فاجعه آتشسوزی مهیب 18 دی ماه سال گذشته در بازار رشت دو شب طول کشید. دیدگان، فجایعی را شاهد بودند که کلمات قادر به بیان نیست. کسبهی هراسان، سعی دارند از میانه آتش و دود و خون اموال خود را نجات دهند. اما فاجعه، چنان پشت سرهم رخ می داد که عدم مدیریت بحران ، واژه کمی است.
تنها یک روایت نشان میدهد، فاجعه چقدر هولناک بوده است. مسجد حاج مجتهد را آتش زدند، قدیمیترین کاروانسرای بازار رشت درست پشت مسجد است. آتش به سرعت به کاروانسرا سرایت میکند. کاروانسرایی که یک قرن محل صادرات «برنج و ابریشم» به روسیه بود، چند دههای میشد که انبار کالای بازریان شده بود. حجرهداران سراسیمه انبارها را خالی کرده و در وسط حیاط «سرای ملک» دپو میکنند، تا لااقل اموال آسیب نبیند.
یکی از حجرههای نزدیک به مسجد، انبار نگهداری کپسولهایی است که گاز فندک پر میکنند و فاجعه درست از همین حجره رخ میدهد. انفجار کسپولها و آتشی که به اموال دپو شده در وسط حیاط ملک و به دیگر حجرهها میرسد. پرتابه ای آتش زا و گسترش حریق به کاروانسرهای طاقی، راسته کتابفروشان، سرای قیصریه فخر و… .
این روزها اگر به بخش سوخته بازار رشت سری بزنید، آهنهای قد کشیده را خواهید دید که نه حق ارتفاع رعایت شده و نه ایمنی. و در سه کاروانسرای تاریخی، نوسازی جای خود را به مرمت و احیا داده است. کاروانسراهایی که در فهرست آثار ملی ثبت شده بودند و طبق قوانین و ضوابط اداره میراثفرهنگی میباید مشابهسازی شود
سه کاروانسرا از 7 کاروانسرای موجود بازار رشت به شدت میسوزد. کاروانسرای طاقی بزرگ، کاروانسرای طاقی کوچک و سرای ملک به دلیل نزدیکی به منبع آتشسوزی یعنی مسجد حاج مجتهد بیش از همه خسارت دیدهاند.
10 روز پس از آتشسوزی، شخصا از «سرای ملک» بازدید داشتم. وسط حیاط سطح وسیعی از یک کوه سخت و سفت جوری به کف بتنی حیاط چسبیده که مته و دیلم کارگران نیز نمیتواند آن را جدا کند و در برابر پرسش من، معلوم شد این کوه چسبیده به کف بتن، اموال کسبه است که از حجرهها خارج کردند تا نسوزد و حالا بلای جانشان شده و نمیتوانند از کف جدا کنند. بخشی از این جسم سخت هنوز پس از 3 ماه در گوشه سرای ملک باقی است. شاهدی برای یک فاجعه.
اما فاجعه بزرگتر، بعد از آتش سوزی رخ داد. این روزها اگر به بخش سوخته بازار رشت سری بزنید، آهن های قد کشیده را خواهید دید که نه حق ارتفاع رعایت شده و نه ایمنی و در سه کاروانسرای تاریخی، نوسازی جای خود را به مرمت و احیا داده است. کاروانسراهایی که در فهرست آثار ملی ثبت شده بودند و طبق قوانین و ضوابط اداره میراثفرهنگی می باید مشابهسازی شود.
«سرای ملک» در اوایل دوره قاجار ساخته شده، معماری متفاوتش خود جاذبه گردشگری بود. اگر پیش از فاجعه، متولیان میراثفرهنگی به فکرش بودند. حجرههای ملک، دورتادور یک حیاط مرکزی بر زیرزمینی استوار ایستاده بودند. به جای طاق ضربی و ستونهای آجری، آهن های قطور روسی حجرهها را استوار نگه داشته بود.
پیمانکار: با اینکه کارگروهی در اداره کل میراثفرهنگی تشکیل شده و ضوابطی مصوب کردند تا این کاروانسراها مشابهسازی شود، ولی اکنون شاهدیم نه تنها ضوابط رعایت نمیشود بلکه حجرهداران بنا را همسطح ساخته و ضوابط تنها به رعایت نما تقلیل مییابد. تنها دو حجره از کاروانسرای ملک، عینا مشابهسازی میگردد تا الگویی برای آیندهای از احیای اصولی باشد
حتی سردربهای بلند و زیبای ملک را. سردرب هایی که تخریب شد و تنها تصاویرش در اوراق تاریخ ماند. زیرزمین هر حجره، گویی سولهای بود با طاق گهوارهای، جایی برای استراحت چاروادارها و یا «خورشخانه» آشپزهایی که به کاروانیان خدمات میدادند.
آنچه امروز شاهدیم، بعید است اصالت مَلِک بازگردد. ماه گذشته تخریب و آواربرداری سرای ملک تمام شد و حالا هر حجرهدار خود دست به کار شده است. هر جور صلاح دانسته، بی رعایت ضوابط میراثفرهنگی و با چراغ سبزی که به او نشان دادند، شاید از سوی بالاترین مقام ارشد استان و یا اداره کل میراثفرهنگی. مرهمی مقطعی بر یک زخم مزمن و کسبهای که در این وانفسای اقتصادی تنها میخواهند کمر راست کند و چکهای برگشتی شان پاس شود.
امیدمان به دو کاروانسرای طاقی بزرگ و کوچک بود که آن هم پس از تکمیل استعلامات مدیریت بحران و دیگر دستگاههای درگیر به تازگی بیلهای مکانیکی به جانش افتادند. طاقهای ضربی و ستونهای قطور کاروانسرای طاقی، تخریب شده و آواربرداری در حال انجام است. اکنون در کاروانسراهای طاقی نیز شاهد بالا رفتن قوطیهای آهنی هستیم و ارتفاعسازی در بنایی که میباید عینا مشابهسازی میشد.
آنچه این روزها شاهدیم، نه احیا و بازآفرینی، بلکه تخریبی بی مهاباست و ساختن حجرههایی همکف در« سرای ملک» با بالکنی در هر حجره. و سر آخر نمایی به ظاهر تاریخی با آجرهای سرخ. دست آورد چندین جلسه در کارگروهی که استانداری تشکیل داد و نمایندگانی از اداره راه و شهرسازی و میراثفرهنگی و شهرداری رشت در آن حضور داشتند.
تنها کورسوی امید، شاید دو حجره از سرای ملک است که مالک با اخذ پیمانکار از او خواسته همین دو حجره را مشابهسازی نماید تا شاید آیندگان بدانند «مَلِک» چه بود و چه بر سرش آمد. این را «مهرداد منفرد» میگوید. او از سوی مالک وظیفه دارد دو واحد تجاری را مثل الگوی تاریخیاش بازآفرینی کند.
مهرداد منفرد در این باره میگوید: تمام حجرههای سرای ملک باید بازآفرینی می شد. مالک ۵ دانگ سرای ملک «محمد مجیدی» است و یک دانگ موقوفه است و از سال گذشته به جد تلاش داشت تا حجرهدارانی که حق کسب و پیشه دارند، راضی کند تا ملک را احیا کرده و به گذشته باشکوه خودش بازگرداند. او همواره معترض بود که چرا از حجرهها به عنوان انبار استفاده میشود. اگر انبار نشده بود، شاید فاجعه آتشسوزی بازار تا این حد شدید رخ نمیداد.
وی یادآور می شود: متاسفانه یک بار در دوره پهلوی اول دستخوش تغییر شده بود و من در گمانهزنی یکی از حجرهها، سکههای دوره پهلوی را پیدا کردم و معلوم شد که زیرزمین برخی از حجرهها را در آن دوران پر کرده بودند.
عضو هیات مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران؛ وضعیت مرمت این کاروانسراها اصلا خوشایند نیست و بناهایی که در دوره قاجار ساخته شده و در فهرست آثار ملی ثبت شده است، نباید سلیقهای و بدون رعایت ضوابط میراثی و ایمنی لازم مرمت گردد. ایجاد ارتفاع و متراکمسازی در کاروانسراهایی که در یک طبقه و با حیاط مرکزی ساخته شدهاند توجیه فنی ندارد
او که مرمت چندین بنای تاریخی را در کارنامه کاری خود دارد، تاکید میکند: با اینکه کارگروهی در اداره کل میراثفرهنگی تشکیل شده و ضوابطی مصوب کردند تا این کاروانسراها مشابهسازی شود، ولی اکنون شاهدیم نه تنها ضوابط رعایت نمیشود بلکه حجرهداران بنا را همسطح ساخته و ضوابط تنها به رعایت نما تقلیل مییابد.
منفرد یادآور میشود: مالک این بنا اکنون در ایران نیست و به این شکل بازسازی یا بهتر بگوییم نوسازی اعتراض دارد و اگر عدم رضایت ایشان به مراجع قانونی کشیده شود، چه بسا در آینده شاهد تخریب حجرههایی باشیم که الگوی اصالت ملک را رعایت نکردهاند.
لازم به ذکر است: روز گذشته عضو هیات مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران از بازار رشت و دو کاروانسرای سوخته بازدید کرد. «فریدون بابایی اقدم» مبهوت از وضعیت مرمت و آهنهای قد کشیده سراها در کاروانسرای طاقی ابراز تاسف کرد.
او پیشتر گفته بود: متاسفانه وضعیت مرمت این کاروانسراها اصلا خوشایند نیست و بناهایی که در دوره قاجار ساخته شده و در فهرست آثار ملی ثبت شده است، نباید سلیقهای و بدون رعایت ضوابط میراثی و ایمنی لازم مرمت گردد.
بابایی اقدام ضمن انتقاد از نوسازی حجرهها بدون ضوابط میراثفرهنگی، اضافه میکند: ایجاد ارتفاع و متراکم سازی در کاروانسراهایی که در یک طبقه و با حیاط مرکزی ساخته شدهاند توجیه فنی ندارد. وی از متولیان و ناظران خواست تا ضوابط میراثی را در مرمت این کاروانسراهای تاریخی رعایت کرده و حداقل در سه کاروانسرایی که ثبت ملی هستند، مشابهسازی رعایت گردد.
عکاس: مهری شیرمحمدی