بخش دوم-
پدیده «ال نینو»، هشداری برای پل های خشتی گیلان است. طغیان رودخانه ها، زنگ خطری برای پل‌هایی است که برخی از آنها قبل از صفویه بر رودخانه های پرآب گیلان ساخته شده اند و متاسفانه کاهش دبی آب رودخانه در سال های اخیر باعث پر شدن برخی از دهانه های پل از رسوبات شده است. عدم مرمت و گیاه زدایی، آفت دیگری است که در صورت بارش های شدید ممکن است به این بناهای تاریخی آسیب وارد کند.
در بخش نخست این گزارش، مسیر راه سنگفرش موسوم به «شاه عباسی» بارتعریف و پل های آجری این مسیر را در غرب و مرکز گیلان برشمردیم. در بخش دوم، پل های خشتی حوزه شرق و جنوب گیلان معرفی می شود.
امید است اداره میراث فرهنگی گیلان، خطر ال نینو را جدی گرفته و پیش از فاجعه، حداقل دهانه پل‌های خشتی را از انباشت رسوبات پاک کند.
***
پل‌های خشتی روستای نیاکو
در روستای نیاکو در شهرستان آستانه اشرفیه دو پل خشتی در مسیر راه قدیم شاه عباسی باقی مانده است. پل خشتی بزرگ نیاکو، پیش از انقلاب و در تاریخ 20 دی ماه 1355 در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شد و پل دوم که به «کوچیک پورد» معروف است در سال 1382 ثبت ملی شد.
اگرچه هر دو پل به فاصله کمی از هم قرار دارند، اما منوچهر ستوده نیز -که در دهه 1340 مامور ثبت بناهای میراثی در کرانه دریای کاسپین شد؛ تنها مشخصات پل خشتی بزرگ را گزارش داده و درباره پل بزرگ نیاکو می نویسد: « بر سر راه لاهیجان به رشت است… خشت پل بر سر راه سوم و نزدیک آبادى نیاکو بنا شده است. این پل به پهنای 580 سانتی متر و دو طرف جان پناهی از آجرهای به پهنای 37سانتی متر و سنگ فرش روی آن به پهنای 470 سانتی متر است.
پل خشتی نیاکو در آستانه اگرچه مرمت شده، ولی اکنون بخش هایی از جان‌پناه ضلع غربی پل در سمت جاده، به داخل رودخانه افتاده و به دلیل عدم دیوار چینی حریم رودخانه وعدم لایروبی رودخانه، دو دهنه ضلع شرقی پل کاملا مسدود شده است
درازای سراسر پل 50متر است. این پل شامل دو دهانه کوچکتر در طرفین آنهاست. پهنای دهانه های بزرگ هریک 230سانتی متر و بلندی آنها از وسط هلال شکسته طاق تا کف زمین، 140سانتی متر است.
آجرهایی که برای ساختن این دو دهانه به کار رفته است به ابعاد 17سانتی متر و قطر 4سانتی متر است. در طرفین این دو دهانه، دو طاق دیگر است که استحکام این دو دهانه را بیشتر می‌کند. بلندی کف پل تا سطح آب 6متر است. آجرهای دیگری به ابعاد 20سانتی متر و قطر 5سانتی متر نیز در ساختمان این پل به کار رفته است.»
پل بزرگ نیاکو مرمت شده، ولی اکنون بخش هایی از جان‌پناه ضلع غربی پل در سمت جاده، به داخل رودخانه افتاده و به دلیل عدم دیوار چینی حریم رودخانه وعدم لایروبی رودخانه، دو دهنه ضلع شرقی پل کاملا مسدود شده است.
بنابر پرونده ثبتی، این پل در دوره «صفویه» ساخته شده است. طول پل خشتی نیاکو (کوچک پورده)، 13 متر و عرض آن 40/3 متر است و دارای یک دهانه با قوس جناغی می‌باشد. جهت پل شرقی – غربی بوده و بستر ظاهری رودخانه حدود 17 متر است.
پل خشتی تجن گوکه در دهستان کیسم
در مورد وجه تسمیه روستای «تجن گوکه»، نوشته اند: «سرزمین رودخانه های پر انشعاب» و ذیل واژه تجن، نوشته شده؛ «سرزمینی دارای نهری که از رود اصلی جدا شده باشد.». «تجن» یکی از هفت ناحیه بزرگ گیلان «بیه پیش» است و به شهری اطلاق می‌شود که از رود جدا شده باشد.
این پل که احتمالا اوایل دوره صفوی ساخته شده در 20 دی ماه 1355 و به شماره 1432 توسط «وزارت فرهنگ و هنر» ثبت ملی شد. این پل خشتی بر رودخانه شیم رود قرار دارد. احداث کانال آب بر هم عرض رودخانه، مسیر رود را تغییر داده است. اگرچه پل خشتی را میتوان به خوبی دید اما کاهش حجم آب موجب شده دهانه‌های این پل پر از رسوبات رودخانه‌ای شود.
ستوده، می‌نویسد؛ دهکده «تجن» بیش از هزار سال پیش آبادان بوده و نام آن در «حدود العالم» آمده است. و مکان مذکور، زمان درازی شاه نشین کوچکی بوده است. ظهیرالدین مرعشی، در کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان که قرن 9 تاریخ امیران کیایی را نوشته است به نام دو تن از پادشاهان «تجن» و «گوکه» اشاره دارد. همچنین یکی از امیران کیای گوکه با یکی از شاهان کیایی لاهیجان جنگ داشته است.
«لوئی رابینو» در سفرنامه خود آورده است؛ «بعد از عبور از گیودره یا سیاه رود، از روی پل آجری نزدیک گوکه که در جوار دهکده تجن گوکه است، گذشتیم.»
بنا برپرونده ثبتی «این پل آجری شامل دو چشمه با طاق های جناقی است. در دو پایه طرفین این چشمه دو اطاق کوچک و در پایه میان دو چشمه نیز اطاق کوچک دیگری است. درازای پل 60متر و پهنای آن 425 سانتی متر است. پهنای دیوارهای آجری جان پناه 35سانتی متر و پهنای سنگ فرش وسط 330سانتی متر است. بلندی پل از وسط تیزی جناق طاق تا سطح آب 630سانتی متر و قطر پل از تیزی جناق طاق تا سطح پل، 120سانتی متر است.
در بازوی جنوبی یک اطاق و یک دهانه کوچک است. قطر طاق این دهانه از تیزی طاق تا سطح پل 65سانتی متر و پهنای این دهانه 2متر است. اطاق بازوی شمالی، مربع شکل و به ابعاد 135 سانتی متر که در دو طرف پل دو در ورودی به پهنای 63 و بلندی 145 سانتی متر دارد. در دنباله این بازو هلال جناقی طاقی نظیر بازوی جنوبی است که فعلا زیر خاک است.»
سال 1390 اداره میراث فرهنگی گیلان، با گیاه زدایی از حریم و بدنه این پل، بخشی از این پل تاریخی را مرمت کرد. اما دهانه های کوچک تماما از رسوبات پر شده و حریم پر شده از رسوبات، توسط اهالی تبدیل به اراضی کشاورزی شده است.
پل خشتی لاهیجان، روزگاری با 5دهانه خود پذیرای بارش های عظیم آبان ماه بود، امروز دهانه‌هایش با رسوبات رودخانه و رشد گیاهان مسدود شده و عملا تنها یک دهانه فراخ، آب رودخانه را هدایت می‌کند
پل خشتی لاهیجان به جامانده از دوره کیائیان
پل خشتی لاهیجان یکی از قدیمی‌ترین بناهای تاریخی به‌جامانده از قرن نهم هجری و در مرکز حکومت کیاییان بنا نهاده شد. این پل در سال 1355 توسط وزارت فرهنگ و هنر وقت به شماره 1433 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
اگرچه این پل خشتی اکنون در مسیر راه اصلی است، اما با احداث کمربندی شمال غربی لاهیجان، تنها عابران پیاده از روی این پل عبور می‌کنند. پلی که روزگاری با 5دهانه خود پذیرای بارش های عظیم آبان ماه بود، امروز دهانه‌هایش با رسوبات رودخانه و رشد گیاهان مسدود شده و عملا تنها یک دهانه فراخ ، آب رودخانه را هدایت می‌کند.
ظهیرالدین مرعشی در کتاب « تاریخ گیلان و دیلمستان » ضمن بیان وقایع سال 892 قمری اشاراتی به ساخت پل خشتی لاهیجان دارد که در سال 892ه.ق ساخته شده و چهار سال و هفت ماه و هشت توسط استاد «یعقوب رویانی» ساخته شده است.
بنابر پرونده ثبتی، این پل به طول ۵۰ متر ، عرض ۴/۵ متر و ارتفاع ۱۱ متر که 2 دهانه بزرگ آن با طاق های جناقی چنان بلند است که سیلاب های زیادی را تاب آورده است. در قسمت پایه میانی پل سیل برگردان وجود دارد.
پل حاجی یحیی در روستای نالکیاشر
راه شاه عباسی در مسیر خود از لاهیجان گذشته و در روستای نالکیاشر به لنگرود می‌رسد. در روستای مذکور، پل خشتی است که ساخت آن را به حاجی یحیی نسبت می‌دهند. اما برخی منابع می‌نویسند توسط میرزا منجم باشی، حاکم لنگرود، در دوره قاجار ساخته شده است.
تا پیش از ساخت پل آهنی که روستای سیاهکلده را به نالکیاشر متصل می‌کند، این پل آجری ارتباطی دو سوی رودخانه بود. پل حاجی یحیی دو دهانه کوچک در طرفین و یک دهانه بزرگ در میانه دارد. طرفین پل، شیب تندی داشته و سطح پیاده، پل با قلوه سنگ های صیقلی کفپوش شده است.
این پل در دهه 70 توسط اداره میراث فرهنگی مرمت و به شماره 1783 و در تاریخ 12/9/1375 در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شد.
بنابر پرونده ثبتی « پل از مصالح آجر و ساروج ساخته شده و دارای یک طاق بزرگ مرکزی و دو طاق کوچک در طرفین و موج برگردان‌هایی است که پایه‌های طاق اصلی بر روی آن ساخته شده است.
طول پل 25 متر و عرض پل با احتساب دست اندازها 80/3 ارتفاع پل تا سطح موج‌شکن 5/7 متر و عرض دهانه اصلی 40/10 متر- عرض دهانه‌های کوچک طرفین 10/2 و ارتفاع طاق‌های کوچک 30/3متر است طاق‌ها از نوع جناقی با شیب تند ساخته شده اند.»
خشت پورد لنگرود
در شهر لنگرود، دو پل خشتی بود که یکی از آنها در دهه 40 تخریب و به جای آن پل بتنی ساختند. پل بزرگ لنگرود، پیش از انقلاب و در 13خرداد سال 1351 در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شد.
قدمت این پل خشتی را به دوره ایلخانی نسبت می‌دهند که در ادوار بعدی مرمت شده است. این پل، 37متر طول و 50/4 متر عرض دارد و ارتفاع از سطح رودخانه 70/9متر است. ملاط آن از آهک و ساروج بوده و دهانه‌های فراخ پل امکان تردد کشتی ها را امکان پذیر می‌کرد.
«ریچارد هولمز» در دوران محمد شاه قاجار(1250خ) قدیمی‌ترین تصویر موجود از این پل را نقاشی کرده است. در این نقاشی، پل در پس زمینه و قایق‌های محلی با بار در کنار پل پهلو گرفته اند.
او در وصف پل خشتی لنگرود می‌نویسد: « سازه زیبایی است. قوس‌های نوک تیز و بلند آن تقریبا به یک وجبی لبه دیواره پل می‌رسد و به بنا سبک زیبایی می‌بخشد. فرسودگی خشت‌های پل حاکی از قدمت آن است، با این وجود خود پل به خوبی مرمت شده است.»
ستوده نیز در توصیف این پل نوشته است: « دو طرف پل به جاده دو طرفه که موازی جریان آب است، ختم می‌شود. برای اینکه انتهای دو شیب پل بر جاده اصلی سوار شود، این جاده دو طرفه را از طرفین سربالا ساخته اند. چنین طرحی در هیچ یک از پل‌های گیلان تاکنون دیده نشده است.»
درجوار پل خشتی روستای بلوردکان، پل آهنی ساخته شده که دو سوی جاده را بهم متصل می‌کند. درآن زمان نیز کاروانسرا و پل خشتی بلوردکان آسیب دیده بود ولی مقایسه تصاویری که ستوده منتشر کرده با آنچه امروز مشاهده می‌شود، تخریب و فرسودگی بیش از حد این دو بناست
پل خشتی روستای بلوردکان
پل خشتی و کاروانسرای روستای بلوردکان در مسیر راه قدیم املش به قزوین در دوره صفویه ساخته شده است. این پل در دهستان لات لیل، در تلاقی دو رودخانه «سیاهرود» و «زیل بره» ساخته شده است. پل و کاروانسرا در قالب یک مجموعه تاریخی به شماره 10786 ودر تاریخ 11/2/1382 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
منوچهر ستوده، از این پل و کاروانسرا بازدید و می‌نویسد:«آب سیاه رود از مغرب و آب زیل بره از شمال غرب بلوردکان می‌آیند و از زیر پل می‌گذرند. آب سیاهرود از پهلوی بدنه شمال غربی پل می‌گذرد. در این قسمت پل احتیاط کافی کرده‌اند و دیواری سنگی قطور و مستحکم در کنار بدنه پل ساخته‌اند. بطوری که درست در زیر پل، آب سیاهرود به آب زیل بره می‌ریزد.
طاق دهانه اصلی پل به علت سنگین بودن بار آن فروریخته است. درازای قسمت باقی مانده جنوب شرقی پل 40/29 متر، دهانه طاق فروریخته آن 725 سانتی متر و درازای باقی مانده شمال غربی آن 14 متر است. بدین ترتیب درازای سراسر پل،65/50 متر بوده است. دهانه بزرگ 20/12متر و دو دهانه کوچک دو طرف 360 سانتیمتر و پهنای گذرگاه پل 5 متر تمام است. در دو پایه اصلی، چهار سوراخ به دهانه 40سانتیمتر است که به فضاهای خالی بالای پل راه داشته است.
طاق دهانه اصلی و طاق‌های دو دهانه طرفین را ابتدا با آجر و گچ زده‌اند و بالای آنها را با سنگ و گل و آهک پر کرده‌اند. شاید فشار همین سنگها سبب شده است که طاق دهانه اصلی فرو بریزد. دو سیل برگردان دو طرف رودخانه است که سیلاب را به داخل دهانه اصلی هدایت می‌کند.»
اکنون در جوار این پل خشتی، پل آهنی ساخته شده که دو سوی جاده را بهم متصل می‌کند. در آن زمان نیز کاروانسرا و پل خشتی بلوردکان آسیب دیده بود، ولی مقایسه تصاویری که ستوده منتشر کرده با آنچه امروز مشاهده می‌شود، تخریب و فرسودگی بیش از حد این دو بناست.
پل‌های خشتی بر رودخانه پلورود
در روستای تمیجان درحوالی املش به رودسر، دو پل خشتی بر رودخانه پلو رود (پلرود فعلی) وجود دارد که بنا بر مستندات موجود توسط «سید محمد کیا» ساخته شده و در ادوار بعدی مرمت شده است. پل بزرگ روبروی مسجد جامع شهر تاریخی تمیجان قرار دارد و در هشتم آذرماه سال 1354خورشیدی و به شماره 1125 در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شد.
بنابر پرونده ثبتی؛ «طول پل 60متر و عرض آن 5متر می باشد و بلندی دهانه اول از سطح آب 620 سانتی متر و بلندی دهانه دوم که مقداری از کف آن از گل پر شده است، 450 سانتی متر و و دهانه سوم 380سانتی متر است.
بدنه و پایه های پل آجری و کف آن سنگفرش بوده و پل راه ارتباطی چند روستا بوده است. بدنه‌های شمالی و جنوبی پل دارای تزیینات آجری زیبایی است از فضای زیر پل یک اطاقک ساخته‌اند که به دو محفظه خالی دیگر راه دارد و به نوبه خود دارای اهمیت و زیبایی خاصی است. طاق این اطاقک با ظرافت و مهارت بی نظیری ساخته شده است.»
این پل، 3دهنه اصلی و 2دهنه کوچک دارد. در حال حاضر به دلیل کم شدن حجم آب رودخانه، تنها از یک دهنه بزرگ شاهد آب دهی هستیم. بخشی از دهنه بزرگ با رسوبات پر شده و بقیه نیز با رسوبات رودخانه کاملا مسدود شده اند. این پل آجری در زلزله 890 ق و سیلاب چند سال پیش دوام آورد.
پل سنگی سیاهرود
یکی از راه هایی که در دوره قاجار توسط روسیه ساخته شد، راه رشت به سمت قزوین است. این راه از روستای رشته رود عبور کرده و بر رودخانه سیاه رود، پلی با معماری متفاوت می‌بینیم. در بستر سیاهرود که دبی آن به شدت کاهش یافته است، بقایای یک پل آجری قدیمی هم دیده می‌شود و معلوم است که درست در محل پل قبلی، پل جدیدی ساخته‌اند.
«سیاهرود» در بخش منتهی به حوزه آبگیر «سد تاریک»، زمانی بسیار پرآب بود. پل موجود بسیار فراخ بوده و دو دهانه‌ی وسیع دارد. این بنای تاریخی به شماره 9399 در تاریخ 14 مرداد 1382 در فهرست آثار ملی ثبت شد. این پل 20متر طول و 7 و نیم متر عرض دارد.
در کتاب «باستان شناسی گیلان از آستارا تا هوسم» اینگونه معرفی شده است:« این پل در سمت راست جاده آسفالته رشت به رودبار و بر روی رودخانه سیاهرود، قرار دارد و درزمان پهلوی اول به هنگام ساخت جاده رشت به قزوین احداث شده است.
این پل دارای دو دهانه یکی با قوس دسته سبدی و دیگری با قوس جناغی از آجر و سنگ ساخته شده است. این پل در کنار جاده اصلی و 200 متری از این جاده قرار دارد و از آن به عنوان راه ارتباطی روستاها و پارک جنگلی مجاور استفاده می‌شود.» (ص:332)
اما در سفرنامه ناصرالدین شاه می‌خوانیم: « پل سیاهرود هم که مخارج بنای آن از خزانه دولت بتوسط حاجی ملارفیع شده است تمام شده اما آب سیاهرود در این وقت بسیار کم بود بطوری که طفل می‌توانست از آن عبور کند ولی گاهی چنان طغیان می‌کند که با اسب هم نمی‌توان عبور کرد در انتهای رودخانه مزبور که وصل به سفید رود می‌شود به نهار افتادیم.»
در بستر رودخانه سیاهرود که دبی آن به شدت کاهش یافته بقایای یک پل آجری قدیمی دیده می‌شود. در محل پل قبلی، پل جدیدی ساخته‌اند. این پل در کنار جاده اصلی رشت- قزوین قرار دارد و از آن به عنوان راه ارتباطی روستاها و پارک جنگلی مجاور استفاده می‌شود
پل خشتی لوشان بر رودخانه شاهرود
پل آجری شهر لوشان، بنابر پرونده ثبتی« 102 متر طول، 20/7 متر عرض و 15 متر ارتفاع دارد. آجرهای آن از نوع خطایی به ابعاد 20در 20 و 25در 25 و به قطر 4 یا 5 سانتی متر است و ملاط آن از گچ و گِل و سنگ لاشه نیز در آن بکار رفته است. برخی پژوهندگان تاریخ ساخت آن را 1230 ه. ق نوشته‌اند و برخی نیز آن را به قرن نهم هجری نسبت می‌دهند.»
لوئی رابینو، احداث پل لوشان را به خسروخان گرجی، حکمران گیلان در زمان فتحعلیشاه قاجار نسبت می‌دهد. ناصرالدین شاه در زمان یکی از سفرهایش به گیلان در نزدیک بستر رودخانه اتراق کرده است. عکسی که از آلبوم مجموعه عکسهای ناصرالدین شاه منتشر شده، سراپرده شاهی را نزدیک پل لوشان نشان می‌دهد.
در «کتاب گیلان» نیز آمده است: « پل دارای 4چشمه است که دو چشمه آن بزرگ و دو چشمه کوچک است. در پایه پل حدفاصل دو دهانه، اطاق بسیار بزرگی وجود دارد که توسط طاق‌های جناقی، شکل گرفته است.
اطاق مزبور به ایستایی پل کمک می‌کند و ضمنا برای اقامت و اتراق کاروانیان در زمان بارندگی و فصل سرما مورد استفاده بوده است.» پل لوشان در زلزله سال 1369 آسیب دیده بود و سه سال بعد مرمت شد.
پل روستای انبوه
پل دهکده انبوه، بر یکی از شعبات شاهرود ساخته شده است. این پل در مسیر راه کارونروی دیلمان به سمت قزوین بوده و از اهمیت زیادی برخوردار بود. ساخت این پل را به شاه عباس اول نسبت می‌دهند.
منابع:
1- ستوده، منوچهر، « از آستارا تا استارباد»، جلد اول، تهران: آگه، به کوشش انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم: زمستان 1374. / چاپ اول: تابستان 1349
2- ستوده، منوچهر، « از آستارا تا استارباد»، جلد دوم، تهران: آگه، به کوشش انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم: زمستان 1374. / چاپ اول: تابستان 1351.
3- اصلاح عربانی، ابراهیم «کتاب گیلان» جلد دوم، گروه پژوهشگران ایران، 1374.
4- جهانی، ولی، «باستان شناسی گیلان از آستارا تا هوسم»، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، 1395.
5- سرتیپ پور، جهانگیر « ریشه یابی واژه های گیلکی و وجه تسمیه شهرها و روستاهای گیلان»، رشت: گیلکان، چاپ اول: 1372.
6- سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ، با مقدمه عبدالله مستوفی، چاپ دوم: 1362، انتشارات مشعل با همکاری انتشارات غزل.
7- ه. ل. رابینو، ولایت دارالمرز گیلان، ترجمه جعفر خمامی زاده، رشت: انتشارات طاعتی، چاپ سوم: 1366.
8- هولمز، ویلیام ریچارد، «سفرنامه ساحل خزر»، رشت: فرهنگ ایلیا، 1390.
9- پرونده های ثبتی پل های آجری گیلان.