افزایش بیسابقه قیمت کود و سموم در بازار آزاد گیلان و کاهش عرضه این نهاده از سوی تعاونیها، کشاورزان استان را در وضعیت دشواراقتصادی قرار داده است. این بحران آنها را به مصرف بیرویه کود و سم برای جبران هزینههای کارگری و ماندگاری محصول وادار کرده که در نهایت تهدیدی جدی برای سلامت مردم و محیط زیست استان خواهد بود.
«استفاده از کودهای شیمیایی شامل پتاسیم، اوره و سموم کشاورزی در مزارع به بخشی جداییناپذیر از تجربیات کشاورزان تبدیل شده است. با اینحال، افزایش ۵ تا ۶ برابری قیمت این نهادهها در سال جاری نسبت به نرخهای تعاونی سالهای گذشته، فشاری مضاعف بر تولیدکنندگان وارد کرده است.
***
در بررسی که توسط گروه اقتصاد کشاورزی و مصرف کننده دانشگاه ایلینوی و گروه اقتصاد کشاورزی، محیط زیست و توسعه دانشگاه ایالتی اوهایو در ۵ مه ۲۰۲۶ درباره افزایش هزینههای کود شیمیایی ناشی از درگیری ایران و ایالات متحده انجام شد، از افزایش قیمت انواع کود کشاورزی در ایام جنگ زمستان سال گذشته و بهار سال جاری حاکی است.
بر این اساس قیمت کود بیش از ۲۰ دلار در هکتار نسبت به ۶ ماهه قبل از جنگ افزایش یافته است. همچنین قیمت کود نیتروژنی همزمان با آغاز جنگ افزایش زیادی را نشان میدهد. این نوسانات جهانی، قیمت کود را به دلیل وابستگی کشور به واردات مستقیم، بر قیمت کود در گیلان اثر گذار بود. از سوی دیگر بسته شدن تنگه هرمز، افزایش قیمت ارزو دشواری تامین این نهاده از سوی چین و هند سبب افزایش ۲۰۰ درصدی قیمت کود در داخل کشور شد.
قیمت کود بیش از ۲۰ دلار در هکتار نسبت به ۶ ماهه قبل از جنگ افزایش یافته است. همچنین قیمت کود نیتروژنی همزمان با آغاز جنگ افزایش زیادی را نشان میدهد. این نوسانات جهانی، قیمت کود را به دلیل وابستگی کشور به واردات مستقیم، بر قیمت کود در گیلان اثر گذار بود
اما این چالش تنها به کودختم نمی شود بلکه کشاورزان درصدد هستند برای کاهش هزینههای جاری به سمت روشهای پرهزینهتر اما پرخطرتر استفاده از سموم بروند. مصرف بیرویه سمومِ دفع آفات (نظیر سموم ضد کرم ساقهخوار برنج و بلاست) در دو سال اخیر، نگرانیهای جدی ایجاد کرده است.
درحالی که کشاورزان برای کاهش هزینههای گزاف کارگری (که در سال ۱۴۰۵ به حدود ۲ میلیون تومان برای هر کارگر در روز رسیده است) به استفاده گسترده از این سموم روی آوردهاند، این رویه پیامدهای نگرانکننده محیط زیستی به همراه داشته است که با نوعِ سموم مصرفی در شالیزارها پیوند مستقیم دارد.
این گزارش ضمن بررسی تاثیر افزایش قیمتها، نقش واسطههای غیرمجاز در بازار سموم و تحلیل تغییرات قیمتی (از ۹۰۰ هزار تومان به ۲ میلیون تومان برای هر کیسه ۵۰ کیلویی کود در یک سال اخیر) به بررسی روشهای جایگزین برای صیانت از سلامت کشاورزان و جامعه نیز میپردازد.
مصرف سالانه 6632تن سم در مزارع گیلان
کشاورزان گیلانی برای کاهش هزینههای کارگری و افزایش محصول به مصرف گسترده کود و سم روی آورده اند. اگرچه این روند در تسهیل پروسه کاشت و داشت و نیز کاهش هزینهها موثر بوده اما با آلودهگی آب و خاک موجب به خطر افتادن سلامت جانوران و گیاهان آبزی در مزارع، رودخانه ها و تالابها و حتی دریا شده است. مانند سم بوتاکلرکه برای سلامت آبزیان بسیار خطرناک است و سازمان حفظ نباتات تصمیم به حذف آن گرفت. اما هنوز در مزارع مورد استفاده قرار میگیرد.
وقتی قیمت کود سفید در بازار آزاد به ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان میرسد، در حالیکه قیمت تعاونی آن بسیار کمتر است، کشاورز تنها در صورتی که بتواند به سهمیه تعاونی دسترسی پیدا کند، نفسی تازه میکند؛ اما حقیقت این است که سهمیه تعاونی بسیار اندک بوده و در زمانی که کشاورز به آن نیاز دارد در دسترس نیست و بخش اعظم هزینهها از جیب کشاورز و در بازار آزاد تامین میشود
براساس تحقیقات صورت گرفته سالانه 6632تن سم در مزارع گیلان مصرف میشود که معادل 93.3 کیلوگرم درهر هکتار و 4.3 کیلوگرم برای هر نفر است و بیش از دو برابر سرانه جهانی است. هر ساله با گسترش آفات به دلیل تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی که در گیلان نیز در چند سال اخیر کاملا مشهود است و نیز مقاوم شدن آفات در برابر سموم سبب معرفی و عرضه سموم جدیدتر و قویتر، به کشاورزان شده است. مسالهای که منجر به بروز نگرانی های عمیقی در میان کشاورزان استان شده است.
تراژدی هزینهها در شالیزارهای گیلان
بررسیهای میدانی و گفتوگو با کشاورزان نشان میدهد که افزایش چند برابری قیمت نهادههای کشاورزی را از یک «ابزار تولید» به یک «چالش مالی» تبدیل کرده است. بطوریکه کشاورز برای ۱۵۰۰ متر زمین، ناچار به تهیه ترکیبی از کودهای مختلف (سفید، سیاه و پتاس) است.
وقتی قیمت کود سفید در بازار آزاد به ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان میرسد، درحالی که قیمت تعاونی آن بسیار کمتر است، کشاورز تنها در صورتی که بتواند به سهمیه تعاونی دسترسی پیدا کند، نفسی تازه میکند؛ اما حقیقت این است که سهمیه تعاونی بسیار اندک بوده و در زمانی که کشاورز به آن نیاز دارد در دسترس نیست و بخش اعظم هزینهها از جیب کشاورز و در بازار آزاد تامین میشود.
مهمترین مساله، استقبال کشاورزان از سمومی مانند «کانسیل اکتیو» است. اگرچه از نظر قیمت (بستهای ۲.۵ تا ۳ میلیون تومان) گران به نظر میرسند، اما به عقیده کشاورز، «به صرفه» هستند.
«رسول گرفمی» شالیکار اهل خمام در گفتوگو با مرور؛ دلیل انتخاب این سم را اینگونه توضیح میدهد؛ «خرید سم کانسیل، حداقل ۲۰ میلیون تومان در هزینههای کارگری صرفهجویی میکند. وقتی گرفتن کارگر برای وجین دستی صرفه اقتصادی ندارد، مجبوریم از سم استفاده کنیم تا علفهای هرز از بین برود. اگر کمتر بزنیم محصول کمتر میدهد. کشاورزان دیگر نیز میگویند اگر کود و سم گرانتر هم بشود ما میخریم زیرا ما باید کشاورزی کنیم.
«حسن زاده» کشاورز دیگری از پیربازار رشت میگوید: «اگر کود کمتر مصرف کنیم، محصول کمتر میدهد و برنج خوبی برداشت نمیکنیم.» این جمله مساله مهمی است که ناشی از فشار اقتصادی است.
اختصاص 93 هزار تن کود شیمیایی در قالب تعاونی به گیلان
«صالح محمدی» رییس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در پاسخ به سوالات خبرنگار مرور در تایید شکاف بین تقاضا و عرضه کود شیمیایی در گیلان میگوید: با وجود اینکه اقتصاد استان بر پایه فعالیتهای کشاورزی استوار است. این در حالیست که با وجود نیاز کشاورزان به 200 هزار تن در سال گذشته، تنها 93 هزار تن کود شیمیایی در قالب تعاونی به استان اختصاص یافت که از این میزان 75هزار تن آن توزیع شد و مابقی از طریق بخش خصوصی و بازارآزاد تامین میشود.
صالح محمدی: با وجود نیاز کشاورزان به 200 هزار تن در سال گذشته، تنها 93 هزار تن کود شیمیایی در قالب تعاونی به استان اختصاص یافت که از این میزان 75هزار تن آن توزیع شد و مابقی از طریق بخش خصوصی و بازار آزاد تامین میشود
وی تصریح کرد: با این تفاصیل سهمیه کود یارانهای اختصاص یافته به استان، تنها کسری از این نیاز را پوشش میدهد. این درحالی است که قیمتهای سرسام آور بهار 1405 از توان خرید کشاورز نیز فراتر رفته است.
صالح محمدی در خصوص کودهای یارانهای میگوید؛ به طور متوسط هر کشاورز سالانه حدود 166 کیلوگرم در هکتار کود مصرف میکند که بعنوان مثال برای اراضی شالیزاری (بالاترین سطح زیرکشت کشاورزی استان) مطابق توصیههای فنی موسسههای تخصصی به 450 کیلوگرم انواع کود در هکتار نیاز است.
از میزان 75 هزار تن کود یارانه ای توزیعی، بیش از 30 هزار تن توسط بخش تعاونی و مابقی (حدود 45 هزار تن) توسط بخش خصوصی به عنوان کارگزاران رسمی شبکه توزیع، بین کشاورزان استان توزیع شده است.
رییس سازمان جهاد کشاورزی نیز ضمن هشدار نسبت به روند کود مصرفی، بر لزوم احتیاط کشاورزان تاکید کرد: «ارتباط کشاورزان با کودهای شیمیایی میتواند ریسک ابتلا به برخی سرطانها را افزایش دهد.» البته کشاورزان معمولا در فضاهای بسته و به صورت طولانیمدت با کود شیمیایی تماس مستقیم ندارند.»
فشار هزینهها و دشواری دسترسی به نهادههای مناسب، کشاورزی گیلان را در چرخه معیوب قرار داده است و تا زمانی که هزینههای نیروی کار و دسترسی عادلانه به نهادههای سالم و باکیفیت، تضمین نشود، کشاورزان ناچار خواهند بود برای بقا در این عرصه، به سموم پرخطری چون «کانسیل» روی بیاورند که برای اکوسیستم شکننده ای چون گیلان چالش برانگیز است
این سخن، درحالی بیان میشود که کشاورزان عملا مجبور به استفاده گسترده از این سموم در فضای باز مزارع خود هستند و توصیههایی چون استفاده از «ماسک و دستکش نیز در مقابل اجبار استفاده از این کودها خیلی اثر گذار نیست.
استفاده از سموم پرخطر در اکوسیستم شکننده گیلان
به گفته کارشناسان؛ نظارت دقیق و مشخصی بر میزان مصرف کود و سموم کشاورزی توسط کشاورزان و پیامدهای محیطزیستی آن دیده نمیشود. از طرفی مدیریت سازمان جهاد کشاورزی در اظهارات خود درباره سمومی که درگذشته در مزارع کشاورزی استفاده میشد و نیز سمومی که هم اکنون استفاده میشود توضیح روشنی نداشتهاند.
از طرفی با وجود سیاستهای سازمان حفظ نباتات مبنی بر کاهش مصرف کود و سموم کشاورزی، واقعیت میدانی و مستندات گویای چیز دیگری است. سازمان محیط زیست نیز درحالی بر حفظ سلامت اکوسیتسمها تاکید دارد که تاکنون نظارت موثری و یکپارچه ای برورود سموم کشاورزی به آبراههها که از عومل مهم آسیب به منابع آبی استان است و روند تخریب آن را سریعتر کرده نداشته است.
با وجود اینکه جهاد کشاورزی در این زمینه نقش موثری ایفا نکرده اما مسولیت از سایر سازمانهای مرتبط ساقط نمیشود. فشار هزینهها و دشواری دسترسی به نهادههای مناسب، کشاورزی گیلان را در چرخه معیوب قرار داده است و تا زمانی که هزینههای نیروی کار و دسترسی عادلانه به نهادههای سالم و باکیفیت، تضمین نشود، کشاورزان ناچار خواهند بود برای بقا در این عرصه، به سموم پرخطری چون «کانسیل» روی بیاورند که برای اکوسیستم شکنندهای چون گیلان چالش برانگیز است.
این پرسش نیز مطرح است چرا الگوی کشت بدون کود و سم که کشاورزان را به کاهش مصرف آن تشویق میکند تاکنون بطور جدی در استان اجرایی نشده است. همچنین با وجود اینکه کشاورزی از پایههای اصلی اقتصاد گیلان است چرا برنامههای حمایتی از کشاورزان همچنان محدود است.
این رخداد میتواند توان و رغبت کشاورزان در کاشت برنج را کاهش دهد و نیز پیامدهای جدی سلامتی و بهداشتی را بدنبال داشته باشد.
عکاس: گوهر یوسفزاده