آسیب شناسی ناکارآمدی عملکرد سازمان سیما و منظر؛
فضای سبز رشت؛ ظرفیت بالا، مدیریت کمرمق
رشت را «شهر بارانهای نقرهای» مینامند؛ شهری با اقلیم مرطوب، خاک حاصلخیز و پوشش گیاهی طبیعی گسترده. اما وقتی به درون بافت شهری مینگریم، تناقضی آشکار هویداست: شهر سبز گیلان، خودش چندان سبز نیست.
بر اساس آخرین بررسی صورت گرفته، سرانه فضای سبز شهری در رشت حدود ۳ مترمربع برای هر نفر است؛ در حالیکه استاندارد کشوری نزدیک به ۱۲ مترمربع و استاندارد جهانی ۲۵ مترمربع محسوب میشود.
این ارقام نشان میدهد رشت ـ برخلاف تصور عمومی ـ در شمار شهرهای برخوردار از فضای سبز بالا قرار ندارد. شهرهایی چون گرگان ( حدود ۸ مترمربع) و حتی ساری (حدود ۳۰ مترمربع) در سالهای اخیر با توسعه پارکهای حاشیهای و بوستانهای جنگلی از رشت پیشی گرفتهاند.
چمنهایی که دیگر سبز نمیمانند
مشاهدات میدانی در پارکهای بزرگ رشت، از جمله بوستان ملت، پارک قدس و باغ محتشم، از مشکلات مزمنی حکایت دارد:
-فرسودگی تجهیزات و فرونشست مسیرهای پیادهروی بهویژه در بخشهای قدیمی پارک ملت.
-آبیاری غیراصولی و ناکافی در تابستان که باعث زردشدن چمنها و خشکشدن نهالها در برخی نقاط شده است.
-انباشت زباله و سرریز سطلها که در روزهای تعطیل بهوفور در مسیرهای پیادهروی دیده میشود.
-روشنایی ناکافی در بخشهایی از بوستان محتشم که عملا استفاده شبانه از آن را محدود کرده است.
-در محلات جنوبی شهر، فضاهای سبز خرد و پارکهای محلهای انگشتشمارند. بسیاری از زمینهای خالی که در طرحهای قدیمی شهرداری برای فضای سبز پیشبینی شده بود در یک دهه اخیر تغییر کاربری یافتهاند.
مقایسه با دیگر مراکز استانها
اگرچه وسعت رشت کمتر از شهرهایی چون تهران یا مشهد است اما حتی در مقیاس خود نیز از برنامهریزی منسجم در حوزه فضای سبز عقب مانده است. در اصفهان، سالهاست «کمربند سبز حفاظتی» پیرامون شهر ایجاد شده و مانع از گسترش بیرویه ساختوساز و افزایش آلودگی هوا شده است.
در شیراز، شهرداری با اجرای «پارکهای خطی» در امتداد مسیلها، توانسته سرانه فضای سبز را در مناطق پرتراکم بالا ببرد. رشت هنوز چنین طرحهای ساختاری ندارد.
علتها و چالشها
شهرداری رشت هر سال بخش بالایی از بودجه عمرانی خود را صرف فضای سبز اعلام میکند اما بازدهی و اثربخشی این هزینهها محل تردید است. دو عامل اصلی چشمگیرترند:
-کمبود زمین و تغییر کاربری باغها: افزایش قیمت زمین در بافت مرکزی سبب شده بسیاری از باغهای قدیمی به مجتمعهای مسکونی بدل شوند.
-ضعف نگهداری و نظارت: نبود سیستم آبیاری هوشمند و عدم استفاده از نیروی انسانی متخصص، باعث فرسایش تدریجی فضاهای سبز موجود شده است.
برنامههای مورد نیاز برای آینده:
رشت اگر بخواهد از عنوان «شهر سبز» تنها در شعار فراتر رود، باید در چند مسیر گامبردارد:
-تعیین و الزام قانونی کمربند سبز شهری برای جلوگیری از تبدیل مناطق حاشیهای به کاربری مسکونی و تجاری.
-احیای باغهای درونشهری از طریق مشوقهای مالیاتی و طرحهای «باغ شهروندی.»
-افزایش فضاهای سبز محلهای کوچک در بافتهای متراکم جنوبی و مرکزی؛ با الگوی «پارک ۵۰۰ متری.»
-نوسازی پارکهای قدیمی مانند ملت و محتشم با سیستم آبیاری قطرهای و مبلمان شهری مقاوم.
-استفاده از گونههای بومی مانند خرزهره، کاملیا و شمشاد گیلانی بهجای چمنهای پرآببر.
سخن پایانی
رشت، شهری با ریشههای سبز است؛ اما اگر مدیریت شهری در تغییر نگاه از «ساخت» به «نگهداشت» و از «پارکسازی» به «زیربناهای سبز» تجدیدنظر نکند، خطر از دسترفتن همین اندک فضاهای سبز موجود نیز جدی است.
در شهری که باران، خاک و سنت باغدوستی فراوان است، کمبود فضای سبز نه ناشی از طبیعت، بلکه نتیجه تصمیمهای انسانی است.
* کارشناس مدیریت شهری