پس از گذشت یک ماه و اندی از آتشسوزی بازار اصلی شهر و حضور معاون وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی در بین بازاریان، تبعات غیبت اولیه مدیران و کارشناسان میراث در بین بازاریان به تدریج خودش را نشان میدهد.
علیرغم اینکه نگارنده شخصا با اداره میراث در صبح جمعه، 19دی، تماس گرفته و خواستار حضور یگان حفاظت در میان کاروانسراهای ثبت ملی بازار شدم اما بهدلیل آمادهباش یگان حفاظت در موزههای استان، حضور بهموقع آنان میسر نشد.
در روزهای بعد نیز، هرچه استاندار پای کار بود از بقیه خبری نبود. هرچند بهدلیل همزمانی با ثبتنام شوراها، تک و توک اعضای شورا نیز به بازار سر میزدند تا از این نمد برای خود کلاهی بدوزند.
اما در شرایطی که چند هفته پیش از آتشسوزی، رییس کمیسیون گردشگری شورای شهر در خصوص آسیب شدید آتشسوزی به بازار هشدار داده بود و خواستار برنامهریزی برای مدیریت آتشسوزی احتمالی در بازار شده بود، شهرداری نیز غایب معرکه بود. در حالیکه میتوانست با استفاده بهینه از این فرصت با نصب شیر آتشنشانی پیش از شروع مرمت، یک بار برای همیشه مانع از این درد چهارصدساله شود.
ثبت یک اثر در آثار ملی، منجر به حمایتهای متعدد قانونی شامل حفاظت فیزیکی، فنی و حمایتهای حقوقی از آن شده و حقوق و تکالیفی را برای دولت یا مالکین و متصرف خصوصی اثر تاریخی به همراه خواهد داشت. اثر ثبت شده در فهرست آثار ملی میتواند متعلق به دولت بناهای عمومی و یا اشخاص حقیقی و یا حقوقی حقوق خصوصی باشد.
حقوق و امتیازات مالکان خصوصی آثار ثبت شده عبارت از:
۱- مساعدت فنی کارشناسی و مالی دولت در حفاظت و تعمیر (مرمت) آثار تاریخی و پرداخت بخشی از هزینههای مربوطه
۲- معافیت اثر از پرداخت هزینهها و عوارض شهرداری و مالیات
۳- استفاده از حمایتها و اختیارات بافتهای تاریخی
۴- بیمه بناهای تاریخی
۵- وثیقهگذاری بناهای تاریخی برای گرفتن تسهیلات مرمت و احیا
۶- حق استفاده پژوهشی، فرهنگی و معرفی آثار تاریخی- فرهنگی منقول از سوی مالکان و مجموعهداران این آثار
بهدلیل اهمیت و ارزش تاریخی ـ فرهنگی اثر ثبت شده و لزوم حفاظت و نگهداری از آن برای نسلهای آینده، حق مالکیت نهادهای عمومی و دولتی به ویژه اشخاص خصوصی نسبت به آثار تاریخی ثبت شده آنها در ۶ مورد محدود میشود که عبارتند از:
ـ همکاری با دولت در اجرای عملیات حفاظت و مرمت اثر
ـ ممنوعیت تخریب و ساخت و ساز
ـ محدودیت در تعمیر، بازسازی و توسعه اثر با تزیینات آن
ـ ممنوعیت تغییر کاربری اثر
ـ محدودیت در فروش اثر تاریخی منقول و ممنوعیت خروج و صدور آنها
ـ ممنوعیت تصرف، تملک و معامله مصالح و مواد متعلق به بنای ثبت شده.
اکنون بهدلیل تاخیر اداره مربوطه در پیگیری مباحث بناهای ثبت ملی آسیب دیده با یک دوگانگی کامل مواجهیم. از یکسو استانداری و مالکین و در سوی دیگر سرقفلیداران و میراث فرهنگی در برابر هم قرار گرفته اند. مالک و استاندار تمایل به تخریب کامل بافت تخریب شده و ساخت بنا از ابتدا هستند.
این در حالیست که تا زمانی که یک چارچوب از بنا باقیمانده باشد، دارنده سرقفلی میتواند اقدام به ساخت آن کند. از سویی، دارنده سرقفلی بهدلیل ترس از دست دادن مغازه از حدود یک هفته پس از آتشسوزی شروع به ساخت و ساز بدون اخذ مجوزهای لازم کرده تا در نهایت با جریمهای موضوع را ختم به خیر کنند و از سویی تلاش مالک اخذ مجوز تخریب کامل و بازسازی بافت سوخته از ابتدا و احداث بنای چندطبقه و تبدیل مغازهها به طلافروشیست و تازه پس از یک ماه معاون وزارت میراث و کارشناسان اداره کل مدعی شده است که طبق قوانین بناهای ثبت ملی، در فکر مرمت کاروانسراهای ثبت ملی شبیه کاروانسرای سعدالسلطنه قزوین هستند.
اگر از ابتدا یکی از کارشناسان یا مسؤولان مربوطه در هنگام حضور استاندار در بازار و در میان بازاریان همراه وی بودند و نکات مربوط به بناهای ثبت ملی را یادآور میشدند، قطعا مانع از دوگانگی دستگاههای حاکمیتی میشدند و تعهدی داده نمیشد که هم قابل اجرا نباشد هم باعث زیر سوال رفتن دستگاههای حاکمیتی شود. در کنار اینها بیمه نیز که در تمام شهرها و حتی حادثه بندر شهید رجایی در کنار حادثهدیدگان بود، در بازار رشت عملکرد معکوس دارد.
بیمه با اشاره به نبود بند اغتشاش در بیمهنامه قصد دارد از پرداخت خسارت خودداری کند. در حالی که دو مساله نادیده گرفته شده است. ابتدا آنکه، مغازهها مستقیم آتش نگرفتهاند که این بند قابل استناد باشد و آتش به آنها سرایت کرده است و دو اینکه تشدید آتشسوزی از انفجار یک انبار دپوی گاز فندک بهدلیل گرمای حاصل از آتشسوزی اول بوده است و ارتباطی به اغتشاش ندارد.