برخی از کالاهای اساسی سبد خانوار نظیر ماکارونی که پس از افزایش شدید قیمت برنج و رسیدن قیمت هرکیلوگرم از برخی ارقام باکیفیت آن به نیم میلیون تومان، رسما جایگزین برنج شده بود؛ رسما از اسفند 1404 در قفسههای فروشگاههای بزرگ ارائه کننده کالابرگ گیلان دیده نشده است. این کمبود در ابتدای 1405 هم ادامه پیدا کرد.
شنیدهها حاکیست هر بسته ماکارونی 700 گرمی که تا پیش از این در محدوده قیمت 50 هزار تومان بود، قرار است امسال با قیمتهای جدید حدود 100 هزار تومانی عرضه شود. از آن طرف، بسیاری از مصرفکنندگان قادر به خرید گوشت قرمز یک و نیم میلیون تومانی و مرغ 700 هزار تومانی نیستند. برخی از کارشناسان، اجرای طرح کالابرگ الکترونیک را دلیل این آشفتگی قیمتی میدانند. اما اگر روندها را به خوبی دنبال کنیم متوجه خواهیم شد که جرقه این وضعیت از تابستان 1404 زده شد.
مطابق با دادهها، تورم نقطه به نقطه دو قلم از اساسیترین خریدها یعنی گوشت قرمز و ماکیان در بهمن 1404 به بیش از 120 درصد رسید. دادههای مرکز آمار آیران نشان میدهد؛ نرخ تورم نقطه به نقطه فصلی گوشت قرمز و ماکیان از پاییز سال گذشته تا بهار 1404، کاهش داشت. اما با فرا رسیدن تابستان 1404، به تدریج افزایش دو برابری پیدا کرد و در سه ماهه پاییز 1404، این نرخ تورم 48.43 درصد ثبت شد.
مرکز آمار ایران گزارش داده؛ سهم خوراکیها و آشامیدنیها از تورم ماهانه در اسفند 1404 بالاترین میزان را در بین سایر گروههای اصلی داشته است. از کل تورم ماهانه 5.6 درصدی، 3.44 درصد آن سهم خوراکیها و آشامیدنیها بوده است؛ یعنی بیش از نصف تورم ماهانه کل کشور. در اسفند ۱۴۰۴ شاخص بهای گروههای خوراکیها و آشامیدنیها نسبت به ماه قبل معادل ۴.۵ درصد افزایش پیدا کرد.
نرخ تورم نقطه به نقطه فصلی گوشت قرمز و ماکیان از پاییز سال گذشته تا بهار 1404، کاهش داشت. اما با فرا رسیدن تابستان 1404، به تدریج افزایش دو برابری پیدا کرد و در سه ماهه پاییز 1404، این نرخ تورم 48.43 درصد ثبت شد
بررسی وضعیت بازار و گزارشهای دی، بهمن و اسفند ماه 1404، حاکی از ادامه روند افزایش قیمت گوشت قرمز و ماکیان خبر میدهد. دولت در پی هزینههای جدیدی که سربار شده برای تامین اعتبار ادامه طرح کالابرگ برای فروردین 1405 زیر فشار است. اما فارغ از اجرای طرح کالابرگ، واقعا چه آیتمهای دیگری بهعنوان بازیگران اصلی باعث این افزایش قیمتها شد؟ بهنظر میرسد در مرحله نخست و بیشتر از هر چیزی باید روی نرخ تورم تولیدکننده تمرکز کنیم.
تورم تولیدکننده در مدار صعود
گزارش مرکز آمار ایران به ما میگوید؛ نرخ تورم تولیدکننده در حوزه گوشت مرغ صنعتی پاییز و زمستان 1403 روند کاهشی داشت که با ورود به بهار و سپس تابستان 1404 روند آن به کل تغییر کرد. نرخ تورم تولیدکننده گوشت صنعتی در پاییز سال گذشته 5.82 درصد بود که در تابستان 1404 به رقم 44.37 درصد رسید. نرخ تورم تولیدکننده گوشت قرمز هم در زمستان 1403 عدد منفی 3.1 اعلام شد، بااینحال همه چیز در بهار و تابستان 1404 به هم ریخت تا این نرخ به عدد عجیب 28.4 برسد.
ماکارونی هم لوکس شد!
در انتهای آذر 1404 بستههای 400 گرمی ماکارونی در فروشگاههای گیلان از 19 هزار تومان به یکباره با 5 هزار تومان افزایش 24 هزار تومان و بستههای 700 گرمی هم با 6 هزار تومان افزایش از 27 هزار تومان به 33 هزار تومان رسیدند. نوسان قیمت آرد بر روی این کالا که گویا قرار است افزایش 50 درصدی و تورمی 2 برابری را تجربه کند اثر مستقیم دارد.
پس از بازخوانی آمار و ارقام و گزارشات مرکز آمار ایران که با عدد و رقم به ما ثابت میکند قیمت اقلام پرمصرف چگونه افزایشی سرسامآور پیدا کردهاند حال نوبت آن است که به بررسی علتهای این امر بپردازیم.
تصمیمات بحثبرانگیز مجلس و تاثیر آن بر قیمت آرد
پیش از هر چیز باید گفت مجلس اواخر سال گذشته در خلال تصویب جداول منابع هدفمندی یارانهها، یارانه نان و سوخت را حذف کرده و به دولت برای آزاد شدن قیمت آرد مجوز داده است. برخی از نمایندگان کمیسیون اقتصادی اما این امر را رد کردهاند. منابع پیشبینی شده دولت برای خرید گندم در سال 1405 از رقم 250 همت سال گذشته به 290 همت در سال 1405 رسیده است. با این وصف بسیاری از کارشناسان اقتصادی معتقدند این منابع اختصاص داده نخواهند شد زیرا در پی دو جنگی که رخ داده به خصوص جنگ دوم، خسارات زیادی به بخشهای نظامی وارد شده و به احتمال زیاد تامین بودجه این حوزهها در اولویت قرار خواهد گرفت.
اقتصاد ایران در حال نقرهداغ شدن است
اواسط خرداد 1404 جنگ 12 روزه ایران و اسرائیل به وقوع پیوست و تا ابتدای تیر هم طول کشید. این اتفاق وقتی در کنار دو اتفاق بسیار مهم دیگر قرار گرفت به خودی خود انتظارات تورمی را در سطح بازار و زنجیره تامین افزایش داد. بحث ناترازی انرژی یکی از همین عوامل است که حداقل در پنج سال اخیر مداوم در مورد آن شنیدیم. هر چند که استارت آن از یک دهه و نیم زده شده بود.
بدون انرژی هیچ فعالیت صنعتی و تولیدی قادر به ادامه حیات نخواهد بود و هرگونه خللی در آن اقتصاد آن کشور را نقره داغ میکند. قطعیهای مداوم برق و گاز، نبود گازوئیل، افزایش قیمت بنزین و هزینههای نجومی تامین ژنراتورها در کنار بالارفتن صعودی قیمت انرژی کمر تولید و صنعت ایران را شکست و توازن هزینه و فایده را به هم ریخت.
افزایش قیمت گوشت قرمز و ماکیان و دیگر اقلام تنها به دلیل طرح کالابرگ رخ نداده است. با توجه به اوضاع بودجه 1405 و هزینههایی که برای بازسازی زیرساختها قرار است از جیب مردم و خزانه ورشکسته پرداخت شود، دولت زیر فشار شوکهای جنگی برای مواجهه با بحران غذایی 1405 آمادگی لازم را ندارد
فعال شدن مکانیزم ماشه و بحرانیتر شدن ارتباط خارجی با کشورهای اروپایی که شهریور 1404 عملیاتی شد، متغیر دیگری بود که در عرصه بینالمللی و با اجماعی جهانی به وقوع پیوست، تا در کنار بحران ناترازی، آیتم چند وجهی و جبههای مقتدر و جدی دیگری برای ضربه زدن به اقتصاد ایران تشکیل شود.
در این میان تحولات ارزی هم بیکار ننشست و صعود قیمت دلار از 80 هزار تومان در فرودین امسال به بالای 160 هزار تومان در اسفند 1404 شوکهای شدیدی را به خصوص در واردات نهادههای دامی وارد کرد تا جاییکه تولیدکننده ایرانی به علت چند برابر شدن قیمت جهانی آن، به زحمت توانست نهاده باکیفیت را تهیه کند و پارهای از مواقع هم به سراغ مصرف نهادههای بیکیفیت رفت. آشوب و برخوردهای قهری در روابط ایران و کشورهای همسایه خلیج فارس و از طرفی افزایش ریسک تجارت بینالمللی از آبراه هرمز که در سال 1405 با شدت ادامه پیدا کرده، وضعیت صادرات و واردات این اقلام را در خطر جدی قرار داده است.
دولت برای بحران غذایی 1405 آماده نیست
برخی از صاحبنظران حوزه اقتصادی معتقدند؛ در کنار این عواملی که برشمردیم، تاثیر خشکسالی و کاهش بارندگیها در بهار و تابستان 1404 و تاثیری که در کاهش پوشش گیاهی مراتع داشته هزینههای تولید دامداری سنتی را افزایش داد. گیلان از جمله استانهایی است که در کنار واحدهای معدود دامداری صنعتی، در دامداری سنتی فعالیت دارد و کمبود واردات و تغییرات قیمتی نجومی نهادهها که اکثرا از روسیه و اوکراین تامین میشد بر روی میزان تولید گوشت قرمز استان اثر سو برجای گذاشت.
با عللی که برشمرده شد، میتوان نتیجه گرفت که افزایش قیمت گوشت قرمز و ماکیان و دیگر اقلام اساسی نظیر ماکارونی تنها به دلیل اجرای طرح کالابرگ رخ نداده است. البته این طرح یکی از علل آن محسوب میشود اما همه آن نیست. با توجه به اوضاع و احوال بودجه 1405 و هزینههایی که برای بازسازی زیرساختهای نظامی و غیرنظامی قرار است از جیب مردم و خزانه ورشکسته دولت پرداخت شود، صاحبنظران اقتصادی پیشبینی میکنند دولتی که تنها در سال 1404 بیشتر از 800 هزار میلیارد تومان کسری بودجه داشت زیر فشار شوکهای جنگی برای مواجهه با بحران غذایی 1405 آماده نیست.