آیا گردشگری انبوه متناسب با ظرفیت زندگی میزبان هست؟
نابرابری در توزیع منافع
برای تحلیل تاثیر گردشگری بر کیفیت زندگی ساکنان شهرهای گردشگرپذیر گیلان باید از یک پیش‌فرض مهم شروع کنیم. موفقیت یک مقصد گردشگری را نباید تنها با تعداد گردشگران ورودی، میزان درآمد حاصل از سفر یا افزایش سرمایه‌گذاری در تاسیسات گردشگری سنجید؛ بلکه یکی از مهم‌ترین معیارهای موفقیت مقصد، میزان بهبود کیفیت زندگی جامعه میزبان است.
با حضور انبوه گردشگران در گیلان در واقع ممکن است استان از نظر شاخص‌های اقتصادی گردشگری رشد کند، اما ساکنان آن افزایش متناسبی در درآمد و رفاه خود تجربه نکنند. از منظر برنامه‌ریزی راهبردی، پرسش اصلی تنها این نیست که گردشگری چه میزان درآمد تولید می‌کند؛ بلکه باید بررسی کنیم چه سهمی از درآمد گردشگری در اقتصاد محلی باقی می‌ماند و چه میزان اشتغال پایدار و باکیفیت برای ساکنان ایجاد شده است و پرسش مهم‌تر این‌که آیا کسب‌وکارهای کوچک و خانوادگی در زنجیره ارزش گردشگری مشارکت دارند؟
به باور من، یکی از شاخص‌های کلیدی موفقیت گردشگری در گیلان، میزان توزیع عادلانه منافع اقتصادی گردشگری میان جامعه میزبان است نه فقط حجم سرمایه‌گذاری یا گردش مالی این صنعت. از این منظر، گردشگری می‌تواند هم‌زمان یک فرصت توسعه‌ای و یک عامل ایجاد فشار بر جامعه محلی باشد. تفاوت این دو وضعیت را باید در نحوه مدیریت مقصد، ظرفیت‌پذیری مقصد و کیفیت حکمرانی گردشگری جست‌وجو کرد.
مرز میان رونق گردشگری و فشار بر زندگی شهروندان در واقع جایی است که هزینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی گردشگری از منافع آن برای جامعه میزبان پیشی می‌گیرد و حرکت از گردشگری مبتنی بر افزایش تعداد مسافران به سمت گردشگری جامعه‌محور و مسوولانه، توزیع متوازن سفر، مشارکت واقعی مردم در تصمیم‌گیری‌ها و پایداری در توسعه، رکن اصلی برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها قلمداد شود.
آن‌چه مسلم است رونق گردشگری می‌تواند از طریق افزایش تقاضا برای خرید زمین، مسکن و اجاره‌های کوتاه مدت، فشار قابل‌توجهی بر بازار مسکن شهرهای گردشگرپذیر گیلان وارد کند.
به‌ویژه توسعه خانه‌های دوم و تبدیل واحدهای مسکونی به اقامتگاه‌های گردشگری یا مراکز خدماتی این بخش ممکن است عرضه مسکن برای سکونت دایم را کاهش داده و موجب افزایش قیمت زمین و اجاره‌بها شود. در نتیجه، خانوارهای مستاجر و گروه‌های کم درآمد بیش از سایرین در معرض کاهش قدرت خرید و جابه‌جایی مکانی قرار می‌گیرند. البته باید سهم گردشگری را در کنار عواملی مانند تورم، محدودیت عرضه مسکن و سوداگری زمین تحلیل کرد.
از منظر اقتصاد گردشگری، توزیع منافع الزاما عادلانه و متوازن نیست. مالکان املاک، سرمایه‌گذاران و صاحبان کسب‌وکارهای گردشگری معمولا از منافع مستقیم رونق گردشگری بهره‌مند می‌شوند؛ در حالی‌که مستاجران، کارکنان خدماتی و خانوارهای فاقد دارایی ملکی ممکن است سهم بیشتری از هزینه‌های ناشی از افزایش قیمت‌ها، ازدحام و فشار بر زیرساخت‌های شهری را متحمل شوند. این وضعیت در ادبیات علمی با مفاهیمی مانند نابرابری فضایی، جابه‌جایی اجتماعی و گردشگری‌زدگی (Overtourism) قابل تحلیل است.
چالش اصلی گیلان تنها افزایش قیمت مسکن نیست، بلکه نابرابری در توزیع منافع و هزینه‌های توسعه گر دشگری است. برای مدیریت این مهم، ساماندهی اجاره‌های کوتاه مدت، کنترل تغییر کاربری اراضی و تقویت مشارکت اقتصادی جوامع محلی ضروری است. معیار موفقیت گردشگری در گیلان باید فراتر از رشد سرمایه‌گذاری و درآمد گردشگری تعریف شود، به‌گونه‌ای که افزایش ارزش اقتصادی مقصد به بهبود رفاه عمومی منجر شود، نه کاهش توان معیشتی ساکنان آن.
افزایش حضور گردشگران به‌ویژه در مقاطع اوج سفر و تعطیلات، می‌تواند ساختار اجتماعی و کیفیت زیست محله‌های مسکونی شهرهای گردشگرپذیر گیلان را تحت تاثیر قرار دهد. افزایش تراکم جمعیت شناور، ترافیک، آلودگی صوتی، اشغال فضاهای عمومی و فشار بر خدمات شهری ممکن است آرامش و امنیت ادراک شده ساکنان را کاهش دهد.
از منظر جامعه‌شناسی گردشگری، تداوم این وضعیت می‌تواند به تغییر الگوهای تعامل اجتماعی، کاهش حس تعلق مکانی، تضعیف سرمایه اجتماعی و حتی شکل‌گیری تعارض میان جامعه میزبان و گردشگران منجر شود. البته تعاملات فرهنگی و اقتصادی گردشگری نیز در صورت مدیریت مناسب می‌تواند به پویایی اجتماعی و تقویت روابط بین‌فرهنگی کمک کند.
از دیدگاه برنامه‌ریزی پایدار مقصد، مساله اصلی تقابل میان گردشگر و شهروند نیست، بلکه فقدان مدیریت تعادل میان ظرفیت پذیرش مقصد و نیازهای جامعه میزبان است. برای تحقق این تعادل، باید از رویکرد مدیریت جریان گردشگر، توزیع زمانی و مکانی سفر، تعیین ظرفیت برد اجتماعی و ساماندهی فعالیت‌های گردشگری در بافت‌های مسکونی استفاده کرد.
همچنین تفکیک پهنه‌های سکونتی از کانون‌های پرتراکم گردشگری، مدیریت ترافیک و پارکینگ، کنترل آلودگی صوتی و ارتقای زیرساخت‌های خدمات عمومی از الزامات مدیریت یکپارچه مقصد محسوب می‌شوند.
مقصد گردشگری موفق، مقصدی نیست که فقط بیشترین تعداد گردشگر را جذب کند، بلکه مقصدی است که موفق شود میان تجربه مطلوب گردشگر، آرامش اجتماعی، امنیت و رفاه جامعه میزبان تعادل پایدار برقرار سازد.
