده و سازه هم ساخته شده اما ما تلاش میکنیم این وضعیت در گیلان اتفاق نیافتد و از سوی دیگر به مردم خود استان هم برای ساخت و ساز کمک کنیم؛ زیرا قرار نیست مردم استان ما سرایدار شوند.
استاندار گیلان ابراز کرد: کار موسسه سبزکاران بالان در منطقه لیشک بسیار ارزشمند است. این مجموعه در مسیر کاشت نهال و احیا جنگل، هیچ نفعی شخصی ندارد و بانیان خیر در کاشت درختان مشارکت کردند. مطمئنم آن محیط و جاندارانش به تدریج خود را احیا خواهند کرد. به عنوان نماینده عالی دولت از اقدامات اینچنینی در استان حمایت میکنم. معتقدم برای داشتن دنیای پیرامونی بهتر، باید صدای جوامع محلی و مردم شنیده شود.
حقشناس اضافه کرد: متاسفانه اجرای پروژههایی مانند راهاندازی تصفیهخانه در گیلان تنها حدود ۳۰ درصد پیش رفته و ۵۰ درصد پایینتر از میانگین کشوری است. سفر هیات دولت به گیلان در پیش است و از آنجا که اصلیترین مشکل ما مسائل حول محور محیطزیست گیلان است؛ میخواهیم به دولت بگوییم مشکل محیطزیست و پسماند را در اولویت خود قرار دهد.
استاندار گیلان اضافه کرد: گیلان سه برابر میانگین کشوری بارندگی دارد و رکورد بیشتر از هزار میلیمتر را به نام خود ثبت کرده است. کاشت درخت در چنین استانی با این همه نعمت و موهبت باید در اولویت همه مدیران و شهرداران گیلان قرار بگیرد.
مدیریت عرصههای طبیعی باید به مردم سپرده شود
«ترحم بهزاد»، مدیرکل دفتر آموزش، ترویج و مشارکتهای مردمی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور هم در این نشست ضمن تبریک پیشاپیش ۹ مرداد روز جهانی جنگلبان اظهار کرد: طبق برنامهریزی که انجام دادیم قرار است امسال ۲۵ مرداد جشنواره سلام جنگلبان را در سراسر کشور برگزار کنیم و از تلاشهای این قشر خدوم قدردانی به عمل آوریم.
بهزاد ضمن قدردانی از رییس هیات مدیره و اعضای موسسه سبزکاران بالان برای اجرای پروژه بانی جنگل و احیا جنگل لیشک افزود: نیروی انسانی ما در سازمان منابعطبیعی بسیار محدود است و ما برای عمل به وظایف خود به خصوص در بخش احیا و توسعه به همکاری و مشارکت نیروهای مردمنهادی مانند موسسه سبزکاران بالان نیازمندیم. در حال حاضر ۱۸ تشکل در گیلان فعال است که لازم است منابعطبیعی استان همکاری خود را با آنان تقویت کند.
ترحم بهزاد ضمن تاکید بر لزوم مشارکت دادن و سپردن مدیریت عرصهها به خود مردم اضافه کرد: یکی از بهترین روشها برای برقراری ارتباط بین دستگاههای اجرایی و جامعه، تعمیق همکاری با گروههای مردم نهاد است. اگر این ارتباط مستمر برقرار باشد بسیاری از اهداف ما در سازمان منابعطبیعی که نفع آن به همه کشور خواهد رسید تحقق پیدا میکند.
ترحم بهزاد: نیروی انسانی ما در سازمان منابعطبیعی بسیار محدود است و ما برای عمل به وظایف خود به خصوص در بخش احیا جنگل و توسعه به همکاری و مشارکت نیروهای مردمنهادی مانند موسسه سبزکاران بالان نیازمندیم
وی افزود: در حال حاضر تنها ۱۴ و نیم درصد کشور دارای آب و هوای مرطوب و نیمه مرطوب است و هرساله هم شاهد کاهش میانگین بارندگی هستیم. بنابراین در چنین وضعیتی کار نگهداری از منابعطبیعی کشور بسیار حساس و ویژه خواهد بود.
احیای لیشک بدون مشارکت سبزکاران ممکن نبود
«کامیار مرزبانی»، مدیرکل منابعطبیعی گیلان هم در این نشست با تاکید بر اینکه حفاظت، احیا، توسعه و بهرهبرداری از وظایف این نهاد است بیان کرد: یک میلیون و ۴۷۱ هزار هکتار سطح استان گیلان است که از این میان ۱۷۳ هزار هکتارش اراضی ملی هستند و منابعطبیعی با ۹۷۰ نفر کار حفاظت از آن را انجام میدهد.
مرزبانی: لیشک سیاهکل چندین بار کار جنگلکاری و احیا آن توسط منابعطبیعی انجام شد؛ اما باید اعتراف کنم به دلایلی که مهمترین آن وقوع حریق است، برنامه ما موفق نشد. در این مسیر با انعقاد قراردادی بین منابعطبیعی و موسسه سبزکاران که هیچ انتفاعی هم از این قرارداد پنجساله نداشت، این مجموعه برای احیا عرصه ۹۱ هکتاری لیشک پا به میدان گذاشت
مرزبانی افزود: احیا عرصهها یکی از مهمترین رسالتهای منابعطبیعی است و موسسه سبزکاران در این راستا به ما یک مفهوم بسیار مهم را یاد داد. در لیشک سیاهکل چندین بار کار جنگلکاری و احیا آن توسط منابعطبیعی انجام شد؛ اما باید اعتراف کنم به دلایلی که مهمترین آن وقوع حریق است، برنامه ما موفق نشد. در این مسیر با انعقاد قراردادی بین منابعطبیعی و موسسه سبزکاران که هیچ انتفاعی هم از این قرارداد پنجساله نداشت، این مجموعه برای احیا عرصه ۹۱ هکتاری لیشک پا به میدان گذاشت.
وی بیان کرد: با هوشیاری مجموعه سبزکاران خوشبختانه به غیر از یکی دو مورد حریق کوچک ما شاهد حادثه آتشسوزی دیگری در منطقه نبودیم. در حال حاضر عرصه کاملا احیا و نهال کاری شده است و منابعطبیعی هم در نظر دارد برای پنج سال دوم هم همکاری خود با موسسه سبزکاران را ادامه دهد.
سرمایه واقعی هر کنش جمعی، اعتماد است
«نسیم طوافزاده»، مدیرعامل موسسه سبزکاران هم در این نشست طی سخنانی اظهار کرد: ما معمولا آینده را جایی میبینیم که روزی به آن خواهیم رسید اما بانی جنگل، نگاه دیگری به من داد. آینده، تصمیمی است که هر روز میگیریم. هر قدمی که برمیداریم و حتی هر قدمی که بر نمیداریم. فردایی را میسازد که خودمان و فرزندانمان در آن زندگی خواهیم کرد. هر انتخاب ما هر مسئولیتی که میپذیریم و حتی هر مسئولیتی که از کنار آن عبور میکنیم در حال ساختن آینده است.
وی افزود: هر کدام از ما، در هر جایگاهی که هستیم، این فرصت را داریم که در ساختن دنیا، سهمی داشته باشیم. اما انتخاب آسانی نیست شهامت میخواهد، بیپروایی میخواهد و بیش از هر چیز صبر میخواهد. صبر برای آنکه منافع بلندمدت را به منافع کوتاه مدت ترجیح دهیم. همیشه گروه کوچکی هستند که تصمیم میگیرند برخلاف جریان حرکت کنند. نه برای آنکه متفاوت باشند. بلکه چون آیندهای را میبینند که هنوز برای دیگران آشکار نشده این نشست، فرصتی است برای قدردانی از همه کسانی که چنین انتخابی کردند.
طوافزاده ادامه داد: امروز میخواهم از پنج چیزی بگویم که بانی جنگل به ما آموخت که فقط درباره جنگل نیست. درباره شیوه ساختن آینده است و نخستین آموخته، ساده اما عمیق است. آینده، اتفاقی نیست. آینده را انسانهایی میسازند که جرات میکنند امروز، مسئولیت فردا را بپذیرند. و شاید کنش جمعی، دقیقا از همینجا آغاز میشود. چند قدم آرام روی صحنه موقع صحبت درباره تغییر معمولا تصور میکنیم بزرگترین مانع، بیرون از ماست.
وی افزود: در آغاز این مسیر، خیلیها با مهربانی به ما میگفتند این کار شدنی نیست. یک تشکل مردمنهاد از عهده چنین مسئولیتی برنمیآید. این مدل، در ایران جواب نمیدهد. امروز هیچکدام از این جملهها را سرزنش نمیکنم. اگر من هم فقط گذشته را دیده بودم، شاید همین حرفها را میزدم.
طوافزاده: در این مسیر، همراهان ارزشمند بسیاری کنار ما ایستادند. برخی از شرکتهای بزرگ، در استانهای زاگرسنشین، مسئولیت حفاظت از جنگلهای همان منطقه را پذیرفتند و این، تجربهای امیدبخش بود. اما در استان خودمان هنوز فرصتهای بزرگی برای همراهی باقی مانده است. ظرفیتی که اگر فعال شود میتواند الگوی تازهای از همکاری میان بخش خصوصی، جامعه مدنی و نهادهای دولتی بسازد
مدیرعامل موسسه سبزکاران اضافه کرد: خیلی زود فهمیدیم که پیش از هر اقدامی، باید بفهمیم اصلا از چه چیزی میخواهیم حفاظت کنیم؟ اگر پاسخ فقط «درخت» بود کار ما بسیار سادهتر میشد. میتوانستیم تعداد نهالها را بشماریم. سطح جنگل را اندازه بگیریم و در پایان، گزارشی از آنچه انجام دادهایم ارائه کنیم. اما جنگل، با شمارش درختان فهمیده نمیشود. بانی جنگل، پیش از آنکه روش حفاظت از جنگل را به ما بیاموزد. نگاه کردن به جنگل را به ما آموخت.
طوافزاده ابراز کرد: در این مسیر، همراهان ارزشمند بسیاری کنار ما ایستادند. برخی از شرکتهای بزرگ، در استانهای زاگرسنشین، مسئولیت حفاظت از جنگلهای همان منطقه را پذیرفتند و این، تجربهای امیدبخش بود. اما در استان خودمان هنوز فرصتهای بزرگی برای همراهی باقی مانده است. ظرفیتی که اگر فعال شود میتواند الگوی تازهای از همکاری میان بخش خصوصی، جامعه مدنی و نهادهای دولتی بسازد.
من باور دارم روزی خواهد رسید که حمایت از طبیعت، دیگر یک انتخاب ویژه نیست. همانگونه که امروز، سرمایهگذاری در آموزش یا سلامت، یک ضرورت تلقی میشود. در این پنج سال روزهایی خسته شدم. با خودم گفتم شاید حق با کسانی بود که میگفتند این ممکن نیست. اما هر بار که دوباره به جنگل برگشتم پاسخم را همانجا پیدا کردم جنگل، هیچوقت برای رشد عجله نمیکند. درخت، هر روز فقط اندکی رشد میکند اما همان اندک اگر پیوسته باشد روزی به جنگلی بزرگ تبدیل میشود. این چهارمین چیزی بود که بانی جنگل به ما آموخت سرمایه واقعی هر کنش جمعی، اعتماد است. آینده، جایی نیست که روزی به آن برسیم آینده، چیزی است که از همین امروز، آرام با هم میسازیم.
فاز نخست «بانی جنگل» با مشارکت بیش از ۲۰ هزار نفر به پایان رسید
«گوهر یوسفزاده»، عضو هیات مدیرها و داوطلب موسسه سبزکاران نیز این برنامه گفت: در ادامه پروژه بزرگ درختانی برای آینده، بانی جنگل توانست بعد از ۵ سال تلاش مستمر و کار تیمی با مشارکت بیش از ۲۰ هزار نفر از سراسر کشور فاز نخست پروژه را با همراهی جامعه محلی به پایان برساند. از تغییرات مهم و پایدار سپردن اکثر مسئولیتهای اجرایی عرصه به جامعه محلی صاحبان و حافظان واقعی جنگل، خالی گذاشتن بخشهایی از عرصه برای رشد نهالهای خودرو، کاشت مخلوط و تاکید بر کاشت نهالهای بالای یک و نیم متر در مناطق بدون درخت برای ماندگاری در برابر گیاه مهاجم سرخس عقابی از تصمیمهای مدیریتی بانی بود.
یوسفزاده: در ادامه پروژه بزرگ درختانی برای آینده، بانی جنگل توانست بعد از ۵ سال تلاش مستمر و کار تیمی با مشارکت بیش از ۲۰ هزار نفر از سراسر کشور فاز نخست پروژه را با همراهی جامعه محلی به پایان برساند
یوسفزاده افزود: با وجود چالشهای بزرگ مانند شیوع کرونا، فیلترینگ و جنگ و افزایش سرسامآور قیمتها، تلاش ما متوقف نشد. حال مشارکتهای حقوقی و حقیقی در سرپرستی نهال، پس از دو آتشسوزی سخت به نتیجه رسیدیم که کشیکهای مستمر و شبانهروزی عرصه حساس و شکننده جنگل لیشک را ادامه دهیم که نتیجه آن مصون ماندن عرصه به مدت سه سال پیاپی بوده است. این برنامه دشوار با همراهی جامعه محلی و داوطلبان سبزکاران به مدت دو ماه فقط در ۱۴۰۵ انجام شد.
بانی جنگل؛ پنج سال تجربه برای ساختن الگویی پایدار در احیای جنگل
«فاطمه ارمک»، مدیر پایش و ارزشیابی موسسه سبزکاران و پروژه «بانی جنگل»، نیز در این نشست با مرور پنج سال نخست این طرح تاکید کرد: مهمترین دستاورد پروژه نه آمار و تعداد نهالهای کاشتهشده، بلکه تجربهها و درسآموختههای مسیر بوده است. او گفت: این پروژه در مواجهه با چالشهایی مانند ناپایداریهای اقتصادی، اجتماعی، کمبود منابع مالی، تحریمها، بحرانها و جنگ آموخت که احیای جنگل تنها با کاشت نهال محقق نمیشود و حفاظت، پایش مستمر، مشارکت جامعه محلی و ایجاد اعتماد، شرط اصلی پایداری است.
فاطمه ارمک: این پروژه در مواجهه با چالشهایی مانند ناپایداریهای اقتصادی، اجتماعی، کمبود منابع مالی، تحریمها، بحرانها و جنگ آموخت که احیای جنگل تنها با کاشت نهال محقق نمیشود و حفاظت، پایش مستمر، مشارکت جامعه محلی و ایجاد اعتماد، شرط اصلی پایداری است
به گفته ارمک، تجربه پنج سال نخست باعث اصلاح راهبردهای پروژه شده و در دوره دوم، تمرکز بر زندهمانی نهالها، بهبود معیشت خانوارهای محلی، توسعه فرصتهای شغلی و تدوین الگوی عملیاتی احیای مشارکتی خواهد بود. وی همچنین شفافیت، پذیرش نقد، گفتوگو و یادگیری از شکستها را از اصول اساسی بانی جنگل دانست و از همه حامیان و مردم خواست با مشارکت و همفکری، در ساختن آیندهای پایدار برای جنگلهای هیرکانی سهیم باشند.
احیای جنگل فقط کاشت درخت نیست، احیای یک جامعه زنده است
«نسرین امینیان»، یکی دیگر از اعضای هیات مدیره موسسه سبزکاران نیز در حاشیه این نشست در مورد برگزاری این برنامه، اهداف و چشماندازهای آن بیان کرد: این نشست مربوط به پروژه بانی جنگل است که به مدت پنج سال توسط موسسه سبزکاران بالان در راستای احیا تکهای از جنگلهای هیرکانی آسیب دیده واقع در لیشک سیاهکل آغاز شد.
امینیان: بیشتر از ۴۰ جلسه برگزار شد تا نهایتا احیا این منطقه جنگلی به موسسه سبزکاران بالان سپرده شود. ما بعد از شروع کار متوجه شدیم تمام خشتهایی که چیده بودیم اشتباه بود و احیا یک جنگل چیزی پیچیدهتر است. ما متوجه شدیم جامعه فقط آن جنگل نیست و مجموعه و زنجیرهای از درختان را تشکیل میدهد
وی ادامه داد: این موسسه برای در دست گرفتن چنین پروژهای به مدت حدود سه سال رایزنیهای گستردهای را با اداره کل منابعطبیعی گیلان انجام داد؛ زیرا مجموعه منابعطبیعی نمیتوانست بدون احراز برخی مسائل، اعتماد لازم را برای سپردن این کار داشته باشد. بیشتر از ۴۰ جلسه برگزار شد تا نهایتا احیا این منطقه جنگلی به موسسه سبزکاران بالان سپرده شود. ما بعد از شروع کار متوجه شدیم تمام خشتهایی که چیده بودیم اشتباه بود و احیا یک جنگل چیزی پیچیدهتر است. ما متوجه شدیم جامعه فقط آن جنگل نیست و مجموعه و زنجیرهای از درختان را تشکیل میدهد.
لازم به ذکر است؛ در پایان این نشست و از سوی استاندار گیلان، بهزاد مدیرکل دفتر آموزش، ترویج و مشارکتهای مردمی سازمان منابعطبیعی و آبخیزداری کشور و مرزبانی مدیرکل منابعطبیعی گیلان از نسیم طوافزاده مدیر موسسه سبزکاران بالان با اهدای لوح، تقدیر به عمل آمد. در بخشی دیگر نیز موسسه سبزکاران با اهدای لوح تقدیر و جوایزی از اعضای داوطلب این مجموعه و جنگلبانان همکار با پروژه بانی جنگل قدردانی کرد.